Dar damaq, dar yuxarı çənə: yetkinlərdə əlamətlər və seçimlər

Damaq ortasında öndən arxaya uzanan sümük tikişi ilə birləşən iki yarıdan ibarətdir. Cleveland Clinic izah edir ki, genişləndirici aparatlar bu iki yarını yavaş-yavaş bir-birindən uzaqlaşdırır, aradakı boşluq yeni sümüklə dolur. Uşaqlıqda bu tikiş açıq olduğu üçün genişləndirmə nisbətən asandır; yeniyetməlikdən sonra tikiş getdikcə bitişir və yetkinlərdə eyni aparat sümüyü deyil, əsasən dişləri yana əyir. Yetkinlərdə dar yuxarı çənə mövzusunu ayrıca edən budur.

Yuxarı çənənin dar qalmasında bir neçə amil rol oynayır. Cleveland Clinic yazır ki, ağızla nəfəs alan uşaqlarda üz dar ola bilər, aşağı çənə geridə qala bilər, aşağı və yuxarı dişlər bir-birinə oturmaya bilər. Burun yolu tıxalı olanda dil ağız boşluğunun dibində durduğu üçün yuxarı çənəyə içəridən dəstək vermir; bu, ağızla nəfəs alma ilə dar damağın tez-tez birlikdə rast gəlinməsinin mümkün izahlarından biridir. Genetik üz quruluşu, barmaq sorma kimi uşaqlıq vərdişləri və dodaq-damaq yarığı da sayılan səbəblər sırasındadır. Yetkinlərdə çox vaxt səbəb tək deyil; görülməli iş səbəbi deyil, bugünkü vəziyyəti düzgün ölçməkdir.

Ən aydın əlamət arxa dişlərdə çarpaz dişləmədir. Cochrane-in ortodontiya icmalı bunu yuxarı arxa dişlərin aşağıdakıların içərisinə qapanması kimi təyin edir və yazır ki, bu, Avropada uşaq və yeniyetmələrin təxminən 4%-ində, Amerikada isə təxminən 17%-ində rast gəlinir. İcmal qeyd edir ki, çarpaz dişləmə dişlərin yeyilməsi, çənələrin anormal inkişafı, oynaq problemləri və üzdə qeyri-simmetrik görünüşlə əlaqələndirilir. Dişləmə bir tərəfdə pozulduqda aşağı çənə qapanarkən həmin tərəfə sürüşə bilər; bu sürüşmə zamanla bir tərəflə çeynəmə vərdişinə çevrilə bilər.

Evdə sadə yoxlama apara bilərsiniz. Güzgünün qarşısında dodaqlarınızı barmaqlarınızla yana çəkin və arxa dişlərinizi bir-birinə qapayın. Normalda yuxarı kiçik və böyük azı dişlərinin xarici səthi aşağıdakıları çöldən bir qədər örtür. Bir və ya iki tərəfdə aşağıdakı dişlərin çölə çıxdığını, yuxarıdakıların içəridə qaldığını görürsünüzsə, çarpaz dişləmə ola bilər. Ağzınızı yavaş-yavaş qapayarkən çənənizin bir tərəfə sürüşdüyünü hiss edirsinizsə, bunu da qeyd edin. Bu yoxlama diaqnoz qoymur, amma həkimə nə deyəcəyinizi aydınlaşdırır.

Əsas ayırma problemin dişlərdə, yoxsa sümükdə olmasıdır. Bəzən çənənin sümük bazası kifayət qədər genişdir, amma yuxarı arxa dişlər içəri doğru əyilib; bu, diş mənşəli çarpaz dişləmədir və breketlər və ya kapalarla düzələ bilər. Bəzən isə sümük bazasının özü dardır; yuxarı dişlər onsuz da çölə əyilərək vəziyyəti kompensasiya etməyə çalışıb və onları daha da çölə itələmək problemi həll etmir. Cleveland Clinic bunu sadə bir cümlə ilə ümumiləşdirir: breketlər dişləri hərəkət etdirə bilər, amma çənə sümüyünü hərəkət etdirə bilməz. Bu ayırma müayinə, modellər və lazım olduqda 3D tomoqrafiya ilə aparılır.

Yaş təkbaşına qərar verdirmir. Damaq tikişinin bitişmə dərəcəsini tomoqrafiya ilə qiymətləndirən tədqiqatları araşdıran sistematik icmal yazır ki, tikişin yetkinləşməsi ilə təqvim yaşı arasında əlaqə zəifdir, xüsusilə gənc yetkinlərdə eyni yaşda çox fərqli mərhələlər görülür. Yəni 20 yaşlı iki nəfərdən birində tikiş hələ qismən açıq, digərində bitişmiş ola bilər. Buna görə yetkinlərdə hansı genişləndirmə yolunun seçiləcəyi yaşa deyil, görüntüləməyə əsaslanır.

