Çeynəyərkən çənəm yorulur: səbəbi nədir?

Çeynəmə dörd cüt əzələ ilə həyata keçirilir; bunların ən güclüsü yanaqda, alt çənə bucağının düz üstündə yerləşən masseter əzələsi və gicgahdakı temporal əzələdir. Dişlərinizi sıxdığınızda hər iki nahiyədə bərkiyən əzələni barmaqlarınızla hiss edə bilərsiniz. Çeynəyərkən yorğunluq hissi əzələlərin həmin gün və ya həmin gecə gücündən artıq işlədildiyini, əzələlərin qidalanmasında problem olduğunu və ya sinirdən əzələyə gedən siqnalın zəiflədiyini göstərə bilər. Bu üç yolun hər biri ayrı həkimin sahəsidir, buna görə ilk iş hansının söhbət mövzusu olduğunu təxmini ayırmaqdır.

Ən çox rast gəlinən yol gecə dişləri sıxma və qıcırtma, yəni bruksizmdir. NHS yazır ki, bruksizm həm oyaq ikən, həm də yuxuda ola bilər, əlamətləri sırasında ağrılı çənə, yeyilmiş və ya sınmış dişlər, baş ağrısı, qulaq ağrısı və bölünən yuxu var; ən çox rast gəlinən səbəb kimi stress və həyəcanı, müşayiət edən amillər kimi xoruldama və yuxu apnoesi kimi yuxu problemlərini, bəzi yuxu, depressiya və həyəcan dərmanlarını, siqareti, çox alkoqol və kofeini sayır. Gecə boyu saatlarla işləyən əzələ səhər yorğun oyanır və səhər yeməyində ilk tikələrdən etibarən özünü büruzə verir. Bu modelin fərqləndirici cəhəti yorğunluğun səhər ən aydın olub gün ərzində azalmasıdır.

İkinci böyük qrup çənə oynağının və çeynəmə əzələlərinin problemləridir: temporomandibulyar pozuntu (TMD). NHS onun əlamətlərini belə sıralayır: çənə, qulaq və gicgah ətrafında ağrı, çənə hərəkət edərkən şaqqıltı, xırçıltı və ya sürtünmə səsi, gicgahlar ətrafında baş ağrısı, ağzı tam aça bilməmək və çənənin kilidlənməsi; ağrının çeynəyərkən və stresli dövrlərdə artdığını da əlavə edir. Səbəbləri sırasında dişləri sıxma, oynağın köhnəlməsi, başa və ya üzə dəyən zərbə, stress və balanssız dişləmə var. Bu mənzərədə yorğunluqla birlikdə çox vaxt əzələyə basdıqda hiss olunan həssaslıq və çənə hərəkəti ilə dəyişən ağrı olur.

Üçüncü yol ağzın özü ilə bağlıdır: çeynəyəcək diş azaldıqda çənə eyni tikə üçün daha çox işləyir. Nijmegen Universitetinin bir tədqiqatı təbii dişləri olanları, tam protez istifadə edənləri və implant üstü protez istifadə edənləri eyni üsulla ölçdü. İmplant üstü protezlə əldə edilən dişləmə qüvvəsi tam protezlə təbii dişlər arasında qaldı; alt çənə sümüyü əriymiş tam protez istifadəçilərində çeynəmə səmərəliliyi ən aşağı idi. Arxa dişləri çatışmayan, amma ön və kiçik azı dişləri yerində olan qısaldılmış diş cərgəsində dişləmə qüvvəsi təbii dişlərə yaxın idi, lakin çeynəyən səth azaldığı üçün çeynəmə səmərəliliyi məhdud idi. Səmərəliliyi aşağı olan ağız eyni tikəni udula bilən hala gətirmək üçün daha çox çeynəmə tələb edir; oynayan protezi yerində saxlamaq üçün dil və yanaq əzələlərinin sərf etdiyi səy də buna əlavə olunur.

