Ağızda silinməyən ağ ləkə: göbələkdir, yoxsa leykoplakiya?

Ağız boşluğunu örtən selikli qişa normalda nazik və çəhrayı olur. Hər hansı nahiyə uzun müddət qıcıqlandırılarsa, oradakı hüceyrələr özlərini qorumaq üçün dərini örtən bərk zülaldan (keratin) daha qalın qat əmələ gətirir. Nəm səthdə bu qalın qat ağ görünür. MSD Manuals leykoplakiyanın məhz bu yolla, ağız selikli qişasının uzun müddət qıcıqlanması nəticəsində yaranan yastı ağ ləkə olduğunu yazır. Qat toxumanın özü olduğu üçün qaşımaqla və ya fırçalamaqla çıxmır; onun göbələk qatından əsas fərqi budur.

Ağız göbələyi (kandidoz, «ağ ərp») isə selikli qişanın üzərində toplanan maya göbələyi qatıdır. NHS yetkinlərdə ağız göbələyi zamanı ağzın içinin qırmızı olduğunu və üzərində ağ ləkələr olduğunu, bu ləkələr silindikdə qanaya bilən qırmızı nöqtələr qaldığını yazır. Ağız bucaqlarında çatlama, dad bilmənin pozulması, ağızda pis dad və dildə və ya diş ətində ağrı müşayiət edə bilər. Uzun müddət antibiotik qəbulu, astma spreyləri, kimyaterapiya, gecə protezlə yatmaq və oturmayan protez göbələyin yaranmasını asanlaşdıran hallar sırasındadır.

Evdə edilə biləcək ilk ayrım bu fərqə əsaslanır. Əllərinizi yuyun, təmiz tənzifi və ya yumşaq diş fırçasını barmağınıza sarıyın və ağ sahəni bir-iki dəfə yüngülcə silin. Ağlıq çıxırsa və altında qızarmış, azca qanayan səth qalırsa, mənzərə göbələyə uyğundur. Heç nə dəyişmirsə, ləkə toxumanın içindədir; bu halda aşağıdakı digər ehtimallar ön plana çıxır. Bərk basmayın, qaşımayın; məqsəd qatın yerindən tərpənib-tərpənmədiyini görməkdir, selikli qişanı yaralamaq deyil.

İkinci ev testi yanağın daxilindəki yayılmış, süd rəngli ağlıq üçündür. Leykoödem (yanağın daxilində zərərsiz, yayılmış ağ görünüş) adlanan bu vəziyyət tez-tez rast gəlinir və əksər hallarda hər iki yanaqda birdən olur. Journal of Dental Sciences jurnalında dərc edilmiş klinik hal təsvirində müəlliflər yanağın selikli qişası gərildikdə ağlığın itdiyini və bu gərmə testinin diaqnozda çox köməkçi olduğunu yazır. Güzgü qarşısında yanağınızı iki barmağınızla çölə doğru dartın: ağlıq itirsə, böyük ehtimalla leykoödemdir. Həmin məqalədə leykoödemin siqaret çəkənlərdə daha tez-tez və daha aydın olduğu da qeyd edilir.

Silinməyən ağ ləkələrin əhəmiyyətli hissəsinin aydın səbəbi var. İti, sınıq diş kənarı, dilin və ya yanağın daim dişlənməsi, kənarı batan köhnə plomb və ya oturmayan protez eyni nöqtəyə davamlı sürtünərək qalınlaşma yaradır. NHS diş həkiminin göbələk infeksiyası və yanağı dişləmə kimi səbəbləri əvvəlcə istisna etdiyini yazır. Cleveland Clinic də protez istifadə edənlərdə həkimin protezin diş ətinə və ya yanağa sürtünüb-sürtünmədiyinə baxdığını qeyd edir. Səbəb aradan qalxdıqda bu tip ləkələrin geriləməsi gözlənilir.

Niderlanddan bir tədqiqat bu ayrımın praktikada nə qədər vacib olduğunu göstərir. Niderlandda bir xəstəxanada 1997–2012-ci illər arasında leykoplakiya ilkin diaqnozu ilə baxılan 275 ardıcıl pasiyentdən yalnız 176-sına ciddi klinik və patoloji meyarlarla dəqiq leykoplakiya diaqnozu qoyulub. Aradakı pasiyentlərin bir hissəsində sürtünmə və ya plomb kimi səbəb aradan qaldırıldıqda ləkə geriləyib, bir hissəsi kontrol müayinəsinə və ya biopsiyaya gəlməyib, bir hissəsində diaqnoz biopsiya ilə təsdiqlənməyib; klinik olaraq leykoplakiya adlandırılan 181 ləkənin 5-də isə biopsiya başqa diaqnoz qoyub və onlardan ikisi xərçəng olub. Müəlliflər aydın səbəb tapıldıqda səbəbin aradan qaldırılıb ən çoxu 4 həftə gözlənilməsini tövsiyə edir. Müəlliflər leykoplakiyanı klinik və mikroskopik olaraq təyin edilə bilən bütün digər ağ xəstəliklər istisna edildikdən sonra qalan ağ ləkə kimi müəyyənləşdirməyi təklif edir.

