Ağzımda sümük kimi bərk şişkinlik var: torusdur, yoxsa başqa bir şey?

Torus çənə sümüyünün səthindəki bərk sümük qatından yavaş-yavaş böyüyən xoşxassəli artıqlıqdır. Cleveland Clinic yazır ki, damaq torusu demək olar ki, həmişə bərk damağın ortasında əmələ gəlir, anadangəlmə ola bildiyi kimi zamanla da inkişaf edə bilir, zərərsizdir və adətən ağrı vermir. Alt çənə torusu isə dilin altında, alt dişlərin daxili səthindəki sümükdən çıxır; birtərəfli və ya ikitərəfli ola bilər. Üzərini örtən toxuma ağzın qalan hissəsi ilə eyni rəngdədir və nazikdir; barmaqla basdıqda altında sümük bərkliyi hiss olunur və şişkinlik yerindən tərpənmir.

Nə qədər tez-tez rast gəlindiyi əhaliyə görə çox dəyişir. Cleveland Clinic ümumi əhalinin 20–30%-ində damaq torusu olduğunu, qadınlarda, həmçinin Şərqi Asiya, Avropa və Qərbi Afrika mənşəli əhali qruplarında daha tez-tez rast gəlindiyini yazır; ABŞ-da alt çənə torusunu isə hər min yetkin şəxsdən təxminən 27-sində qeyd edir və onların təxminən 80%-ində torusun ikitərəfli olduğunu əlavə edir. İordaniyada bir universitet xəstəxanasında müayinə olunan 618 stomatoloji pasiyentdə isə mənzərə fərqli çıxdı: 38,7%-ində ağızdaxili sümük çıxıntısı var idi; alt çənə torusu 25,7%, damaq torusu 15,4%, ekzostoz 14,4% hallarda görüldü və alt çənə toruslarının 81,1%-i ikitərəfli idi. Yəni sizdə varsa, çox güman ki, tək deyilsiniz.

Səbəbi tam məlum deyil. Cleveland Clinic ailə anamnezini, dişləmə tipini və çənənin formasını, sümük sıxlığını, 30 yaşdan yuxarı olmağı, dişləri sıxma və qıcırtmanı risk amilləri sırasında sayır. Dişləri sıxma ilə əlaqə tez-tez dilə gətirilir, amma sübutu zəifdir: beş müşahidə tədqiqatını birləşdirən sistematik icmal yazır ki, dişlərin anormal aşınması torusla, xüsusilə alt çənə torusu ilə əlaqəli ola bilər, dişləri sıxmanın digər əlamətləri ilə əlaqə üçün isə kifayət qədər sübut yoxdur və sübutların keyfiyyəti aşağı ilə çox aşağı arasındadır. İordaniya tədqiqatında da sümük çıxıntıları ən çox 40 yaşlarında olan, dişlərində aşınma, sıxma və ya qıcırtma olan pasiyentlərdə görüldü.

Torusu evdə tanımağa dörd işarə kömək edir: yer, simmetriya, bərklik və zaman. Damaq torusu damağın düz orta xəttində öndən arxaya uzanan tirə və ya paylı qabarıqlıq kimi durur. Alt çənə torusu kiçik azı dişlərinin dil tərəfində, çox vaxt hər iki yanda oxşar ölçülü düyünlər əmələ gətirir. Hər ikisi sümük kimi bərkdir, üzərindəki toxuma qırmızı, ağ və ya yaralı olmur və illər ərzində ya heç dəyişmir, ya da çox yavaş böyüyür. Bu dörd işarədən biri uyğun gəlmirsə, yəni damaqdakı şişkinlik orta xəttin bir tərəfindədirsə, alt çənədəki düyün dişlərin dil tərəfində deyil, başqa yerdədirsə, yumşaq və ya rezin konsistensiyasındadırsa, yaxud son həftələrdə nəzərəçarpacaq dərəcədə böyüyübsə, bunun torus olduğunu güman etməyin.

Torusa xas davranmayan bərk şişkinliklərin başında tüpürcək vəzisi şişləri gəlir. Damaqda və ağız boşluğunda çoxlu kiçik tüpürcək vəzisi var və MSD Manuals yazır ki, kiçik tüpürcək vəzilərindən çıxan şişlərin bədxassəli olma ehtimalı böyük vəzilərlə müqayisədə daha yüksəkdir. Bu şişlərin çoxu ağrısız, yavaş böyüyən, əksərən bərk düyün kimi başlayır. MSD qeyd edir ki, bədxassəli olanlar sürətli böyümə və ya qəfil böyümə sıçrayışı göstərə bilər, ətraf toxumaya yapışmış və sərhədləri qeyri-müəyyən ola bilər, zamanla üzərindəki toxuma yaralana bilər, sinirə yayıldıqda isə ağrı və keyimə yarada bilər. Buna görə damaqda orta xəttin bir tərəfində böyüyən ağrısız bərk düyün müayinə tələb edir.