Evdə ən faydalı ayırma yorğunluğun vaxtıdır. Əzələ və oynaq mənşəli ağrıda narahatlıq çox vaxt çeynəmənin əvvəlindən hiss olunur, bərk və ya çox çeynənən qidalarla artır və əzələyə və ya oynağa basdıqda eyni ağrı yaranır; lakin bu ağrı da uzun çeynəmə ilə arta bildiyi üçün vaxt təkbaşına fərqləndirici deyil. Nəhəng hüceyrəli arteriit adlanan damar iltihabında isə MSD Manuals-ın təsvirinə görə çənə əzələləri çeynəməyə başladıqdan qısa müddət sonra ağrıyır və yorulur; tibbdə buna çənə klaudikasiyası (əzələdə qan axını çatışmadığı üçün yük altında yaranan ağrı) deyilir. İnsan bir neçə tikəni rahat yeyir, sonra çənədə spazm və ya ağrı başlayır, çeynəməyi dayandıranda keçir və yenidən başlayanda eyni müddətdən sonra geri qayıdır. Bu modeli və neçənci dəqiqədə başladığını qeyd etmək həkimə gedəndə ən dəyərli məlumatdır.

Nəhəng hüceyrəli arteriit, xalq arasında temporal arteriit, gicgahdakı və baş-boynu qanla təchiz edən arteriyaların iltihabıdır. MSD Manuals yazır ki, xəstəlik adətən 50 yaşdan yuxarı insanları, əsasən 70 yaş ətrafındakıları təsir edir, şiddətli və bəzən zoqquldayan yeni baş ağrısı, hətta saç darayarkən də ağrıyan saçlı dəri, halsızlıq və istəmsiz arıqlama yarada bilir. Ən böyük təhlükə görmə sinirinin qanla təchizatı kəsildikdə qəfil inkişaf edə bilən daimi korluqdur. MSD çənə və dil ağrısı olan pasiyentlərdə görmə problemlərinin daha tez-tez rast gəlindiyini də qeyd edir. 68 tədqiqatda nəhəng hüceyrəli arteriit şübhəsi ilə qiymətləndirilən 14.037 pasiyenti birləşdirən meta-analizdə çənə klaudikasiyası diaqnozu ən güclü dəstəkləyən əlamətlərdən biri idi (müsbət ehtimal nisbəti 4,90). Müəlliflər yenə də vurğulayır ki, heç bir tapıntı təkbaşına diaqnozu qoymağa və ya istisna etməyə kifayət etmir.

Bu xəstəliyin diş həkimliyi ilə kəsişdiyi yer məhz çənə yorğunluğudur. Birləşmiş Krallıqda və Avstraliyada diaqnozu biopsiya və ya görüntüləmə ilə təsdiqlənmiş 36 pasiyentlə aparılan müsahibələrdə 20 nəfər çənə əlamətlərindən danışdı: ağrı, spazm, tutulma və ağzın kilidlənməsi hissi. Onların bir qismi yumşaq qidalara keçmişdi. Əlamətlər bəzi pasiyentlərdə əvvəlcə artritə, yaşa və ya virus xəstəliyinə, bəzilərində isə tibb işçiləri tərəfindən diş kariyesinə, qulaq iltihabına və ya dişləri qıcırtmağa bağlanmışdı. Hannoverdən altı pasiyentlik bir seriyada isə diş həkimi beş pasiyentin diaqnoz yolunda iştirak etmiş, üçündə ilk müraciət edilən həkim olmuşdu; diaqnoza çatma müddəti təxminən 4 həftədən 5 aya qədər dəyişirdi.