Leykoplakiyanın görünüşü onun riskinə də təsir edir. Cleveland Clinic iki tip ayırır: səthi hamar, qırışlı və ya cizgili ola bilən yastı ağ ləkə olan homogen leykoplakiya adətən xoşxassəli qalır; nizamsız formalı, ağ ilə qırmızının qarışdığı, qabarıq ola bilən qeyri-homogen tip isə tədqiqatlarda təxminən yeddi dəfə daha tez-tez xərçəngə çevrilir. MSD Manuals qırmızı, yastı, nazikləşmiş sahələrin (eritroplakiya) ağ ləkədən qat-qat daha narahatedici olduğunu yazır. Ləkənin içində qırmızı sahələr görürsünüzsə, gözləmə müddəti qısalır.

Rəqəmlər nə deyir? Head & Neck jurnalında dərc edilmiş və 92 tədqiqatı birləşdirən meta-analizdə leykoplakiyanın xərçəngə çevrilmə göstəricisi müşahidə müddəti ərzində 9,5% tapılıb; etibarlılıq intervalı genişdir, 5,9% ilə 14% arası. Müəlliflər illik göstəricini təxminən 1,56% kimi qiymətləndirir. Eyni tədqiqatda qırmızı ləkələrdə (eritroplakiya) bu göstərici 33,1% (interval çox genişdir: 13,6% ilə 56,1%), sürətlə yayılan və əksər hallarda diş ətini tutan alt tipdə (proliferativ verrukoz leykoplakiya) 49,5% (26,7% ilə 72,4%), qırmızı yastı dəmrovda isə 1,4% çıxıb. Bu göstəricilər hər ləkənin xərçəngə çevriləcəyi mənasına gəlmir; ləkələrin çoxu xoşxassəli qalır. Amma hansının xoşxassəli qalacağını gözlə ayırmağın yolu olmadığı üçün təqib lazımdır.

Qırmızı yastı dəmrov ayrıca qeyd edilməlidir. Cleveland Clinic ağızdaxili qırmızı yastı dəmrovun yanağın daxilində tor və ya krujeva kimi ağ xətlər, dildə və ya diş ətində ağ ləkələr, bəzən də parlaq qırmızı diş əti və yaralarla görüldüyünü, qadınlarda kişilərə nisbətən 3–4 dəfə daha tez-tez rast gəlindiyini yazır. Təhlükəli sayılmır, amma kiçik xərçəngə çevrilmə riski daşıdığı üçün o da müntəzəm kontrol tələb edir. Krujeva naxışı, iki yanaqda simmetrik yerləşmə və ədviyyatlı və ya turş qidadan göynəmə bu mənzərəni düşündürür; dəqiq diaqnozu çox vaxt yenə biopsiya qoyur.

Birinci siyahıdakı vəziyyətlər adətən zərərsizdir və ya sadə müalicə ilə keçir. İkinci siyahıdan bir maddə varsa, 2 həftəni gözləmədən diş həkiminizə gedin.

Aşağıdakı ardıcıllıq silinməyən ağ ləkə ilə diş həkiminə getdiyinizdə gözləməli olduğunuz addımlardır. Hansısa addım buraxılırsa, səbəbini soruşa bilərsiniz.

1. 1

   Anamnez: nə vaxtdan var, nə istifadə edirsiniz

   Həkim ləkənin nə vaxtdan olduğunu, siqaret, tütün və spirtli içki istifadənizi, qəbul etdiyiniz dərmanları, protez taxıb-taxmadığınızı və immunitetə təsir edən xəstəliyinizin olub-olmadığını soruşur. Ləkəni nə vaxt hiss etdiyinizi bilmirsinizsə, bunu deyin; MSD müddəti məlum olmayan ləkələrin də biopsiyaya göndərilməli olduğunu yazır.

2. 2

   Silmə testi və yanağın gərilməsi

   Ləkənin silinib-silinmədiyi, gəriləndə itib-itmədiyi, səthinin hamar, yoxsa kələ-kötür olduğu, içində qırmızı sahə olub-olmadığı yoxlanılır. Göbələk şübhəsində qaşıntıdan götürülən nümunə mikroskopda araşdırıla bilər.

