Çeynəmə əzələsi ağrısı: əzələ, yoxsa çənə oynağı?

Dişlərinizi sıxdığınız zaman iki yerdə bərkiyən əzələni barmaqlarınızla hiss edə bilərsiniz: alt çənə küncünün dərhal üstündəki yanaqda masseter, gicgahda isə temporal əzələ. Bu əzələlər çeynəmənin gücünü yaradır. NIDCR çeynəmə əzələlərində və çənə oynağında ağrını TMD-nin ən çox rast gəlinən əlaməti kimi sayır; yazır ki, TMD ABŞ-da böyüklərin təxminən 5%-nə təsir edir, qadınlarda kişilərə nisbətən iki dəfə tez-tez, xüsusilə 35–44 yaş arası qadınlarda görülür.

Əzələ ağrısının səbəbi çox vaxt tək deyil. NHS TMD-nin səbəbləri sırasında diş qıcırtmanı, oynağın köhnəlməsini, başa və ya üzə dəyən zərbəni, stresi və nizamsız dişləməni sayır. NIDCR isə yazır ki, insanların çoxunda dəqiq səbəb məlum deyil, tədqiqatlar genlərin, psixoloji stresin və həyat stresinin, həmçinin insanın ağrını necə qavradığının birlikdə rol oynadığını düşündürür, düzgün olmayan dişləmənin və ya breket müalicəsinin TMD-yə səbəb olduğu inamını isə dəstəkləmir. Gündüz fərqində olmadan dişləri sıxmaq, saqqız çeynəmək və dırnaq yemək də əzələyə əlavə yük qoyur.

Çənə oynağı və əzələ problemlərinin diaqnozunda beynəlxalq səviyyədə istifadə olunan meyarlar (DC/TMD) əzələ ağrısını oynaq ağrısından müayinə ilə ayırır. Həkim masseter və temporal əzələyə təxminən 1 kiloqramlıq basqı ilə 2 saniyə basır və ağzınızı açdırır; bu zaman gələn ağrının sizin yaşadığınız tanış ağrı olub-olmadığını soruşur. Meyarlar diaqnoz qoymaq üçün pasiyentin tanış ağrısının çənə hərəkəti və ya basqı ilə yenidən yaranmasını şərt qoyur. Əzələ ağrısı meyarının dəqiqliyi tədqiqatda yüksək tapıldı: əzələ ağrısı olanların 90%-ni aşkarlayır, olmayanların isə 99%-ni düzgün ayırırdı.

Həmin meyarlar əzələ ağrısını üç qrupa bölür. Ağrı yalnız basılan nöqtədə qalırsa, yerli əzələ ağrısı, əzələnin sərhədləri daxilində yayılırsa, miofassial ağrı, əzələdən kənarda başqa yerə vurursa, əks olunan miofassial ağrı adlanır. Bu ayrım üçün həkim basqını 5 saniyəyə qədər uzadır. DC/TMD yazır ki, əks olunan ağrı ən azı differensial diaqnoz üçün önəmlidir və sonda əzələ mənşəli olduğu aydınlaşan, dişlərə əks olunan ağrı da bu qrupa daxildir.

Əzələdən dişə əks olunan ağrı real tələdir. Hindistanda dərc olunmuş bir klinik halda sağ alt dişdə hiss olunan ağrının mənbəyi qarşı tərəfdəki masseter əzələsi idi; ətraflı anamnez, baş-boyun müayinəsi və əzələdəki triqger nöqtəsinə vurulan diaqnostik inyeksiya ilə düzgün diaqnoz qoyularaq lazımsız diş müdaxiləsindən qaçınıldı. İspaniyada çənə əzələsi ağrısı olan 20 qadınla aparılan bir tədqiqatda da gicgah və çənə əzələlərindəki, basıldıqda pasiyentin tanış ağrısını gətirən nöqtələrin (aktiv triqger nöqtələri) ağrını ağız və üz nahiyəsinə əks etdirdiyi görüldü.

