Çənə çıxığı: ağız açıq qalıbsa nə etməli, niyə özünüz yerinə salmamalısınız?

Çənə oynağı qulağın lap önündə alt çənənin dəyirmi oynaq başının (kondil) gicgah sümüyündəki çuxura oturması ilə yaranır. Ağzınızı geniş açdıqda oynaq başı yalnız fırlanmır, eyni zamanda önə doğru sürüşərək önündəki sümük qabarının (artikulyar eminensiya) üzərinə çıxır. MSD Manuals-ın təsvirinə görə ön çıxıqda oynaq başı bu qabarın önünə keçib orada ilişib qalır. İlişdiyi anda çənəni bağlayan əzələlər gərilib spazma düşür və bu spazm oynaq başının geri qayıtmasına mane olur. Ağız buna görə açıq qalır.

Çıxığın tipik anamnezi tanışdır: MSD başlanğıc anının adətən geniş açılma və ardınca gələn dişləmə qüvvəsi olduğunu, məsələn, bərk çörəkli böyük sendviçi dişləmək, çox geniş əsnəmək və ya diş müalicəsi zamanı ağzı uzun müddət açıq saxlamaq olduğunu yazır. Pasiyentlər üçün versiyasında qusmanı da sayır. Nadir hallarda zərbə ilə də yarana bilir. Öz-özünə yaranan çıxıq əsasən əvvəllər də çıxıq keçirmiş şəxslərdə görülür; MSD bu şəxslərin oynaq bağlarının təbii olaraq zəif ola bildiyini və oynaq zəifliyinin çənə oynağı pozuntuları ilə əlaqəli ola bildiyini qeyd edir.

Çıxığı tanımaq çətin deyil. MSD insanın ağzının geniş açıq qaldığını və onu bağlaya bilmədiyini, ağrının bağlamağa çalışdıqca artdığını yazır. Öz-özünə yaranan çıxıqlar MSD-yə görə əksər hallarda ikitərəflidir; bu halda çənə önə uzanmış kimi görünür. Alt çənənin orta xətti bir tərəfə sürüşübsə, çıxıq birtərəflidir. Danışmaq, udqunmaq və tüpürcəyi saxlamaq çətinləşə bilər. Qulağın önündəki çuxurda oynaq başının olmalı olduğu yerdə boşluq hiss oluna bilər.

Çıxığı ağzın bağlı qalıb açıla bilmədiyi kilidlənmə ilə qarışdırmaq olmaz. Kilidlənmədə ağız bağlıdır və açılmır; səbəb əksər hallarda oynağın içindəki diskin önə sürüşüb açılmaya mane olmasıdır. Çıxıqda isə ağız açıqdır və bağlanmır. İkisinin idarə olunması tamamilə fərqlidir: kilidlənmə təcili yardım şöbəsi tələb etmir, amma MSD erkən müalicənin nəticəni nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşılaşdırdığını yazdığı üçün bir neçə gün ərzində diş həkiminə və ya çənə cərrahına görünmək lazımdır, çıxıq isə eyni gün yerinə salınmalı olan vəziyyətdir. Qapalı kilidlənmənin təfərrüatı çənə oynağında səs və kilidlənmə səhifəmizdədir.

Vaxtın niyə vacib olduğunu MSD açıq yazır: çənə nə qədər uzun müddət çıxıq qalarsa, onu yerinə salmaq bir o qədər çətinləşir və çıxığın təkrarlanma ehtimalı bir o qədər artır. Çıxıq bir neçə saatdan uzun sürdükdə əzələlərin boşalması üçün sakitləşdirici dərman və ya oynağa keyidici iynə lazım ola bilər. Braziliyada travma mərkəzində çıxıq səbəbindən müraciət edən pasiyentlərin qeydləri araşdırıldıqda çıxıq ilə mütəxəssis müayinəsi arasındakı orta müddət 30,69 saat tapılıb və çıxığın müddəti uzandıqca yerinə salmanın venadaxili sedasiya ilə aparılma ehtimalı artıb. Eyni tədqiqatda ahıl yaşlı pasiyentlərdə təkrarlanan çıxıq daha tez-tez olub.

