Sabit dişlərlə danışmağa alışmaq

Danışıq ağciyərlərdən gələn havanın ağızda formalaşdırılması ilə yaranır və bu formalaşdırmanın çoxu dilin müəyyən nöqtələrə toxunması ilə həyata keçirilir. S və ş səsləri üçün dil ön dişlərin dərhal arxasında dar kanal yaradır; f və v üçün alt dodaq üst ön dişlərə toxunur; t və d üçün dilin ucu diş ətinin bir az yuxarısındakı nahiyəyə dəyir. Bu nöqtələrin hamısı dişlərin və damağın formasından asılıdır.

Yeni sabit körpü bu xəritəni dəyişir. Dişlərin uzunluğu, qalınlığı, bir-birinə nisbətən mövqeyi və körpünün damaq tərəfindəki qalınlığı yeni səth yaradır. Dil isə illərlə köhnə xəritəyə görə işləyib; ilk günlərdə köhnə nöqtəyə gedir və onu tapmır. Nəticədə səs bir az fərqli çıxır. Bu, dişlərin səhv olduğu demək deyil; dilin hələ öyrənmədiyi deməkdir.

Uzun müddət çıxan protez istifadə etmiş pasiyentlərdə mənzərə çox vaxt əks istiqamətdə təəccüb doğurur. Sabit körpü damağı örtmədiyi üçün bu pasiyentlər ilk gündən daha rahat danışır; damaq açıldıqda həm səs daha təbii əks-səda verir, həm də protezin tərpənməsindən yaranan ilişmələr bitir. Bununla belə, damağın açılması da dəyişiklikdir və bir neçə gün alışma tələb edir.

Çətinliyin ən çox görüldüyü səs qrupu fitli səslərdir: s, ş və z. Bu səslərdə hava dil ilə ön dişlər arasındakı dar aralıqdan keçir. Aralıq lazım olduğundan dar olarsa, səs fit kimi çıxır; lazım olduğundan geniş olarsa, pəltək eşidilir. Azərbaycan dilində bu üç səs çox tez-tez işləndiyi üçün kiçik fərq belə pasiyentə böyük görünür.

İkinci qrup f və v səsləridir. Bu səslərdə alt dodaq üst ön dişlərin kənarına toxunur. Ön dişlərin uzunluğu və ya irəliyə doğru mövqeyi dəyişibsə, dodaq fərqli yerə toxunur və səs dəyişir. Bu, eyni zamanda estetik məlumat da daşıyır: f səsini çıxararkən dodağın dişlərə harada toxunduğu dişlərin uzunluğunun düzgün olub-olmadığını göstərən klinik meyardır.

Fərqi müəyyən etməyin praktik yolu belədir: zamanla azalırsa, alışma prosesidir; sabit qalırsa və ya hər cəhddə eyni şəkildə çıxırsa, dizaynla bağlıdır. Birinci qrup üçün ediləcək iş danışmağa davam etməkdir; ikinci qrup üçün isə qəbula yazılmaq. Danışıq ikinci gündəki sınaqlarda da yoxlanılır; orada müəyyən edilən problem daimi dişlərin dizaynına düzəldilmiş şəkildə daxil olduğu üçün erkən demək xüsusilə dəyərlidir.

Bu ayırım həm lüzumsuz narahatlığın, həm də lüzumsuz gözləmənin qarşısını alır.

Aşağıdakılar sadə və təsirlidir. Ortaq məntiq belədir: dil yeni xəritəni yalnız istifadə edərək öyrənir, susaraq öyrənmir.

1. 1

   Gündə bir neçə dəfə ucadan oxuyun

   On dəqiqəlik üç seans bir saatlıq tək seansdan daha təsirlidir. Qəzet, kitab və ya telefonunuzdakı istənilən mətn olar. Öz səsinizi eşitmək dilin əks-əlaqə almasını təmin edir; içinizdə oxumaq eyni işi görmür.

2. 2

   Çətinlik çəkdiyiniz səsləri ayrıca məşq edin

   Tərkibində çoxlu s, ş və z olan sözləri ardıcıl deyin: səssiz, susuz, şüşə, isti su, zaman-zaman. Yavaş və şişirdilmiş şəkildə deməklə başlayın, sonra normal sürətə qayıdın.

