Burundan pis qoxu gəlməsi: sinus, diş, yoxsa başqa bir şey?

Burundan gələn pis qoxu xəstəlik adı deyil, əlamətdir. Onu ağızdan çıxan nəfəs qoxusundan ayırmaq üçün sadə sınaq edə bilərsiniz: dodaqlarınızı bağlayıb nəfəsinizi yalnız burnunuzdan ovcunuzun içinə verin və iyləyin; sonra eynisini ağzınızdan edin. Qoxu yalnız burundan verilən nəfəsdə nəzərə çarpırsa, mənbə böyük ehtimalla burunda və ya sinuslardadır. Sonra bir burun dəliyinizi barmağınızla bağlayıb digərindən nəfəs verin, sonra tərəfi dəyişin. Qoxu bir tərəfdə güclənirsə, bu məlumat həkim üçün dəyərlidir.

İkinci sual axıntının rəngi və tərəfidir. NHS sinusitin əsas əlamətləri sırasında yanaq, göz və alın ətrafında ağrı və həssaslığı, tutulmuş və ya axan burnu, qoxu hissinin zəifləməsini, yaşıl və ya sarı axıntını və qızdırmanı sayır; ağız qoxusu və diş ağrısı da digər əlamətlər sırasındadır. Soyuqdəymə və qripdən sonra gələn sinusit çox vaxt 4 həftə ərzində öz-özünə keçir. Burada kritik detal NHS-in öz yönləndirmə meyarındadır: əlamətlərin yalnız üzün bir tərəfində olması qulaq-burun-boğaz mütəxəssisinə göndərmə səbəblərindən biridir.

Birtərəfli sinus xəstəliyində diş mənbəyi güman ediləndən çox daha tez-tez rast gəlinir. ABŞ-da sinus tomoqrafiyasında birtərəfli yuxarı çənə sinusu dolğunluğu görülən 131 pasiyent prospektiv izlənildikdə, onların 65-ində (təxminən yarısında) səbəb diş mənşəli sinusit (odontogen sinusit) çıxıb. Eyni tədqiqatda diş mənşəli sinusiti müstəqil şəkildə düşündürən dörd tapıntı var idi: burun endoskopiyasında sinusun boşaldığı kanalda irin görünməsi, pis qoxu, eyni tərəfdə üzdə təzyiq hissi və tomoqrafiyada alın sinusunun da tutulması.

Qoxunun niyə bu qədər nəzərəçarpan olduğunu mikroblar izah edir. Yaponiyada birtərəfli sinusit səbəbindən əməliyyat olunan 87 pasiyentin araşdırıldığı tədqiqatda diş mənşəli hallarda oksigensiz mühitdə yaşayan (anaerob) bakteriyalar ön plana çıxıb; ən çox əkilənlər Peptostreptococcus, Prevotella, Streptococcus anginosus qrupu və Fusobacterium növləri olub. Bunlar diş kökü və diş əti iltihablarında da rast gəlinən ağız bakteriyalarıdır. Müəlliflər pis qoxu və üz ağrısının da diş mənşəli sinusiti tez-tez müşayiət etdiyini bildirir.

Diş mənşəli sinusitə dair yazılmış icmallar mənbəyi belə sıralayır: yuxarı kiçik azı və azı dişlərinin kök ucundakı iltihab, irəliləmiş diş əti xəstəliyi, kanal müalicəsindən sonra sinusa keçən plomb materialı, dişin çəkilməsindən sonra ağızla sinus arasında qalan açıqlıq, sinusa düşən kök parçası və ya implant və sinusun dibinin qaldırılması (sinus lift) əməliyyatının ağırlaşmaları. 74 tədqiqatda 4.411 sinus lift prosedurunu araşdıran sistematik icmal yan pəncərə açılaraq aparılan üsulda sinus membranının yırtılmasını və sinusiti müdaxilə tələb edən əsas ağırlaşmalar sırasında sayır; sümüyün içindən aparılan üsulda isə bu ikisinin daha nadir rast gəlindiyini qeyd edir.

