Dildə və ağızda yanma hissi nədən olur?

Dilinizdə və ya ağzınızda hiss etdiyiniz yanmanın tək bir səbəbi yoxdur, bir neçə fərqli səbəb eyni əlaməti verə bilir. Bəzi pasiyentlərdə səbəb aydındır və müalicə ilə düzəlir; bəzilərində isə müayinə və analizlər təmiz çıxır, yanma buna baxmayaraq davam edir. Bu ikinci qrupu aşağıda ayrıca nəzərdən keçiririk; düzgün yanaşma ikisini bir-birinə qarışdırmamaqdan keçir.

Əsasda tapıla bilən səbəb varsa, buna ikincili yanan ağız sindromu deyilir; ən çox rast gəlinənləri ağız quruluğu, vitamin və ya mineral çatışmazlığı, göbələk infeksiyası, nəzarətsiz qan şəkəri və hormonal dəyişikliklərdir. Müayinə və analizlər heç bir səbəb göstərmədikdə vəziyyət birincili yanan ağız sindromu adlanır; bu ayrım müalicə yanaşmasını dəyişdiyi üçün vacibdir.

Ağız quruluğu yanmanı ən çox müşayiət edən vəziyyətdir. Tüpürcək həm toxumanı nəm saxlayır, həm də turşulara və qıcıqlandırıcılara qarşı bufer rolunu oynayır; miqdarı azaldıqda selikli qişa daha asan qıcıqlanır və yanma hissi yaranır. Bir çox dərman, xüsusilə bəzi təzyiq dərmanları, antihistamin preparatları və antidepressantlar yan təsir kimi ağzı qurudur; hansı dərmanın məsul ola biləcəyini həkiminizlə müzakirə edin, dərmanı öz qərarınızla dayandırmayın. Yaş artdıqca tüpürcək vəzilərinin işi də ləngiyə bilir; buna görə eyni dərman gənc pasiyentdə fərq yaratmadığı halda ahıl yaşda nəzərəçarpan quruluğa səbəb ola bilir.

Dəmir, B12 vitamini və fol turşusu çatışmazlığı dilin və ağız selikli qişasının səthini nazildərək yanmaya zəmin hazırlayır. Bu çatışmazlıqlar adətən başqa əlamətlərlə birlikdə gəlir: yorğunluq, solğunluq, dilin hamarlaşması. Yalnız yanma şikayəti ilə gələn pasiyentdə bu analizlər həkim tərəfindən təyin edilə bilər.

Protez istifadə edən pasiyentlərdə yanmanın tez-tez rast gəlinən səbəbi protezin altında inkişaf edən göbələk infeksiyasıdır; stomatologiyada bu vəziyyət protez stomatiti adlanır. Protez gecələr çıxarılmadan daim taxılırsa, altındakı nəm mühit göbələyin çoxalması üçün əlverişli hala gəlir; yanma adətən protezin oturduğu nahiyədə, qızartı ilə birlikdə hiss olunur. Bu vəziyyət protez gigiyenası və lazım olduqda göbələk əleyhinə müalicə ilə düzəlir.

Nəzarətsiz qan şəkəri də ağız selikli qişasına təsir edib yanmaya töhfə verə bilir; həm ağız quruluğunu artırır, həm də göbələk infeksiyasına zəmin hazırlayır. Şəkərli diabetiniz varsa və yanma şikayətiniz yaranıbsa, bunu həm diş həkiminizə, həm də həkiminizə deyin; qan şəkəri nəzarət altına alındıqda bu vəziyyətə bağlı yanmanın gerilədiyi müşahidə olunur, amma bu düzəlmə həftələr çəkə bilir və yalnız həkiminizin izlədiyi müalicə ilə baş verir.

Diş həkiminin və həkiminizin baxdığı yerlər fərqlidir. Diş həkimi ağız boşluğunu, protezi, dilin görünüşünü və istifadə etdiyiniz diş pastası ilə ağız yaxalayıcısını qiymətləndirir; həkiminiz isə qan analizləri ilə çatışmazlığı, qan şəkərini, qalxanabənzər vəzini və dərmanları gözdən keçirir. Hər iki tərəfdə səbəb tapılmadıqda açıq həqiqət budur: bəzi pasiyentlərdə yanmanın səbəbi aydın şəkildə müəyyən edilə bilmir və bu halda müalicə yanmanın özünü hədəf alır.

Birinci siyahıdakı maddələr səbəbin çox güman ki, tapıla biləcəyini və müalicə ilə düzələ biləcəyini göstərir; ikinci siyahıdakılar daha geniş araşdırma tələb edir.