NHS ağız xərçənginin əlamətləri sırasında ağızda və ya dodaqda düyün, 3 həftədən uzun sürən ağız yarası, ağızda qırmızı və ya ağ ləkə, keçməyən ağrı, udma və ya danışma çətinliyi, boyunda düyün və qeyri-ixtiyari çəki itkisini sayır və ağızda və ya dodaqda düyünü olan hər kəsə ailə həkiminə və ya diş həkiminə görünməyi tövsiyə edir. NHS vurğulayır ki, bu əlamətlər çox tez-tez rast gəlinir və başqa səbəblərdən də ola bilər, amma erkən aşkar edilən xərçəng daha asan müalicə olunur. Torusla qarışdırıla biləcək başqa bir qrup da çənə sümüyünün içində böyüyən kistalar və diş mənşəli absesslərdir; bunlar müayinə və rentgenlə torusdan ayrılır.

Protez taxdıracaq və ya implant etdirəcək şəxslər üçün torusun ayrıca mənası var. Cleveland Clinic yazır ki, torus protez, gecə kapası və breket kimi ağızdaxili aparatların düzgün oturmasını çətinləşdirə bilər, üzərindəki nazik toxuma isə xüsusilə protez istifadə edənlərdə qıcıqlana bilər. İordaniya tədqiqatının müəllifləri də vurğulayır ki, diş əti cərrahiyyəsi və protez planlaşdırılarkən bu çıxıntılar nəzərə alınmalıdır. Klassik üst tam protez damağı örtdüyü üçün böyük damaq torusu protezin oturmasını və vakuumla yerində durmasını çətinləşdirə bilər; alt çənə torusu da alt protezin dil tərəfindəki kənarının oturacağı yeri daraldır.

Torusla bağlı daha iki maraqlı tapıntı var, hər ikisi ehtiyatla oxunmalıdır. Birincisi: 11 tədqiqatı və 1.372 pasiyenti birləşdirən meta-analizdə alt çənə torusu olanlarda yuxuda tənəffüsün dayanması (obstruktiv yuxu apnoesi) daha tez-tez müşahidə olundu; lakin hesablanmış risk nisbətinin etibarlılıq intervalı genişdir və statistik əhəmiyyətlilik həddini aşır, yəni bu, əlaqənin işarəsidir, sübut olunmuş bağlılıq deyil. Xoruldamanız və gündüz yuxululuğunuz varsa, bunu da həkiminizə deyin. İkincisi: torus sümüyü bəzi hallarda sümük artırılması əməliyyatlarında insanın öz sümüyü kimi istifadə oluna bilər; Qazi Universitetindən dərc edilmiş bir klinik hal təsvirində alt çənə torusundan götürülən sümük sinusun dibini qaldırma əməliyyatında istifadə edildi və pasiyent 2 il problemsiz müşahidə olundu. Bu, tək bir klinik haldır; ümumi metod kimi başa düşülməməlidir.

Birinci siyahıdakı xüsusiyyətlər torusun və ekzostozun tipik davranışıdır; bunları sadəcə növbəti diş müayinənizdə göstərib izləmək olar. İkinci siyahıdan hətta bir maddə varsa, qəbula yazılmaq üçün gözləməyin.

Ardıcıllıq əvvəlcə təhlükəli ehtimalı istisna etmək üzərində qurulub. Torus diaqnozu çox vaxt yalnız müayinə ilə qoyulur; şübhə olduqda görüntüləmə və toxuma nümunəsi işə qoşulur.

1. 1

   Evdə qeyd edin: yer, tərəf, bərklik, zaman

   Güzgüyə baxın və bunları yazın: şişkinlik orta xətdədir, bir tərəfdədir, yoxsa hər iki tərəfdə simmetrikdir; sümük kimi bərkdir, yoxsa rezin kimi; üzərindəki toxuma normal rəngdədirmi; nə vaxtdan fərq edirsiniz və böyüyürmü. Telefonla çəkilmiş bir fotoşəkil və bir neçə həftə sonra çəkilən ikinci fotoşəkil böyümə sualını konkretləşdirir.