Dar yuxarı çənənin görünən estetik təsiri də var: gülərkən dişlərin iki yanında, yanaqla dişlər arasında qalan tünd üçbucaqlar. 30 nəfərlik qiymətləndiricilər qrupuna eyni üzlərin fərqli təbəssüm genişlikləri göstərilən bir tədqiqatda geniş və yanları dolu təbəssüm dar təbəssümə nisbətən daha cəlbedici tapıldı; bu tapıntı qadın və kişi üzlərində eyni idi. Müəlliflər geniş tünd künclərin ortodontik müalicə planında problemlər siyahısına salınmasını tövsiyə etdi. Bu, qavrayış tədqiqatıdır; tünd künclərin yeganə səbəbi dar çənə deyil, dişlərin düzülüşü və dodaq hərəkəti də təsir edir.

Dişsiz yuxarı çənədə mənzərə tamamilə başqa yolla ortaya çıxır. Dişlər itirildikdən sonra çənə sümüyü əriyir və bu ərimə iki çənədə fərqli istiqamətdə gedir. 24-ü yuxarı, 99-u aşağı çənə olmaqla 123 dişsiz quru çənə sümüyünü araşdıran bir tədqiqatda yuxarı çənənin içəri və yuxarı doğru, aşağı çənənin isə çölə və aşağı doğru əridiyi, nəticədə dişsiz yuxarı çənənin aşağı çənə ilə eyni xəttə və ya onun içərisinə düşdüyü görüldü. İllərlə dişsiz qalmış və ya çıxan protez istifadə etmiş insanda buna görə yuxarı çənə «dar» görünür; burada problem anadangəlmə deyil, diş itkisindən sonrakı ərimədən qaynaqlanır. Bu fərq tam ağız sabit dişlər planlaşdırılarkən implantların bucağına və dişlərin düzüləcəyi qövsə təsir edən məlumat kimi nəzərə alınır.

Birinci siyahı problemin daha çox dişlərin düzülüşündə ola biləcəyini düşündürən əlamətlərdir; bunlar üçün ortodontunuza müraciət edin. İkinci siyahı sümük bazasının dar olduğunu və ya başqa problemin müşayiət etdiyini düşündürən əlamətlərdir; bunlarda qiymətləndirmə daha geniş olmalıdır.

Ardıcıllıq əvvəlcə müşayiət edən sağlamlıq problemlərini ayırmaqdan başlayır, sonra problemin dişdə, yoxsa sümükdə olmasına, ən sonda müalicə yoluna keçir.

1. 1

   Yuxu və burun sualları

   Xoruldama, yuxuda nəfəsin dayanması, gündüz yorğunluğu və daimi ağızla nəfəs alma soruşulur. Bunlar varsa, yuxu apnoesi və burun tıxanıqlığı üçün ailə həkimi və ya qulaq-burun-boğaz qiymətləndirməsi planlaşdırılır.

2. 2

   Dişləmə və sürüşmə müayinəsi

   Həkim çarpaz dişləmənin bir, yoxsa iki tərəfli olmasına, ağız qapanarkən aşağı çənənin bir tərəfə sürüşüb-sürüşmədiyinə, dişlərin yeyilməsinə və çənə oynağına baxır.

3. 3

   Diş mənşəli, yoxsa skelet mənşəli

   Modellər, ağızdaxili skan və lazım olduqda 3D tomoqrafiya ilə sümük bazasının genişliyi və yuxarı dişlərin meyli ölçülür. Çarpaz dişləməsi olan yetkinlərdə arxa dişlərin xarici səthində sümük açıqlığının daha tez-tez görüldüyünü göstərən tomoqrafiya tədqiqatı var; bu, dişləri çölə itələməzdən əvvəl sümüyün görülməsini daha da vacib edir.

4. 4

   Damaq tikişinin qiymətləndirilməsi

   Yetkinlərdə tikişin nə qədər bitişdiyini yaşa görə təxmin etmək mümkün deyil; tomoqrafiyada görünən mərhələ vint dəstəkli genişləndirmənin, yoxsa cərrahi dəstəyin lazım olacağını müəyyənləşdirir.