Dördüncü və daha nadir yol sinirdən əzələyə gedən siqnalın zəiflədiyi miasteniya qravisdir. NHS yazır ki, bu uzunmüddətli xəstəlik ən çox göz və göz qapağı, mimika, çeynəmə, udma və nitq əzələlərinə təsir edir, adətən 40 yaşdan aşağı qadınlarda və 60 yaşdan yuxarı kişilərdə başlayır. Burada ön plana çıxan ağrı deyil, zəiflikdir: yeməyin sonuna doğru çənənin düşməsi, ağzı bağlı saxlamaq üçün əli çənəyə aparma ehtiyacı, pəltəkləşən nitq, udqunmaqda çətinlik. NHS qeyd edir ki, əlamətlər yorğun olanda pisləşir, insanların çoxunda günün sonuna doğru artır və yuxudan sonra səhər yaxşılaşır, çox vaxt da əvvəlcə göz qapağının düşməsi və ikili görmə ilə başlayır.

Bu dörd yolu səhərlə axşam arasındakı fərqlə də təxmini ayıra bilərsiniz. Gecə dişləri sıxmada yorğunluq çox vaxt səhər ən çox olur və gün ərzində azalır (gündüz sıxanlarda axşam da arta bilər); miasteniyada əksinə, axşama doğru artır və səhər yaxşılaşır; çatışmayan dişlərdə və ya oturmayan protezdə yorğunluq saatdan deyil, yeməyin bərkliyindən və uzunluğundan asılıdır; damar iltihabında isə hər yeməkdə, çeynəməyə başladıqdan sonra oxşar müddətdə gəlir. Bu ayırma diaqnoz deyil, hansı həkimə hansı sualla gedəcəyinizi müəyyən edən başlanğıc nöqtəsidir.

Birinci siyahı əzələ və oynaq mənşəli yorğunluğun tipik davranışıdır; bunlar çox vaxt sadə tədbirlərlə yüngülləşir. İkinci siyahıdan bircə maddə belə sizə uyğun gəlirsə, gözləməyin.

Ardıcıllıq şüurlu olaraq təhlükədən başlayır. Diş və ya əzələ düşünülməzdən əvvəl gözü və ya nəfəsi təhdid edən mənzərənin olmadığına əmin olunur.

1. 1

   Əvvəlcə görmə və nəfəs soruşulur

   Görmə itkisi, ikili və ya bulanıq görmə, nəfəs almada və ya udqunmada getdikcə artan çətinlik varsa, qiymətləndirmə həkim kreslosunda deyil, təcili yardım şöbəsində aparılır. Bu əlamətlərdən biri varsa, 112-yə zəng edin.

2. 2

   Yaş və müşayiət edən əlamətlər

   50 yaşdan yuxarı yeni başlayan çənə ağrısında gicgah ağrısı, saçlı dəri həssaslığı, halsızlıq, qızdırma, istəmsiz arıqlama, çiyinlərdə və çanaq nahiyəsində səhər tutulması ayrıca soruşulur. MSD-yə görə nəhəng hüceyrəli arteriitli pasiyentlərin 40–60%-ində bu çiyin və çanaq tutulmasının səbəbi olan revmatik polimialgiya da olur. Bu mənzərədə pasiyent eyni gün həkimə və qan analizlərinə yönləndirilir.

3. 3

   Yorğunluğun vaxtı və xarakteri

   Ağrının ilk tikədə, yoxsa bir neçə dəqiqə çeynədikdən sonra başladığı, dincələndə keçib-keçmədiyi, səhər, yoxsa axşam daha aydın olduğu və bunun ağrı, yoxsa zəiflik olduğu soruşulur. Zəiflikdə göz qapağı, nitq və udma da soruşulur.

4. 4

   Çeynəmə əzələlərinin və çənə oynağının müayinəsi

   Masseter və temporal əzələyə barmaqla basılır, ağzın açılma dərəcəsi ölçülür, çənə sağa-sola və irəli hərəkət etdirilir, oynaqda səs dinlənilir. Tanış ağrının bu hərəkətlərlə ortaya çıxması əzələ və oynaq mənşəyini gücləndirir.