Evdə əzələni oynaqdan təxminən ayırmağın bir yolu ağrının yerinə baxmaqdır. Masseter ağrısı yanaqda, alt çənə küncünün üstündə, temporal əzələ ağrısı isə gicgahda hiss olunur. Oynaq ağrısı isə qulaq dəliyinin dərhal önündə, barmağınızı ora qoyub ağzınızı açıb-bağladığınız zaman hərəkət etdiyini hiss etdiyiniz nöqtədədir. Şaqqıltı, xırçıltı və ya kilidlənmə daha çox oynağı düşündürür. NIDCR yazır ki, ağrısız şaqqıltı və xırçıltı tez-tez rast gəlinir, normal sayılır və müalicə tələb etmir. Əzələ və oynaq ağrısı çox vaxt birlikdə də olur.

Tanış ağrının həmişə əzələ ağrısı demək olmadığını da bilmək lazımdır. DC/TMD vurğulayır ki, çənə oynağını tutan infeksiya və revmatik xəstəliklər də hərəkət və ya basqı ilə tanış ağrı verə bilər, buna görə meyarlar daha geniş klinik qiymətləndirmənin bir hissəsi kimi istifadə olunmalıdır. NHS də çənə ağrısı ilə birlikdə gicgahda və ya saçlı dəridə həssaslıq və görmə problemləri varsa, həkimə təcili qəbul tələb edir; bu əlamətlər temporal arteriit kimi damar xəstəliyini düşündürə bilər.

Gedişat çox vaxt yaxşıdır. NHS yazır ki, TMD adətən ciddi deyil və çox vaxt öz-özünə düzəlir. NIDCR qeyd edir ki, TMD-lərin çoxu qısa müddətli olur, bəziləri isə uzunmüddətli ola bilər, TMD baş ağrısı, bel ağrısı, yuxu problemləri və fibromialgiya kimi başqa ağrılı vəziyyətlərlə birlikdə görülə bilər. DC/TMD təsnifatı da fibromialgiya və yayılmış ağrı ilə bağlı çeynəmə əzələsi ağrısını ayrıca qrup kimi sayır; ağrı bədənin başqa yerlərində də varsa, müalicə planı buna görə dəyişir.

Birinci siyahı ağrının çeynəmə əzələlərindən gəlmə ehtimalını artıran əlamətlərdir. İkinci siyahı oynağı, dişi və ya gözləmək olmayan bir vəziyyəti düşündürən əlamətlərdir. Ayrımı müayinə aparır; bu siyahılar həkimə düzgün məlumat aparmağınız üçündür.

Ardıcıllıq əvvəlcə gözləmək olmayan halları ayırır, sonra əzələ və oynaq ayrımına və geri dönən müalicələrə keçir.

1. 1

   Əvvəlcə təcili əlamətlər

   Göz ətrafında və ya boyunda şişkinlik, nəfəs almağı, udqunmağı və ya danışmağı çətinləşdirən şişkinlik, qəfil görmə itkisi varsa, 112-yə zəng edin. Ağzınızı aça bilmirsinizsə, yeyib-içə bilmirsinizsə və ya gicgahda həssaslıq və görmə əlaməti varsa, eyni gün həkimə görünün.

2. 2

   Anamnez

   Ağrının yeri, nə ilə artdığı, səhər, yoxsa axşam daha çox olduğu, dişləri sıxma və saqqız vərdişi, stres, yuxu və başqa yerlərdə ağrının olub-olmadığı soruşulur. DC/TMD ağrının çənə hərəkəti, çeynəmə və ya sıxma vərdişləri ilə dəyişib-dəyişmədiyini diaqnozun bir hissəsi sayır.

3. 3

   Əzələ və oynaq müayinəsi

   Həkim masseter və temporal əzələyə standart basqı ilə basır, oynağın ətrafını əllə yoxlayır, ağız açılmasını ölçür və tanış ağrının haradan gəldiyini soruşur. Basqı bir neçə saniyə davam etdirilərək ağrının yayılıb-yayılmadığına baxılır.

4. 4

   Dişlərin istisna edilməsi

   Ağrı dişlərə də əks olunursa, diş həkimi soyuq, perkussiya və dişləmə testləri və rentgenlə dişləri qiymətləndirir. Ağrını yenidən yaradan diş yoxdursa, dişə geri dönüşü olmayan heç bir müdaxilə edilmir.