Yanma şikayəti ilə əvvəlcə diş həkiminizə, lazım olduqda həkiminizə görünməlisiniz; bu səhifə müayinəni əvəz etmir.

1. 1

   Anamnezin toplanması

   Yanmanın nə vaxt başladığı, gün ərzində necə dəyişdiyi, hansı qida və ya məhsulla artdığı, istifadə etdiyiniz dərmanlar və protez istifadə edib-etmədiyiniz soruşulur.

2. 2

   Ağız boşluğunun müayinəsi

   Diş həkimi dilin və selikli qişanın görünüşünü, protezin altını, mümkün göbələk infeksiyası əlamətlərini və istifadə etdiyiniz diş pastası ilə ağız yaxalayıcısının tərkibini qiymətləndirir.

3. 3

   Dərman siyahısının gözdən keçirilməsi

   İstifadə etdiyiniz dərmanların ağzı qurudub-qurutmadığı yoxlanılır. Hansısa dərmanın təsiri olduğu düşünülsə belə, dəyişiklik yalnız həkiminizin qərarı ilə edilir.

4. 4

   Qan analizinə yönləndirmə

   Ağız boşluğunda nəzərəçarpan tapıntı yoxdursa, dəmir, B12 vitamini, fol turşusu, qan şəkəri və lazım olduqda qalxanabənzər vəzi göstəriciləri üçün həkiminizə yönləndirilirsiniz.

5. 5

   Göbələk infeksiyası aşkar edilərsə, müalicə

   Protezin altında və ya dildə göbələk infeksiyası görünərsə, göbələk əleyhinə müalicə və protez gigiyenası tövsiyə olunur.

6. 6

   Nəticə: səbəb tapıldı, yoxsa tapılmadı

   Səbəb tapılıbsa, onun müalicəsi planlaşdırılır. Müayinə və analizlər təmiz çıxıbsa, vəziyyət birincili yanan ağız sindromu kimi qiymətləndirilir və müalicənin hədəfi yanmanın özü olur.

Yanmanın vahid müalicəsi yoxdur; aşağıdakılar tapılan səbəbə görə dəyişən addımlardır.

Aşağıdakı maddələr yanmaya əhəmiyyət verməməyin və ya onu yanlış üsulla ötüşdürməyin nəyə başa gəldiyini göstərir.

Müddət tapılan səbəbə görə dəyişir.

1. Ağız quruluğunda

   Nəmliyi artıran tədbirlər və lazım olduqda dərman dəyişikliyi ilə yanma günlər ərzində nəzərəçarpacaq dərəcədə azala bilir.

2. Göbələk infeksiyasında

   Göbələk əleyhinə müalicə və protez gigiyenası ilə yanma adətən bir neçə həftə ərzində geriləyir.

3. Çatışmazlığın müalicəsində

   Dəmir, B12 vitamini və ya fol turşusu ilə müalicə başladıqdan sonra yanmanın azalması həftələr çəkə bilir; bu müddət həkiminizin izlədiyi prosesdir.

4. Səbəb tapılmadıqda

   Birincili yanan ağız sindromunda gediş insandan insana dəyişir; bəzi pasiyentlərdə zamanla yüngülləşir, bəzilərində isə dalğavari gediş göstərir.

Yanmanın müalicəsi tapılan səbəbə görə tamamilə dəyişdiyi üçün burada vahid maddə göstərmək düzgün olmaz; bəzi pasiyentlərdə bir məhsulun dəyişdirilməsi kifayət etdiyi halda, bəzilərində qan analizləri və bir neçə mütəxəssisin qiymətləndirməsi lazım olur. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Qan analizinin lazım olub-olmadığı

Dəmir, B12 vitamini, fol turşusu və qan şəkəri analizləri diş həkiminin deyil, həkiminizin səlahiyyətinə aiddir.

Göbələk infeksiyasının müalicəsinin lazım olub-olmadığı

Göbələk əleyhinə müalicə və protezin tənzimlənməsi ayrıca prosedur və xərc maddəsidir.

Neçə mütəxəssisin qiymətləndirməsinin lazım olduğu

Bəzi pasiyentlərdə yalnız diş həkimi kifayət edir; bəzilərində həkim, bəzən isə başqa bir müvafiq mütəxəssis də prosesə qoşulur.

Səbəbin tapılıb-tapılmadığı

Aydın səbəb tapılmadıqda proses birdəfəlik olmur, vaxtaşırı yenidən qiymətləndirmə tələb edən təqibə çevrilir.