5. 5

   Dişlərin, dişləmənin və protezin yoxlanması

   Dişləri sıxmanın izləri olan yeyilmiş səthlər, sınıq plomblar və çatlar axtarılır; çatışmayan dişlərin sayı və yeri, dişlərin bir-birinə necə qapandığı, protez varsa, onun oturması, yerində durması və altındakı sümüyün vəziyyəti qiymətləndirilir. Lazım olarsa, panoram rentgen çəkilir.

6. 6

   Mənşəyə görə yönləndirmə

   Əzələ və oynaq mənşəlidirsə, yükün azaldılması və gecə kapası, diş və ya protez mənşəlidirsə, ağzın yenidən qurulması, nəhəng hüceyrəli arteriit şübhəsində eyni gün həkim və qan analizi, miasteniya qravis şübhəsində nevroloq.

Çənə yorğunluğunun bir müalicəsi yoxdur; görülən iş yorğunluğun haradan gəldiyinə görə dəyişir.

Aşağıdakılar bu şikayətdə tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlardır. Hansı həkimə getsəniz də, düzgün suallar verə bilməyiniz üçün yazırıq.

Müddətlər səbəbə görə dəyişir. Aşağıdakı ardıcıllıq əzələ və oynaq mənşəli çənə yorğunluğu üçün keçərlidir; sizi müayinə edən həkimin planı üstündür.

1. İlk günlər

   Yumşaq qidalanma, saqqızı buraxmaq, tikələri kiçiltmək, gün ərzində dişləri bir-birindən aralı saxlamağı yada salmaq və isti və ya soyuq tətbiqi əzələləri rahatlaşdırır. NHS qeyd edir ki, çənə oynağı pozuntusu çox vaxt müalicəsiz də yaxşılaşır.

2. Gecə kapası hazırlandıqdan sonra

   Kapa dişləri gecə yükündən qoruyur; səhər çənə yorğunluğu adətən tədricən yüngülləşir. Stress və yuxu tərəfi düzəlməzsə, yorğunluq tam keçməyə bilər.

3. Səbəb diş və ya protezdirsə

   Problemli dişin müalicəsindən və ya protezin uyğunlaşdırılmasından sonra çeynəmə yükü tarazlaşır. Əzələlər bir müddət köhnə vərdişlə işləməyə davam edə bilər; yorğunluq keçmirsə, diaqnoza yenidən baxılmalıdır.

4. Sadə tədbirlərə baxmayaraq davam edirsə

   NHS yazır ki, sadə tədbirlər işə yaramadıqda oynaq problemləri üzrə ixtisaslaşmış həkimə yönləndirmə edilə bilər. Yorğunluğun modeli dəyişibsə və ya yeni əlamətlər əlavə olunubsa, əzələ və oynaqdan kənar səbəblər üçün yenidən müayinədən keçin.

Burada bir rəqəm vermirik, çünki çeynəyərkən yorulan çənənin arxasında heç bir diş müalicəsi tələb etməyən əzələ yorğunluğu da ola bilər, gecə kapası tələb edən sıxma vərdişi də, ağzın yenidən qurulmasını tələb edən diş itkisi də. Diş tərəfində həcmi müəyyən edən maddələr:

Yorğunluğun mənbəyi

Əzələ və oynaq, diş və ya protez, damar və ya sinir mənşəli mənzərə tamamilə fərqli yollar və fərqli həkimlərin sahəsidir.

Gecə kapasının növü

Ölçü götürülərək fərdi hazırlanan kapa ilə hazır kapanın uyğunluğu və istifadə müddəti fərqlidir.

Çatışmayan dişlərin sayı və protezin vəziyyəti

Bir dişin bərpası, mövcud protezin uyğunlaşdırılması və ya bütöv bir çənənin yenidən qurulması çox fərqli həcmlərdir.

Görüntüləmə ehtiyacı

Əzələ mənşəli mənzərədə çox vaxt müayinə kifayət edir; diş və sümük qiymətləndirməsində rentgen və ya tomoqrafiya lazım ola bilər.