Çənə sınığı: əlamətləri, nə vaxt təcilidir, necə müalicə olunur?

MedlinePlus yazır ki, çənə sınığının ən çox rast gəlinən səbəbi üzə dəyən zərbədir və bu, hücum, istehsalat qəzası, yol-nəqliyyat qəzası, idman və ya əyləncə zamanı alınan zədə, yıxılma və büdrəmə nəticəsində baş verə bilər; daha nadir hallarda diş və ya tibbi müdaxilədən sonra da görülə bilər. Alt çənə sınıqlarının müalicəsini araşdıran Cochrane icmalı da bu sınıqların tez-tez rast gəlindiyini və adətən zorakılıq və ya yol-nəqliyyat qəzası ilə əlaqəli olduğunu qeyd edir. Lakin ahıl və dişsiz insanlarda mənzərə fərqlidir: nazilmiş, dişsiz alt çənə sınıqlarını araşdıran 2026-cı il tarixli meta-analizdə ən çox rast gəlinən səbəb yıxılma idi (təxminən 52% ilə 55% arası) və ən çox sınan nahiyə çənənin gövdəsi idi.

MedlinePlus çənə sınığının əlamətlərini belə sıralayır: qulağın önündə və ya zədələnmiş tərəfdə üzdə, yaxud çənədə hərəkətlə artan ağrı, üzdə göyərmə və şişkinlik, ağızdan qanaxma, çeynəmə çətinliyi, dişlərin və ya çənənin düzülüşünün pozulması, çənədə sərtlik, ağzı geniş aça və ya yuma bilməmək, ağzı açarkən çənənin bir tərəfə sürüşməsi, dişləyəndə və ya çeynəyəndə artan həssaslıq, laxlayan və ya zədələnmiş dişlər, yanaqda və ya çənədə şişkinlik, yaxud forma pozulması, üzdə, xüsusilə alt dodaqda keyimə və qulaq ağrısı. Qulağın önündə ağrının və qulaq ağrısının siyahıda olması vacibdir: alt çənənin oynaq başı qulağın dərhal önündədir və çənəyə öndən dəyən zərbə bu nahiyəni sındıra bilər.

Evdə edə biləcəyiniz ən mənalı müşahidə dişlərinizin necə qapanmasıdır. Ağzınızı zorlamadan, yavaşca yumun: dişləriniz zərbədən əvvəlki kimi bir-birinə gəlirmi, yoxsa bir tərəf daha tez toxunur, aradakı boşluq dəyişib? Dişləmənin dəyişməsi sınığın vacib əlamətlərindən biridir; MedlinePlus dişlərin və ya çənənin düzülüşünün pozulmasını əlamətlər sırasında sayır. İkinci müşahidə alt dodaq və çənənin dərisidir: bir tərəfi keyiyibsə və ya qarışqalanırsa, bunu həkimə mütləq deyin. Hull Universitet Xəstəxanasının pasiyent məlumat vərəqəsində yazılır ki, alt çənənin ortasından keçən sinir alt dodağa, çənəyə və alt dişlərə hissiyyat aparır və sınıq zamanı bu sinir zədələnərək dodaqda və çənədə keyiməyə səbəb ola bilər.

Sınıq xəttinin harada olacağına dişlərinizin vəziyyəti də təsir edir. On üç retrospektiv tədqiqatı birləşdirən meta-analizdə alt ağıl dişi olanlarda çənə bucağı (qulağın altındakı künc) sınığı riski təxminən 2,6 dəfə yüksək, oynaq başı sınığı riski isə daha aşağı idi. Müəlliflər oynaq başı sınıqlarının ağırlaşmalarının daha ciddi ola biləcəyini xatırladaraq yazırlar ki, yalnız sınıq riskini azaltmaq üçün ağıl dişinin çəkilməsi qərarı ehtiyatla verilməlidir. Bu tapıntı müşahidə tədqiqatlarına əsaslanır və tək başına ağıl dişinin çəkilməsi üçün əsas deyil.

Çənə sınığı tək gəlməyə bilər. Eyni zərbə başa və boyuna da təsir edə bilər. NHS bildirir ki, başa dəyən zərbədən sonra huşun itirilməsi, oyaq qala bilməmək, qıcolma tutması, görmə və ya eşitmə problemi, qulaqdan və ya burundan şəffaf maye gəlməsi, qulaqdan qanaxma və ya qulağın arxasında göyərmə, bədənin hər hansı yerində yeni keyimə və ya gücsüzlük, 1 metrdən və ya 5 pillədən hündürdən yıxılma və yüksək sürətlə alınan zərbə kimi hallarda dərhal təcili yardım maşını çağırılmalıdır. Finlandiyada üz sınığı olan 2.919 pasiyentin araşdırıldığı bir tədqiqatda boyun fəqərələrinin zədələnmə nisbəti 3% idi; yalnız alt çənə sınığı olanlarda bu nisbət daha aşağı idi, amma müəlliflər vurğulayır ki, üz sınığı olan hər pasiyent boyun zədəsi baxımından risk daşıyır.

