Çənəmin altında şişmiş vəzi var: limfa düyünü, yoxsa tüpürcək vəzisi?

Çənə sümüyünün altındakı üçbucaq sahədə iki fərqli struktur yan-yana yerləşir. Birincisi çənəaltı limfa düyünləridir: ağızdan, dişlərdən, dildən, dodaqdan və boğaz nahiyəsindən gələn limfa mayesini süzən, lobya formasında, normalda bir santimetrdən böyük olmayan kiçik strukturlar. İkincisi çənəaltı tüpürcək vəzisidir: tüpürcəyi dilin altındakı dəlikdən ağız boşluğunun dibinə boşaldan, bütöv bir ifrazat vəzisi. Hansı şişibsə, hekayə də ona görə dəyişir.

Limfa düyünü həyəcan siqnalı sistemi kimi işləyir. Özü xəstələnmir, ona bağlı nahiyədə infeksiya olduqda böyüyür. NHS qeyd edir ki, şişmiş vəzilər çox vaxt soyuqdəymə, badamcıqların iltihabı, qulaq və boğaz infeksiyaları kimi geniş yayılmış xəstəliklərlə ortaya çıxır və infeksiyaya bağlı şişmə adətən bir-iki həftə ərzində öz-özünə geriləyir. Diş tərəfindən baxanda da mənzərə eynidir: NHS-in diş absessi səhifəsində boyundakı vəzilərin şişməsi absessin əlamətləri sırasında sayılır. Yəni çənəaltındakı düyün onun yuxarısındakı dişdən xəbər verir.

Tüpürcək vəzisində isə mexanizm tamamilə fərqlidir və tutulma ilə bağlıdır. Tüpürcək axarında kalsium duzlarından ibarət daş böyüdükdə ifrazat çölə çıxa bilmir, vəzinin içində təzyiq artır və vəzi şişir. StatPearls-ə görə bu daşların təxminən 85%-i çənəaltı vəzidə əmələ gəlir; qulağın önündəki vəzidə təxminən 15%, dilaltı və kiçik vəzilərdə isə 5%-dən az. Səbəbi anatomikdir: çənəaltı vəzinin axarı yuxarıya doğru qalxır, yəni axın cazibə qüvvəsinə qarşıdır; vəzinin ifrazatı daha qatı və yapışqandır; ifrazatın daha qələvi olması duzların çökməsini asanlaşdırır. Üç amil bir araya gələndə daş ən çox burada yerləşir.

Buradan evdə tətbiq edə biləcəyiniz sadə bir ayırma üsulu çıxır. Gəlin, onu yemək testi adlandıraq. Yeməyə oturun, mümkünsə turş və ya dadlı bir şeylə başlayın və çənənizin altına diqqət yetirin. Tüpürcək vəzisindən gələn şişkinlik yeməyin ilk dəqiqələrində sürətlə böyüyür, gərilir və ağrılı olur, yemək bitdikdən sonra bir-iki saat ərzində yavaş-yavaş sönür. NHS də tam tutulmada ağrının yemək zamanı şiddətləndiyini və bir-iki saat davam etdiyini izah edir. Limfa düyünü bu dövrü keçmir; yeməkdən təsirlənmir, gün boyu təxminən eyni qalır.

İkinci ayırma üsulu əllədir. Limfa düyünü barmaqla itələndikdə dərinin altında sürüşür, sərhədləri aydındır, lobya və ya üzüm giləsi böyüklüyündədir və çox vaxt toxunanda ağrıyır; infeksiyadan qaynaqlanırsa, adətən bir neçə düyün birlikdə böyüyür. Tüpürcək vəzisi isə çənə kənarının dərhal altında bütöv və yayılmış dolğunluq kimi hiss olunur, sərhədləri limfa düyünü qədər aydın deyil. Həkimin etdiyi əlavə bir yoxlama da var: bir əl ağzın içində dilin altında, digəri çöldə olmaqla iki əllə müayinə. Daş axarın ön hissəsindədirsə, çox vaxt bu üsulla əllə hiss olunur.

Daşların ölçüsü də bu mənzərəni anlamağa kömək edir. StatPearls-də daşların diametrinin çox vaxt 2 ilə 10 millimetr arasında olduğu, 8%-ə yaxınının 15 millimetrdən böyük olduğu bildirilir. Kiçik və hərəkətli daşların bir qismi öz-özünə düşür; buna görə ilk yanaşma bol su içmək, vəzini axar istiqamətində ehmalca ovmaq, şəkərsiz saqqız və ya turş konfetlə tüpürcək axınını artırmaq olur. NHS burada aydın xəbərdarlıq edir: daşı çıxarmaq üçün heç bir iti əşyadan istifadə etməyin, bu, zədəyə və infeksiyaya səbəb olur.

Bir də hər ikisindən ayırd edilməli olan, həqiqətən təcili vəziyyət var. Alt azı dişlərindən yayılan infeksiya çənəaltı və dilaltı boşluqları birlikdə tuta bilər; buna Ludviq anginası deyilir. StatPearls-ə görə halların 90%-i alt ikinci və üçüncü azı dişlərindən qaynaqlanır və vəziyyət tənəffüs yolunu təhdid edəcək qədər sürətlə irəliləyə bilər. Ayırd edici əlamətlər bunlardır: çənənin altında iki tərəfli, taxta kimi bərk şişkinlik, dilin yuxarı və irəli itələnməsi, ağzı aça bilməmək, tüpürcəyin ağızdan axması, boğuq səs, udqunma və nəfəs almaqda çətinlik. Bu vəziyyətdə gözləməyə vaxt yoxdur.