3. 3

   Əllə müayinə və boyun yoxlaması

   NHS həkimin ağzın içinə baxıb toxunduğunu, boynu və çənəaltı nahiyəni də əllə yoxladığını yazır. Ləkənin altında sərtlik və ya boyunda böyümüş limfa düyünü axtarılır.

4. 4

   Qıcıqlandıranı aradan qaldırmaq və 2 həftə gözləmək

   İti kənar düzəldilir, batan plomb yenilənir, protez tənzimlənir və ya gecə çıxarılması tövsiyə olunur; göbələk varsa, müalicə edilir. Ardınca ləkə yenidən yoxlanılır. MSD-nin 2 həftəlik həddi bu yoxlamanın vaxtını müəyyən edir.

5. 5

   Keçməyən ləkə üçün biopsiya

   Ləkə geriləməyibsə və ya ilk baxışdan şübhəli görünürsə, kiçik parça götürülüb patoloqa göndərilir. Cleveland Clinic hər şübhəli leykoplakiyaya biopsiya edilməli olduğunu, xərçəngə çevrilmə ehtimalını müəyyən etməyin yeganə yolunun bu olduğunu yazır. Biopsiya əksər hallarda ağız, çənə və üz cərrahiyyəsi və ya ağız xəstəlikləri şöbəsində yerli anesteziya altında aparılır.

6. 6

   Patologiya nəticəsinə görə plan

   Rəydə hüceyrələrdə nizamsızlığın (displaziya) olub-olmadığı və varsa, dərəcəsi yazılır. Meta-analizdə orta və ağır displaziyanın yüngül displaziyaya nisbətən xərçəngə çevrilmə ilə nəzərəçarpacaq dərəcədə daha çox əlaqəli olduğu görülüb. Plan bu dərəcəyə, ləkənin yerinə və ölçüsünə görə təqib və ya çıxarma istiqamətində formalaşır.

Ağ ləkənin tək bir müalicəsi yoxdur; görülən iş ləkənin nə olduğuna görə dəyişir.

Aşağıdakılar bu şikayətdə ən çox rast gəlinən yanlış qərarlardır. Hansı həkimə getməyinizdən asılı olmayaraq düzgün sualları verə bilməyiniz üçün yazırıq.

Müddətlər ləkənin nə olduğuna görə dəyişir. Aşağıdakı ardıcıllıq ümumi çərçivədir; sizi müayinə edən həkimin planı üstündür.

1. İlk həftə

   Göbələk müalicəsinə başlanıbsa, əlamətlərin yüngülləşməsi gözlənilir. NHS ağız üçün geldən 1 həftə istifadəyə baxmayaraq düzəlmə olmazsa, həkimə müraciət edilməsini tövsiyə edir.

2. İlk 2 həftə

   Sürtünmə mənbəyi aradan qaldırılıbsa, ləkənin geriləməsi gözlənilir. 2 həftənin sonunda ləkə hələ də yerindədirsə, bu, biopsiya üçün yönləndirmə vaxtıdır.

3. Biopsiyadan sonra

   Nəticənin nə vaxt çıxacağını biopsiyanı aparan həkimdən soruşun. Biopsiya nahiyəsi kiçik yara kimi sağalır. Plan patologiya rəyindəki diaqnoza və displaziya dərəcəsinə görə qurulur.

4. Uzunmüddətli dövr

   Leykoplakiya diaqnozu qoyulubsa, ləkənin çıxarılıb-çıxarılmamasından asılı olmayaraq müntəzəm kontrol müayinələri davam edir. Cleveland Clinic 6–12 aydan bir kontrolu bir neçə il ərzində tövsiyə edir.

Burada tək bir rəqəm vermirik, çünki ağ ləkənin arxasında bir neçə günlük göbələk müalicəsi də ola bilər, diş kənarının düzəldilməsi də, biopsiya və cərrahi çıxarma da. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Ləkənin nə olduğu

Göbələk, sürtünmə izi, qırmızı yastı dəmrov və leykoplakiya tamamilə fərqli yollardır və çox vaxt fərqli həkimlərin sahəsidir.

Biopsiyanın lazım olub-olmadığı

Parçanın götürülməsi və patoloji müayinə ayrı maddələrdir; bəzən birdən çox nahiyədən nümunə lazım olur.

Qıcıqlanma mənbəyinin düzəldilməsi

Bir kənarın cilalanması ilə protezin yenidən hazırlanması arasında böyük fərq var.

Təqib müddəti

Leykoplakiya diaqnozunda kontrol müayinələri illərlə davam edə bildiyi üçün ümumi yükü birdəfəlik prosedur deyil, təqib müəyyən edir.