Türkiyədən yeni məlumat mənzərəni aydınlaşdırır. İstanbulda dərman müalicəsinə cavab verməyən birtərəfli xroniki sinusit səbəbindən endoskopik sinus əməliyyatı olunan 107 pasiyentin tomoqrafiya və MRT görüntüləri araşdırıldıqda, 67 pasiyentdə (63%) görüntülərdə diş kökünün ucunda iltihabı düşündürə biləcək qaralma aşkar edilib; halbuki pasiyentlərin yalnız 25-i (23%) həmin nahiyədəki dişlə bağlı xəstəliyi və ya proseduru xatırlayırdı. Müəlliflər bu pasiyentlərdə əməliyyatdan əvvəl ətraflı diş müayinəsi və görüntüləmə aparılmasını tövsiyə edir. Qısası, diş anamnezinizin olmaması dişləri təmizə çıxarmır.

Uşaqda mənzərə fərqlidir. Pakistanda burnunda yad cisim olan 155 pasiyentin araşdırıldığı tədqiqatda pasiyentlərin yarısından çoxu 4 yaşdan kiçik idi; ən çox çıxarılan cisimlər toxumlar (40%) və plastik muncuqlar olub. Müəlliflər anamnezin həmişə aydın olmadığını, uşağın tez-tez birtərəfli, pis qoxulu axıntı və tutulma ilə gətirildiyini yazır. Uşağınızın bir burun dəliyindən həftələrdir pis qoxulu axıntı gəlirsə və soyuqdəymə müalicəsinə cavab vermirsə, ilk düşünüləcək şey budur.

Son ehtimal burunda heç bir problem olmadan qoxunun hiss olunmasıdır. NHS qoxu pozğunluqlarını sayarkən mövcud olmayan qoxuları, məsələn, tüstü və ya yanmış çörək qoxusunu hiss etməyi (fantosmiya) və qoxuların olduğundan fərqli, çox vaxt pis qavranılmasını (parosmiya) ayrı başlıqlar kimi verir; ən çox rast gəlinən səbəblər soyuqdəymə, qrip, COVID-19, sinusit, allergiya və burun polipləridir. Cleveland Clinic fantosmiyanın bir və ya hər iki burun dəliyində ola bildiyini, qoxunun xoş və ya pis, arabir və ya daimi ola bildiyini və səbəblər arasında diş problemlərinin də olduğunu yazır. Burada ayırd edici əlamət yanınızdakıların eyni qoxunu hiss etməməsi və axıntının olmamasıdır.

Nadir, amma nəzərdən qaçırılmamalı olan səbəb burun və sinus şişləridir. NHS bu şişlərin erkən dövrdə keçməyən birtərəfli burun tutulması, burun qanaxması, qoxu hissinin zəifləməsi və bəzən qanlı axıntı yaratdığını, irəlilədikcə ikili görmə, gözün yaşarması, üzdə keçməyən ağrı və keyimə, ağzı açmaqda çətinlik və dişlərin laxlaması əlavə edə bildiyini yazır. Bu əlamətlər daha tez-tez rast gəlinən səbəblərlə də ortaya çıxa bilər; pis qoxunu qanlı axıntı və üzdə keyimə müşayiət edirsə, müayinə təxirə salınmamalıdır.

Birinci siyahı öz-özünə keçməsi gözlənilən mənzərələrdir. İkinci siyahıdan tək bir maddə belə varsa, gözləməyin.

Beynəlxalq konsensus hesabatı diş mənşəli sinusit diaqnozunun iki həkimin işi olduğunu deyir: qulaq-burun-boğaz həkimi sinusiti, diş həkimi isə dişdəki səbəbi təsdiqləyir.

1. 1

   Əvvəlcə göz və ümumi vəziyyət

   Göz ətrafında şişkinlik, gözdə qızartı, ikili görmə, görmənin zəifləməsi, şiddətli baş ağrısı və ya şüur bulanıqlığı varsa, qiymətləndirmə poliklinikada deyil, təcili yardım şöbəsində aparılır. Bu mənzərədə gözləməyin.

2. 2

   Anamnez: kim, nə vaxt, hansı tərəf?

   Həkim qoxunu yalnız sizin hiss edib-etmədiyinizi, axıntının rəngini və tərəfini, nə vaxtdan davam etdiyini, eyni tərəfdəki dişlərə edilən prosedurları və əvvəllər neçə dəfə antibiotik qəbul etdiyinizi soruşur. Uşaqda burnuna nəsə salıb-salmadığı ayrıca soruşulur.