MedlinePlus çənə sınığının ağırlaşmaları sırasında tənəffüs yolunun tutulmasını, qanaxmanı, qanın və ya qidanın ağciyərə düşməsini, keçici yemə və danışma çətinliyini, çənədə və ya üzdə infeksiyanı, çənə oynağının ağrısını, çənənin və ya üzün bir hissəsində keyiməni, dişlərin düzülüşündə problemləri və şişkinliyi sayır. Hull Universitet Xəstəxanası yazır ki, müalicə olunmayan sınıqlar yemək və içməkdə çətinliyə səbəb ola bilər, sınıqlar ağzın açılıb-yumulma tərzini dəyişir və müalicə infeksiya, diş kariyesi və oynaqda uzunmüddətli artroz kimi problemlərin qarşısını almağa kömək edir.

Çənə çıxığı isə ayrı bir vəziyyətdir: alt çənənin kəllə ilə birləşdiyi oynaqdan yerindən çıxması. MedlinePlus yazır ki, çıxıqda ağız qapanmır, bu da ağızdan tüpürcək axmasına, danışma çətinliyinə, dişləmənin əyri hiss olunmasına və çənənin irəli vəziyyətdə kilidlənməsinə səbəb olur. Sınıq və çıxıq bir-birinə bənzəyə bildiyi üçün hər ikisində çənəni özünüz oturtmağa çalışmamalısınız; MedlinePlus bunu açıq şəkildə qadağan edir. Çənə çıxığının təfərrüatları üçün müvafiq səhifəmizə baxa bilərsiniz.

Birinci siyahı zərbədən sonra sınıq ehtimalını artıran və gözləmədən qiymətləndirmə tələb edən əlamətlərdir; bunlarda dərhal təcili yardım şöbəsinə və ya ağız, diş və çənə cərrahiyyəsi şöbəsinə gedin. İkinci siyahıdan bir maddə varsa, 112-yə zəng edin.

Ardıcıllıq qəsdən həyat üçün təhlükəli vəziyyətlərdən başlayır; sümüyün müalicəsi yalnız tənəffüs yolu, qanaxma, baş və boyun təhlükəsiz vəziyyətə gətirildikdən sonra planlaşdırılır.

1. 1

   İlk yardım və yola çıxma

   MedlinePlus xəstəxanaya gedərkən çənənin əllərlə yüngülcə dəstəklənməsini və ya çənənin altından başın üstünə sarğı keçirilməsini tövsiyə edir; qusma ehtimalına qarşı sarğı asanlıqla çıxarıla bilməlidir. Çənəni yerinə oturtmağa çalışmayın. Başınıza da zərbə dəyibsə, özünüz maşın sürməyin.

2. 2

   Tənəffüs yolu, qanaxma, baş və boyun

   Təcili yardım şöbəsində əvvəlcə nəfəs, qanaxma və şüur qiymətləndirilir; MedlinePlus yazır ki, nəfəs problemi, güclü qanaxma və ya üzdə ağır şişkinlik varsa, tənəffüs yoluna boru yerləşdirilə bilər. Zərbənin xarakterinə görə baş və boyun da yoxlanılır.

3. 3

   Müayinə və görüntüləmə

   Dişləmə, ağzın açılma dərəcəsi, dodağın və çənənin hissiyyatı, dişlər və ağızdaxili cırıqlar yoxlanılır; rentgen və ya tomoqrafiya ilə sınıqların sayı, yeri və yerindən oynayıb-oynamadığı müəyyən edilir. Hull Universitet Xəstəxanası yazır ki, müalicə qərarı sınıqların sayına və yerinə görə verilir və hər sınıq əməliyyat tələb etmir.

4. 4

   Yüngül sınıqlarda konservativ müalicə

   MedlinePlus yazır ki, kiçik sınıqlar öz-özünə sağala bilər, yalnız ağrıkəsici və bir müddət yumşaq və ya maye pəhriz lazım ola bilər. Hull Universitet Xəstəxanası qeyd edir ki, bəzi sınıqlar dişlərə yapışdırılan qarmaqlarla və ya yerli anesteziya altında sümüyə yerləşdirilən vintlərlə əməliyyatsız müalicə oluna bilər.