Evdə çənəni bağlamağa çalışmağın niyə fayda vermədiyi düzgün manevrin məntiqində gizlidir. MSD-nin yerinə salma təsvirində əsas cümlə budur: əvvəlcə aşağı, sonra geri. Həkim baş barmaqlarını alt azı dişlərinin arxasına və ya onların bayır tərəfindəki sümük tirəsinə qoyub çənənin arxa hissəsini sabit və güclü qüvvə ilə aşağı endirir, oynaq başını qabarın altından keçirəcək qədər aşağı çəkdikdən sonra çənəni geriyə yönəldir. Evdə edilən səhv arxa hissəni aşağı endirmədən yalnız ağzı bağlamağa zorlamaqdır: oynaq başı qabarın önündə ilişib qaldıqca bağlama cəhdi əzələ spazmını və ağrını artırır. MSD-nin təsvirində çənənin ucuna yuxarı istiqamətdə verilən qüvvə yalnız arxa dişlərə güclü və fasiləsiz aşağı qüvvə tətbiq edilərkən və pasiyent tamamilə boşalmış olarkən fayda verir. Üstəlik MSD oynaq başı yerinə qayıtdıqda çənənin spazma düşmüş əzələlərin gücü ilə qəfildən bağlandığını və həm pasiyentin dilini, həm də manevri aparanın barmaqlarını dişləmə təhlükəsi yaratdığını vurğulayır.

Zərbədən sonrakı çıxıq isə ayrıca kateqoriyadır. MSD çıxığı müşayiət edən sınığı əl ilə yerinə salmanın qəti əks-göstərişi kimi sayır; önə deyil, yana, içəri, yuxarı və ya geriyə olan çıxıqların da ağız, diş və çənə cərrahı tərəfindən idarə olunmalı olduğunu yazır və travma ilə bağlı çıxıqda kompüter tomoqrafiyası tələb edir. Yerinə salmanın nadir ağırlaşmaları arasında alt çənə sınığı və mövcud sınığın yerindən oynaması da var; MSD alt çənə sınığının bəzən yalnız yerinə salmadan sonra ağrı keçmədikdə aşkarlandığını əlavə edir. Buna görə yıxılma, qəza və ya yumruq zərbəsindən sonra ağzı bağlanmayan şəxsə evdə heç bir manevr edilməməlidir.

Çənə çıxığı hər halda eyni gün qiymətləndirilməli olan mənzərədir; birinci siyahıdakı vəziyyətlərdə belə evdə gözləmək olmaz. İkinci siyahıdakı vəziyyətlər isə əlavə risk daşıdığı üçün gözləmədən və evdə heç bir şey etmədən hərəkət etməyi tələb edir.

Aşağıdakı ardıcıllıq bunun evdə niyə edilməməli olduğunu da göstərir: manevrin uğuru pasiyentin boşalmasından, düzgün istiqamətdə tətbiq edilən qüvvədən və sınığın istisna edilməsindən asılıdır.

1. 1

   Anamnez və sınığın istisna edilməsi

   Çıxığın necə baş verdiyi, zərbənin olub-olmadığı və əvvəllər çıxıq keçirilib-keçirilmədiyi soruşulur. MSD zərbə olmayan və əvvəllər də çıxıq keçirmiş pasiyentdə rentgenin həmişə lazım olmadığını, travma ilə bağlı çıxıqda isə tomoqrafiya çəkilməsini tövsiyə edir.

2. 2

   Pasiyentin sakitləşdirilməsi

   MSD manevrdən əvvəl həyəcanın aradan qaldırılmasını və əməkdaşlığın təmin edilməsini vurğulayır: çənə boş buraxılmalı, baş arxalığa söykənməlidir. Pasiyent boşala bilmirsə, sakitləşdirici dərman və ya oynağa keyidici iynə istifadə oluna bilər; amma əksər çıxıqlar bunlarsız yerinə salınır.

3. 3

   Əvvəlcə aşağı, sonra geri

   Həkim əlcəkli halda baş barmaqlarını tənziflə sarıyaraq alt azı dişlərinin üzərinə və ya onların bayır tərəfindəki sümük tirəsinə yerləşdirir, digər barmaqlarını çənənin altına bükür. Çənənin arxa hissəsini sabit qüvvə ilə aşağı endirib oynaq başını qabarın altından keçirir, sonra çənəni geriyə yönəldir. Çənə əksər hallarda bu nöqtədə öz-özünə yerinə oturur.