5. 5

   Özünə qulluq və məlumatlandırma

   47 randomizə olunmuş tədqiqatı birləşdirən bir meta-analizdə pasiyentə xəstəliyi izah etmək və özünə qulluğu öyrətmək bir çox başqa konservativ müalicə ilə orta və uzun müddətdə oxşar nəticə verdi; başqa müalicələr qısa müddətdə ağrını daha çox azalda bildi. Sübutların əminlik dərəcəsi aşağı və ya çox aşağı idi.

6. 6

   Çənə məşqləri

   Yaponiya Çənə Oynağı Cəmiyyətinin 2023-cü il təlimatı insanın özünün etdiyi ağız açma məşqlərini və bərk stabilizasiya kapalarını ilkin müalicə kimi tövsiyə edir; sübut səviyyəsi çox aşağı qiymətləndirildi. 5 tədqiqatı araşdıran bir sistematik icmalda çənənin düzgün açılıb-bağlanmasını öyrədən koordinasiya məşqləri ağrıda və hərəkət amplitudasında əhəmiyyətli yaxşılaşma göstərdi. Məşqləri diş həkimindən və ya fizioterapevtdən öyrənin.

7. 7

   Keçmirsə, əlavə addımlar

   NHS yazır ki, ailə həkimi daha güclü ağrıkəsicilər, rahatlama texnikaları və yuxu tövsiyələri verə, lazım olduqda diş həkiminə, psixoloqa və ya fizioterapevtə yönləndirə bilər, bunlar kömək etməzsə, oynaq mütəxəssisi ağrıkəsici inyeksiyaları və ya cərrahiyyəni nəzərdən keçirə bilər.

NIDCR sübutlar məhdud olduğu üçün əvvəlcə qoruyucu və geri dönən müalicələri tövsiyə edir, dişləri, dişləməni və ya oynağı birdəfəlik dəyişdirən və cərrahiyyə daxil olan müalicələrdən qaçmağı məsləhət görür.

Aşağıdakılar bu mənzərədə tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlar və onların bədəlidir.

NHS yazır ki, TMD çox vaxt öz-özünə düzəlir, NIDCR isə bəzi halların uzunmüddətli ola bildiyini qeyd edir. Aşağıdakı ardıcıllıq ümumi çərçivədir; sizi izləyən həkimin planı prioritetdir.

1. İlk günlər

   Yumşaq qidalar, ağrıkəsici, buz və ya isti tətbiqi və əzələlərə yüngül masaj. Saqqızdan və bərk qidalardan uzaq durun, gün ərzində dişlərinizin aralı durmasına diqqət edin.

2. İlk həftələr

   Ağrı azalırsa, özünə qulluğu davam etdirin. Dişləri sıxma vərdişinin fərqinə varmağa çalışın; lazım olduqda diş həkimi məşq öyrədir və ya gecə kapası üçün ölçü götürür.

3. Bir neçə həftə sonra hələ də davam edirsə

   Diş həkimi və ya ailə həkimi yenidən qiymətləndirir; fizioterapiya, psixoloji dəstək və ya ağrı mütəxəssisi işə qoşula bilər.

4. Uzunmüddətli ağrı

   Ağrı aylarla davam edirsə və başqa nahiyələrə yayılırsa, ağız-üz ağrısı mütəxəssisinin qiymətləndirməsi yerinə düşər. Geri dönüşü olmayan müalicələrdən əvvəl ikinci rəy alın.

Burada vahid rəqəm vermirik, çünki çeynəmə əzələsi ağrısının müalicəsi çox vaxt sadə tədbirlərlə məhdudlaşır, bəzən isə bir neçə mütəxəssis tələb edir. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Müayinə və testlər

Əzələ və oynaq müayinəsinə əlavə olaraq dişləri istisna etmək üçün rentgen lazım ola bilər.

Gecə kapası

Ölçü ilə hazırlanan kapa və kontrol qəbulları ayrıca maddədir.

Fizioterapiya və ya psixoloji dəstək

Seansların sayı ağrının gedişatına görə müəyyən edilir.

Ağrının müddəti

Uzunmüddətli və yayılmış ağrıda ağrı mütəxəssisinin təqibi həcmi genişləndirir.