Aşağıdakı iki siyahı diaqnoz qoymur, sizi düzgün qapıya yönləndirir. Hansı siyahıya yaxın olmağınızdan asılı olmayaraq, şişkinlik gözlənilən müddətdə geriləmirsə, həkimə görünməlisiniz.

Çənəaltındakı şişkinlik bir həkimin işi deyil: mənbə dişdirsə, diş həkimi, tüpürcək vəzisi və ya düyünlərin özüdürsə, qulaq-burun-boğaz (QBB) həkimi işə qoşulur. Aşağıdakı ardıcıllıq ümumi gedişatı göstərir.

1. 1

   Anamnezin toplanması

   Şişkinliyin nə vaxt başladığı, yeməklə dəyişib-dəyişmədiyi, ondan əvvəl diş ağrısı və ya boğaz infeksiyası olub-olmadığı və qızdırmanın olub-olmaması ilk ayırımı edir. Yeməklə böyüyüb sönən şişkinlik varsa, mütləq deyin; ən dəyərli məlumat budur.

2. 2

   Əllə müayinə

   Şişkinliyin ölçüsü, konsistensiyası, hərəkətli olub-olmaması və ağrılı olub-olmaması qiymətləndirilir. Tüpürcək vəzisi düşünülürsə, bir əl ağzın içində dilin altında, digəri çöldə olmaqla iki əllə müayinə aparılır; axarın ön hissəsindəki daşlar çox vaxt bu üsulla hiss olunur.

3. 3

   Ağız boşluğunun və dişlərin yoxlanılması

   Mənbə diş ola biləcəyi üçün eyni tərəfdəki dişlər kariyes, sınıq, dərin cib və absess baxımından yoxlanılır; lazım olarsa, rentgen çəkilir. Yarımçıq çıxmış ağıl dişinin ətrafındakı iltihab da bu nahiyədə düyünlərin şişməsinə səbəb ola bilər.

4. 4

   Görüntüləmə

   Tüpürcək vəzisi daşı düşünülürsə, ilk seçim adətən ultrasəs müayinəsidir; lazım olduqda tomoqrafiyadan istifadə edilir. Limfa düyünü tərəfində qiymətləndirmə tapıntıya görə planlaşdırılır.

5. 5

   Mənbəyə görə müalicə

   Mənbə dişdirsə, müalicə dişin özünə yönəlir və düyün diş müalicə olunduqdan sonra öz-özünə geriləyir. Daşda əvvəlcə bol maye, masaj və tüpürcək axınını artıran tədbirlər sınanır; düşməyən daşlar üçün axarın içindən endoskopik çıxarılma və ya cərrahi seçimlər müzakirə olunur.

Bunlar bir-birinin rəqibi deyil; şişkinliyin haradan gəldiyinə görə onlardan biri doğrudur.

Aşağıdakılar bu şikayətdə ən çox yol verilən səhvlərdir. Məqsəd düzgün qapını seçməyiniz və həqiqətən təcili olanı qaçırmamağınızdır.

Müddət mənbəyə görə dəyişir. Aşağıdakı aralıqlar tez-tez rast gəlinən gedişatlardır; sizi müayinə edən həkimin planı önəmlidir.

1. İlk günlər

   İnfeksiyaya bağlı limfa düyünü şişməsində düyün toxunanda ağrıyır və boyun hərəkətləri zamanı narahatlıq verə bilər. Mənbə diş və ya boğazdırsa, əsas müalicə ora yönəlir.

2. Bir həftə

   NHS tövsiyə edir ki, şişmiş vəzilər bir həftə ərzində kiçilməyibsə və ya böyüməkdə davam edirsə, həkimə müraciət edəsiniz. Bunu müşahidəni dayandırma həddi kimi istifadə etmək olar.

3. Bir-iki həftə

   İnfeksiyaya bağlı düyün şişməsinin çox vaxt bu müddət ərzində öz-özünə gerilədiyi bildirilir. Bu müddətdə geriləməyən şişkinlik yenidən qiymətləndirilməlidir.

4. Tüpürcək vəzisi daşında

   Daş düşdükdə şişkinlik və yeməklə gələn ağrı bitir. Daş yerində qaldıqca şişkinlik hər yeməkdə təkrarlanır; bu dövr öz-özünə düzələn bir şey deyil.

Burada tək bir rəqəm vermirik, çünki çənəaltındakı şişkinliyin arxasında müalicə tələb etməyən limfa düyünü də ola bilər, cərrahiyyə tələb edən tüpürcək vəzisi daşı da, müalicə olunmalı diş də. Həcmi müəyyən edən maddələr bunlardır:

Mənbənin nə olduğu

Boğaz infeksiyasına reaksiya verən düyün, tutulmuş tüpürcək vəzisi və absesli diş tamamilə fərqli işlərdir və fərqli həkimlərin sahəsidir.

Görüntüləmə ehtiyacı

Bəzi hallarda müayinə kifayət edir; daş və ya diş mənbəyi düşünüldükdə ultrasəs, rentgen və ya tomoqrafiya işə qoşulur.

Diş tərəfində görüləcək işin həcmi

Kanal müalicəsi, cib müalicəsi, ağıl dişinin çəkilməsi və ondan sonra boşluğun bərpası ayrı-ayrı həcmlər daşıyır.

Neçə dişin təsirləndiyi

Təkrarlanan infeksiyaların arxasında çox vaxt tək bir diş durmur. Bir diş üzərində qurulan plan ilə bütün ağzı əhatə edən plan eyni hesabla qiymətləndirilmir.