2. 2

   Diş həkimi müayinəsi

   Cleveland Clinic torusun çox vaxt adi diş müayinəsində aşkar edildiyini, həkimin ölçüsünü və yerini sənədləşdirmək üçün fotoşəkil çəkə bildiyini yazır. Həkim şişkinliyə basaraq onun bərkliyini, hərəkətli olub-olmadığını və ətraf toxumaları yoxlayır, boyundakı limfa düyünlərini əllə müayinə edir.

3. 3

   Lazım olduqda görüntüləmə

   Torus diaqnozu üçün test lazım olmaya bilər; Cleveland Clinic başqa problemi istisna etmək üçün kompüter tomoqrafiyası təyin oluna bildiyini qeyd edir. Sümüyün içindən böyüyən kista və ya şişlərdə görüntüləmə mütləqdir.

4. 4

   Şübhə olduqda toxuma nümunəsi

   Torusa xas davranmayan, böyüyən və ya yaralı bərklikdə dəqiq diaqnozu toxuma nümunəsi qoyur. MSD yazır ki, tüpürcək vəzisi şişlərində nazik iynə ilə nümunə götürülməsi hüceyrə tipini təsdiqləyir, tomoqrafiya və MRT isə yayılmanı göstərir.

5. 5

   Mənbəyə görə yönləndirmə

   Torus və ekzostoz üçün izləmə və ya protez planına görə cərrahi müdaxilə, kista üçün ağız, diş və çənə cərrahiyyəsi, tüpürcək vəzisi şişi və ya ağız xərçəngi şübhəsi üçün baş-boyun cərrahiyyəsi və ya qulaq-burun-boğaz (QBB).

Torusun özü təhlükəli deyil; seçimlər onun funksiyaya nə qədər mane olmasına görə dəyişir.

Aşağıdakılar bu şikayətdə tez-tez rast gəlinən, lüzumsuz narahatlığa və ya gözdən qaçan bir mənzərəyə yol açan davranışlardır.

Aşağıdakı gediş torusun cərrahi yolla götürüldüyü hal üçündür. Torusların çoxu ümumiyyətlə götürülmür; izlənilən torusda sağalma prosesi yoxdur. Sizi əməliyyat edən həkimin göstərişləri əsasdır.

1. İlk günlər

   Yerli keyitmə altında aparılan prosedurdan sonra tikişlər qoyulur. Cleveland Clinic yumşaq qidalanmağı, bərk və xırtıldayan qidalardan çəkinməyi və dərmanları göstərişə uyğun qəbul etməyi tövsiyə edir.

2. 1–2-ci həftə

   Cleveland Clinic yazır ki, alt çənə torusu götürüldükdən sonra rahatlıq bir-iki həftə ərzində nəzərəçarpacaq dərəcədə artmağa başlayır. Bir neçə gündən uzun sürən şişkinlik adi gediş deyil.

3. Təxminən 4-cü həftə

   Cleveland Clinic qeyd edir ki, tam sağalma damaq torusunda təxminən bir ay, alt çənə torusunda dörd həftəyə qədər, böyük çıxıntılarda isə daha uzun çəkə bilər.

4. Protez və ya implant üçün

   Protez üçün ölçü götürülməsi və ya implantın planlaşdırılması adətən nahiyə sağaldıqdan sonra aparılır. Vaxtı əməliyyatı edən və protezi planlaşdıran həkim birlikdə müəyyən edir.

Torusların çoxu heç bir prosedur tələb etmir; həcmi böyüdən prosedurun lazım olub-olmaması və şişkinliyin həqiqətən torus olub-olmamasıdır. Həcmi müəyyən edən maddələr bunlardır:

İzləmə, yoxsa prosedur

Problem yaratmayan torus yalnız müayinələrdə yoxlanılır; protezə və ya danışığa mane olan torus cərrahi müdaxilə tələb edir.

Görüntüləmə və toxuma nümunəsi

Torusa xas davranmayan bərklikdə tomoqrafiya, MRT və ya biopsiya ayrıca maddələrdir.

Torusun ölçüsü və yeri

Damaq torusunun və ikitərəfli alt çənə torusunun götürülməsi fərqli prosedurlardır; böyük çıxıntılarda müddət və sağalma uzanır.

Protez planı

Torusun protezin dizaynı ilə idarə olunması ilə cərrahi yolla götürülüb sonra protez hazırlanması fərqli ardıcıllıq və həcm deməkdir.