3. 3

   Güzgü qarşısında məşq edin

   Dodağın və dilin nə etdiyini görmək öyrənməni sürətləndirir. Xüsusilə f və v səslərində alt dodağın dişlərə harada toxunduğunu görmək faydalıdır.

4. 4

   Səsinizi yazıya alın

   Telefonla qısa səs yazısı edin və bir neçə gün sonra təkrarlayın. Alışma prosesində olub-olmadığınızı ən aydın göstərən bu müqayisədir; qulağınız gündəlik dəyişikliyi hiss etmir.

5. 5

   Ağzınızın qurumasına imkan verməyin

   Quru ağızda dil səthə ilişir və danışıq çətinləşir. Gün boyu tez-tez su içməyə çalışın; ağız quruluğu yaradan dərman qəbul edirsinizsə, bunu həkiminizə deyin, bu, mənzərədə nəzərəçarpan fərq yaradır.

6. 6

   Hiss etdiyinizi sınaqda və kontrol müayinəsində mütləq deyin

   İkinci gündəki sınaqlarda dediyiniz hər danışıq problemi daimi dişlərin dizaynına daxil edilir. Daimi dişlər taxıldıqdan sonra hiss etdiyiniz problemi də klinikanın təqib planına görə aparılan kontrol müayinələrində deyin; erkən deyilən problem daha asan düzəldilir.

Danışıqla bağlı problemlərin çoxu kiçik tənzimləmələrlə həll olunur. Aşağıdakılar edilə biləcəklərdir.

Aşağıdakılar xoş niyyətlə edilən, amma alışmanı gecikdirən davranışlardır.

Aşağıdakı gediş əksər pasiyentlərdə belə olur; şəxsdən asılı olaraq bir neçə gün fərqlənə bilər.

1. İlk günlər

   Səsiniz qulağınıza fərqli gəlir, bəzi sözlərdə ilişirsiniz və dil yer axtarır. Bu dövrün ən yaxşı dərmanı danışmaqdır. Ucadan oxumağa elə bu günlərdə başlamaq lazımdır.

2. Birinci həftə

   Əksər pasiyentlərdə nəzərəçarpan yaxşılaşma görülür. Çətinlik yaradan səslər azalır və danışığın axıcılığı geri qayıdır. Bu həftənin sonunda hələ də eyni səslər eyni şəkildə pozulursa, qeyd edib kontrol müayinəsində deyin.

3. İlk ay

   Danışıq normala qayıdır və dil yeni xəritəni öyrənmiş olur. Kontrol müayinəsində danışıqla bağlı qalan şikayət varsa, qiymətləndirilir; adətən kiçik tənzimləmə kifayət edir.

4. Sonrakı kontrol müayinələrində

   Üçüncü gün taxılan dişlər sizin daimi dişlərinizdir; aylar sonra yerinə yeni körpü taxılmadığı üçün ikinci alışma dövrü yaşamırsınız. Kontrol müayinələrində dişləmədə və ya kənarda kiçik tənzimləmə edilərsə, bu, dilin öyrəndiyi xəritəni kökündən dəyişmir.

Danışıqla bağlı düzəlişlər adətən müalicənin bir hissəsidir və ayrıca maddə yaratmır. Yenə də həcmi müəyyən edən bir neçə şey var:

Problemin sınaqda deyilməsi

İkinci gündəki sınaqlarda deyilən danışıq problemi daimi dişlərin dizaynına daxil edilir. Daimi dişlər taxıldıqdan sonra hiss olunan kiçik problemlər də kontrol müayinələrində tənzimləmə ilə həll edilir.

Düzəlişin həcmi

Kənarların hamarlanması və kiçik nazikləşdirmələr qısa prosedurlardır. Ön dişlərin mövqeyinin dəyişdirilməsi lazımdırsa, bu, üst konstruksiyanın yenidən dizaynını tələb edə bilər.

Kontrol müayinələrinin həcmə daxil olması

Təhvildən sonrakı tənzimləmələrin daxil olub-olmadığı müalicədən əvvəl yazılı şəkildə göstərilməlidir. Bu tənzimləmələr prosesin təbii hissəsidir, əlavə tələb deyil.

Loqoped lazım olarsa

Çox nadir hallarda, uzun müddət dişsiz qalmış pasiyentlərdə alışma uzana bilər. Bu halda loqoped dəstəyi gündəmə gələ bilər və ayrıca xidmət kimi qiymətləndirilir.