5. 5

   Genişləndirmə yolunun seçimi

   Diş mənşəli problemlərdə breket və ya kapa; sümük darlığında vintlərlə sümüyə bərkidilən genişləndirmə (MARPE) və ya cərrahi dəstəkli genişləndirmə (SARPE); çənələr həm də öndən arxaya və ya şaquli istiqamətdə uyğunsuzdursa, ortodontiya və çənə cərrahiyyəsi birlikdə planlaşdırılır.

6. 6

   Genişləndirmə və gözləmə

   Cleveland Clinic yazır ki, yeniyetmələrdə və yetkinlərdə nəticəyə çatmaq uşaqlardan uzun çəkir və bir ilə qədər uzana bilər, istənilən genişlik əldə edildikdən sonra aparat sümüyün möhkəmlənməsi üçün daha 4–6 ay yerində saxlanıla bilər. Sonra dişlərin düzülüşü ortodontiya ilə tamamlanır.

7. 7

   Dişsiz yuxarı çənədə plan

   Bütün dişlər itirilibsə, genişləndirmə gündəmə gəlmir. Tomoqrafiyada sümüyün genişliyi, hündürlüyü və sinusların yeri ölçülür; implantların bucağı və sabit dişlərin hansı qövs üzrə düzüləcəyi buna görə müəyyən edilir. Implant72-də implant və sabit dişlər 3 günə / 72 saata tamamlanır və 3-cü gün taxılan dişlər daimi sabit dişlərdir; buna görə yuxarı çənənin daralmış qövsünü nəzərə alan diş düzülüşü əvvəldən, tomoqrafiya üzərində planlaşdırılır.

Seçimlər problemin harada olduğuna və nə qədər böyük olduğuna görə dəyişir. Hamısının öz bədəli və həddi var.

Aşağıdakılar yetkinlərdə dar yuxarı çənə müalicəsində tez-tez rast gəlinən qərar səhvləri və müalicənin öz riskləridir. Həkiminizə düzgün suallar verə bilməyiniz üçün yazırıq.

Müddətlər insana və üsula görə dəyişir. Aşağıdakı ardıcıllıq mənbələrin təsvir etdiyi adi gedişdir; ortodontunuzun və cərrahınızın planı üstündür.

1. İlk günlər

   Cleveland Clinic yazır ki, yeni genişləndirici aparat ilk günlərdə yüngül ağrıya, baş ağrısına, tüpürcək ifrazının artmasına və pəltək danışığa səbəb ola bilər. SARPE-də buna əməliyyatdan sonrakı şişkinlik və ağrı əlavə olunur.

2. Aktiv genişləndirmə

   Aparatın vinti müəyyən fasilələrlə çevrilir. Ön dişlər arasında boşluğun açılması sümüyün həqiqətən ayrıldığının əlaməti ola bilər; Cleveland Clinic qeyd edir ki, bu boşluq sonradan ortodontiya ilə bağlanır.

3. Gözləmə dövrü

   İstənilən genişliyə çatdıqdan sonra aparat açılan sahədə sümüyün dolub möhkəmlənməsi üçün daha bir neçə ay yerində qalır.

4. Ortodontiya və möhkəmləndirmə

   Dişlərin yeni qövs üzrə düzülməsi ortodontiya ilə tamamlanır. Müəyyən qədər geri qayıtma gözlənildiyi üçün müalicədən sonra möhkəmləndirici aparatların necə və nə qədər istifadə olunacağı müzakirə edilir.

Burada rəqəm tapmayacaqsınız. Dar yuxarı çənə müalicəsinin həcmini müəyyən edən başlıqlar bunlardır:

Problemin dişdə, yoxsa sümükdə olması

Yalnız ortodontiya ilə həll edilən diş mənşəli problemlə sümük genişləndirməsi tələb edən skelet mənşəli darlıq arasında həcm fərqi böyükdür.

Genişləndirmə üsulu

MARPE-də vintlər və xüsusi aparat, SARPE-də əməliyyat, anesteziya və cərrahi təqib əlavə olunur.

Ortodontiya müddəti

Genişləndirmədən sonra dişlərin düzülməsi və möhkəmləndirmə aylarla, illərlə çəkə bilər.

Müşayiət edən problemlər

Burun tıxanıqlığı, yuxu apnoesi və ya öndən arxaya istiqamətdə çənə uyğunsuzluğu varsa, başqa mütəxəssislərin qiymətləndirməsi və müalicəsi əlavə olunur.

Dişsiz yuxarı çənədə sümüyün vəziyyəti

Sümük həcmi kifayət edirsə, implantlar birbaşa planlaşdırılır; kifayət etmirsə, sümük artırılması və ya ziqomatik implant kimi seçimlər həcmi dəyişir.