3. 3

   Burun endoskopiyası

   Qulaq-burun-boğaz həkimi burnun içinə nazik kamera ilə baxır. Konsensus hesabatına görə sinusit əsasən yuxarı çənə sinusunun boşaldığı kanalda (orta burun keçidi, orta meatus) irin, şişkinlik və ya polip görülməklə təsdiqlənir. Uşaqda yad cisim də bu baxışda görünür və çox vaxt eyni seansda çıxarılır.

4. 4

   Eyni tərəfdəki yuxarı arxa dişlərin testi

   Diş həkimi yuxarı kiçik azı və azı dişlərini soyuq testi, taqqıldatma testi və diş əti cibinin ölçülməsi ilə bir-bir qiymətləndirir. Siniri ölmüş diş ağrı verməyə bildiyi üçün test pasiyentin göstərdiyi dişlə məhdudlaşmır.

5. 5

   Düzgün görüntüləmə

   Kök ucları ilə sinusun dibinin əlaqəsini ən yaxşı konusvari şüa kompüter tomoqrafiyası (KŞKT) göstərir. Əlinizdə sinus tomoqrafiyası varsa, onu diş həkiminizə də göstərin; diş mənşəli tapıntılar sinus rəylərində gözdən qaça bilər.

6. 6

   İki tərəfin birlikdə qərar verməsi

   Diş mənbəyi təsdiqləndikdə kanal müalicəsi, təkrar kanal müalicəsi, dişin çəkilməsi, sinusa düşmüş cismin çıxarılması və ya endoskopik sinus cərrahiyyəsinin ardıcıllığı birlikdə planlaşdırılır. Mənbə diş deyilsə, müalicə qulaq-burun-boğaz tərəfində davam edir.

Burundan gələn pis qoxunun tək bir müalicəsi yoxdur. Görülən iş qoxunun mənbəyinə görə dəyişir.

Aşağıdakılar bu şikayətdə tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlardır. Hansı həkimə getməyinizdən asılı olmayaraq düzgün sualları verə bilməyiniz üçün yazırıq.

Müddət mənbəyə görə dəyişir. Aşağıdakı ardıcıllıq ən çox rast gəlinən gedişatlardır; sizi izləyən həkimin planı əsasdır.

1. Sadə sinusitdə ilk 4 həftə

   NHS sinusitin əksər hallarda 4 həftə ərzində keçdiyini, özünümüalicə ilə 3 həftənin sonunda və ya aptek, yaxud həkim müalicəsi ilə 7 günün sonunda düzəlmə olmazsa, həkimə görünməyinizi yazır.

2. Mənbə diş müalicə olunduqdan sonra

   Mənbə aradan qalxdıqda axıntı və qoxu azalmağa başlayır. Sinus öz boşalma yolunu aça bilməyibsə, qulaq-burun-boğaz həkiminin müdaxiləsi lazım ola bilər.

3. 3 aydan sonra hələ də davam edirsə

   NHS 3 aylıq müalicəyə baxmayaraq davam edən sinusiti qulaq-burun-boğaz mütəxəssisinə göndərmə səbəbi sayır. Bu nöqtədə diaqnozun və mənbənin yenidən nəzərdən keçirilməsi lazımdır.

4. Qoxu qavrayışı pozğunluğunda

   NHS qoxu dəyişikliyinin həftələr və ya aylar ərzində düzələ bildiyini, bəzən qalıcı ola bildiyini yazır. Bir neçə həftəyə düzəlmirsə, həkimə görünün.

Burada tək bir rəqəm vermirik, çünki burundan gələn pis qoxunun arxasında bir neçə həftəyə keçən sinusit də ola bilər, kanal müalicəsi və ya çəkilmə tələb edən diş, endoskopik sinus cərrahiyyəsi və ya yad cisim də. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Qoxunun mənbəyi

Burun, sinus, diş və ya qoxu qavrayışı tamamilə fərqli yollardır və fərqli həkimlərin sahəsidir.

Görüntüləmə ehtiyacı

Burun endoskopiyası çox vaxt ilk addımdır; diş mənbəyi şübhəsində KŞKT əlavə olunur.

Mənbə dişin xilas edilə bilib-bilməməsi

Kanal müalicəsi, təkrar kanal müalicəsi, kök ucu cərrahiyyəsi və dişin çəkilməsi ayrı həcmlərdir.

Sinus cərrahiyyəsinin lazım olub-olmaması

Sinus öz-özünə boşala bilmirsə və ya içində yad cisim varsa, qulaq-burun-boğaz tərəfində əlavə müdaxilə lazımdır.