4. 4

   Uğurun yoxlanılması

   MSD yerinə salmanın uğurlu olduğunun ağzın bağlana bilməsindən anlaşıldığını, əzələ ağrısının isə bir müddət davam etdiyini yazır. Pasiyentdən dişlərin normal qapanıb-qapanmadığını yüngülcə açıb bağlayaraq yoxlaması xahiş olunur; bunu yoxlamaq üçün ağzı geniş açmaması deyilir.

5. 5

   Uğursuz cəhddə növbəti addım

   MSD təkrarlanan uğursuz cəhdlərin əzələ spazmını ağırlaşdıra bildiyini, bəzi pasiyentlərdə yerinə salmanın dərin sedasiya və ya ümumi anesteziya altında aparılmalı olduğunu qeyd edir. Evdə edilən uğursuz cəhdlər də eyni təsiri yarada bilər.

6. 6

   Evə yazılarkən verilən tövsiyələr

   Nəm isti tətbiqi, lazım olduqda ağrıkəsici, kiçik tikələrlə yumşaq qidalanma, əsnəyərkən yumruğu çənənin altına qoymaq və bəzən 2–3 gün müddətinə çənənin altından başın üstünə sarınan səkkiz şəkilli sarğı (Barton sarğısı) tövsiyə olunur.

Tək bir çıxıq əksər hallarda yerinə salma və bir neçə həftəlik ehtiyatla başa çatır. Çıxıq təkrarlanırsa, əvvəlcə sadə tədbirlər, sonra oynaq ətrafına inyeksiya müalicələri, ən sonda isə cərrahiyyə müzakirə olunur.

Aşağıdakılar çıxığı yerinə salmağı çətinləşdirən, təkrarlanma riskini artıran və ya xəsarətə səbəb olan davranışlardır.

Aşağıdakı gediş tək bir ön çıxığın əl manevri ilə yerinə salındığı hal üçündür. Təkrarlanan və ya travma ilə bağlı çıxıqda sizi müalicə edən həkimin planı üstündür.

1. İlk saatlar

   Ağız bağlana bilir, amma çənə əzələlərində ağrı və yorğunluq davam edir. MSD nəm isti tətbiqi və lazım olduqda ibuprofen kimi ağrıkəsici tövsiyə edir.

2. İlk 2–3 gün

   Həkim lazım bilərsə, çənənin altından başın üstünə sarınan sarğı ağzın geniş açılmasını məhdudlaşdırır. MSD sarğının narahatedici ola bildiyini və yeyib-içməyi çətinləşdirə bildiyini, buna görə ona riayət etməyin çətin ola biləcəyini yazır.

3. 4–6 həftə

   Ağzı geniş açmamaq, əsnəyərkən yumruğu çənənin altına qoymaq, yumşaq və kiçik tikələrlə qidalanmaq. MSD ən azı 6 həftə ərzində geniş açılmadan çəkinməyin ən vacib addım olduğunu vurğulayır. Bu müddətdə planlı diş müalicələrini mümkünsə təxirə salın və ya qısa saxlayın.

4. Sonrası

   Çıxıq təkrarlanmırsa, adi həyata qayıdılır. Təkrarlanırsa, ağız, diş və çənə cərrahiyyəsində inyeksiya və ya cərrahi seçimlər müzakirə olunmalıdır.

Tək bir çıxıq əksər hallarda təcili yardım şöbəsində bir neçə dəqiqə çəkən manevrlə yerinə salınır; həcmi böyüdən çıxığın müddəti, müşayiət edən sınıq və təkrarlanmadır. Müəyyənedici maddələr bunlardır:

Çıxığın müddəti

Qısamüddətli çıxıq əksər hallarda dərmansız yerinə salınır; saatlarla davam edən çıxıqda sedasiya və ya ümumi anesteziya lazım ola bilər.

Görüntüləmə

Zərbədən sonrakı çıxıqda tomoqrafiya, diaqnostik şübhədə panoram rentgen ayrıca maddələrdir.

Təkrarlanma

Tək çıxıq ilə təkrarlanan çıxıq üçün aparılan inyeksiya və ya cərrahi müalicə çox fərqli həcmlərdir.

Müşayiət edən oynaq problemi

Oynaq zəifliyi və ya çənə oynağı pozuntusu varsa, onun ayrıca qiymətləndirilməsi və izlənməsi lazımdır.