5. 5

   Əməliyyat: lövhə və vint

   Hull Universitet Xəstəxanası yazır ki, əməliyyat adətən ümumi anesteziya altında aparılır, sınıq xəttinə ağzın içindən diş əti vasitəsilə və ya çöldən dəri vasitəsilə çatmaq mümkündür, çənə oynağı ətrafındakı çətin sınıqlarda bəzən üz dərisində kəsik lazım olur, sümüklər yerinə gətirilib kiçik titan lövhələr və vintlərlə bərkidilir, dişlərə məftil və ya sümüyə vint yerləşdirilib rezinlərlə dişləmə düzgün vəziyyətə yönəldilə bilər. Xəstəxanada venadaxili antibiotik verilir və adətən bir gecə qalınır.

6. 6

   Məftillə fiksasiya

   MedlinePlus yazır ki, orta və ağır sınıqlarda çənə qarşı çənənin dişlərinə məftillə bağlana bilər, məftillər adətən 6–8 həftə qalır, bir neçə həftədən sonra oynaq sərtliyini azaltmaq üçün bəzi rezinlər çıxarılır. Bu dövrdə yalnız maye və ya çox yumşaq qida qəbul etmək olur.

7. 7

   Kontrol və diş tərəfi

   Sınıq sağaldıqdan sonra məftillər, qarmaqlar və vintlər poliklinikada çıxarılır. Hull Universitet Xəstəxanası yazır ki, sınıq xəttindəki zədələnmiş və ya kariyesli dişlərin bəzən əməliyyat zamanı çəkilməsi lazım olur. İtirilmiş dişlərin bərpası sümük sağaldıqdan sonra ayrıca planlaşdırılır.

Hansı üsulun seçiləcəyi sınığın yerindən, sayından, yerindən oynayıb-oynamamasından, dişlərin vəziyyətindən və sümüyün keyfiyyətindən asılıdır. Cochrane icmalı yazır ki, fərqli fiksasiya üsullarını müqayisə edən tədqiqatlar az və kiçikdir, nəticələr ehtiyatla şərh edilməlidir.

Aşağıdakılar zərbədən sonra tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlar və onların bədəlidir.

Müddətlər sınığın yerinə və müalicə üsuluna görə dəyişir. Aşağıdakı gedişat MedlinePlus və Hull Universitet Xəstəxanasının təsviridir; sizi izləyən cərrahın planı önəmlidir.

1. İlk günlər

   Hull Universitet Xəstəxanası yazır ki, əməliyyatdan sonra ağrı ilk bir neçə gündə daha nəzərə çarpır, tam keçməsi bir neçə həftə çəkə bilər. Müntəzəm ağrıkəsici və antibiotik verilir; əməliyyatdan sonrakı gün duzlu su ilə ağzı yaxalamağa başlanılır.

2. İlk 2 həftə

   Əriyən tikişlərin düşməsi 2 həftə və ya daha uzun çəkə bilər. İşinizdən asılı olaraq təxminən 2 həftəlik məzuniyyət və ağır fiziki məşqlərdən çəkinmək lazım ola bilər.

3. Təxminən 6 həftə

   Hull Universitet Xəstəxanası yazır ki, lövhə və vintlər sınığı tutsa da, alt çənənin tam sağalması təxminən 6 həftə çəkir və bu dövrdə nisbətən yumşaq pəhriz lazımdır. MedlinePlus qeyd edir ki, məftillə fiksasiyada məftillər adətən 6–8 həftə qalır.

4. 3 ay və sonrası

   Üz zədəsi riski yüksək olan idman növlərinə 3 aya qədər ara vermək lazım ola bilər. Alt dodaqdakı keyimə insanların çoxunda öz-özünə düzəlir, amma bir neçə ay çəkə bilər və bəzi pasiyentlərdə düzəlmir.

Burada tək bir rəqəm vermirik, çünki çənə sınığının müalicəsi sadə müşahidədən çoxmərhələli cərrahiyyəyə qədər dəyişir. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Sınığın sayı və yeri

Bir və yerindən oynamamış sınıq ilə bir neçə və ya oynaq başını əhatə edən sınıq çox fərqli müalicə tələb edir.

Müalicə üsulu

Əməliyyatsız fiksasiya, lövhə və vintlə açıq cərrahiyyə və ya dişsiz çənədə möhkəm lövhələr.

Müşayiət edən zədələr

Başın, boyunun və ya digər üz sümüklərinin zədələnməsi xəstəxanada qalma müddətini və görüntüləmə ehtiyacını artırır.

Dişlərin bərpası

Sınan və ya itirilən dişlərin sonradan bərpası ayrıca planlama tələb edir.