هیپودونشیا و الیگودونشیا: برنامه‌ی کل دهان در نبود مادرزادی دندان چگونه چیده می‌شود؟

دندان غایب مادرزادی، دندانی نیست که بعداً از دست رفته باشد؛ جوانه‌ی آن دندان هرگز شکل نگرفته است. طبقه‌بندی امروزی سه عنوان به کار می‌برد. وقتی دندان‌های عقل از شمارش کنار گذاشته شوند، به نبود کمتر از شش دندان دائمی هیپودونشیا، به نبود شش دندان یا بیشتر الیگودونشیا و به شکل نگرفتن هیچ‌یک از دندان‌ها آنودونشیا می‌گویند. دلیل جدا نگه داشتن دندان‌های عقل شیوع آن‌هاست: در یک مرور، نبود دندان عقل ۲۲٫۶٪ و در جوامع آسیایی ۲۹٫۷٪ ذکر شده است. یعنی کسی که دندان عقل ندارد استثنا به حساب نمی‌آید.

وقتی دندان‌های عقل کنار گذاشته شوند، شیوع غیبت دندان‌های دائمی در مطالعات مختلف بین ۲٫۶٪ تا ۱۱٫۳٪ متغیر است. متاآنالیزی که در جوامع سفیدپوست انجام شده، برای اروپا در مردان ۴٫۶٪ و در زنان ۶٫۳٪، برای استرالیا ۵٫۵٪ و ۷٫۶٪ و برای آمریکای شمالی ۳٫۲٪ و ۴٫۶٪ می‌دهد. شیوع در زنان ۱٫۳۷ برابر مردان است. شایع‌ترین دندان غایب آسیای کوچک دوم پایین است؛ پس از آن پیشین کناری بالا و آسیای کوچک دوم بالا می‌آیند. یک‌طرفه بودن غیبت از دوطرفه بودن رایج‌تر است، اما در پیشین کناری بالا عکس آن صدق می‌کند.

همان متاآنالیز گزارش می‌کند که در ۸۳٪ کسانی که دندان غایب مادرزادی دارند فقط یک یا دو دندان غایب است. سر سنگین این وضعیت به گروهی باریک‌تر از آنچه به نظر می‌رسد مربوط است: رقمی که برای الیگودونشیای بدون سندرم داده می‌شود ۰٫۱۴٪ است، یعنی حدود یک و نیم در هزار. تمرکز این نوشته همان سر باریک است. صحبت ما بیشتر از پر کردن یک جای خالی، درباره‌ی وضعیت‌هایی است که کل دهان باید از نو ساخته شود.

علت تا حد زیادی ژنتیکی است. امروز ژن‌هایی که بیشتر از همه نامشان برده می‌شود EDA، MSX1، WNT10A و PAX9 هستند؛ ژن‌های دیگری مثل TSPEAR، LRP6، PITX2 و GREM2 هم به آن‌ها اضافه می‌شوند. یک ژن ممکن است در برخی خانواده‌ها فقط باعث نبود دندان شود و در برخی دیگر همراه یک سندرم باشد. به همین دلیل مرز پرسش «تنهاست یا بخشی از سندرم» همیشه روشن نیست. با این حال شکلی از نبود دندان که همراه سندرم نیست، شایع‌ترین شکل است.

در میان سندرم‌ها، موضوعی که بیش از همه به دندان‌پزشکی مربوط است دیسپلازی اکتودرمی است. دیسپلازی اکتودرمی هیپوهیدروتیک با سه‌گانه‌ی کم‌پشتی مو، کاهش آشکار تعریق و نبود دندان‌ها تعریف می‌شود. چون تعریق ناکافی است، دمای بدن ممکن است در گرما بالا برود؛ این موضوع ایمنی‌ای است که پیش از دهان مطرح است. در دهان تعداد کمی دندان، که اغلب شکلشان غیرطبیعی و نوکشان تیز است، دیرتر از میانگین رویش می‌کنند. این وضعیت از طریق ژن EDA وابسته به X منتقل می‌شود؛ وراثت مغلوب یا غالب از طریق EDAR، EDARADD و WNT10A هم گزارش شده است.

اگر سندرمی در کار باشد، برنامه دیگر فقط برنامه‌ی دندانی نیست. توصیه‌های مراقبتی که برای دیسپلازی اکتودرمی هیپوهیدروتیک نوشته شده شامل این موارد است: شروع معاینه‌ی دندان در یک‌سالگی و تکرار آن هر شش تا دوازده ماه، شکل دادن به دندان‌های نوک‌تیز، ارتودنسی در صورت نیاز و نو کردن دندان‌های مصنوعی متناسب با رشد و اغلب هر دو سال و نیم یک بار. اگر دشواری جویدن و بلعیدن باشد، مشاوره‌ی تغذیه هم در فهرست است. یعنی درمان یک نوبت نیست، برنامه‌ی پیگیری‌ای است که از کودکی شروع می‌شود.

پاسخ این پرسش که چرا استخوان فک کم رشد می‌کند در روند رشد پنهان است. استخوان آلوئولار، برخلاف استخوان پایه‌ی فک، ساختاری است که همراه با رویش دندان شکل می‌گیرد. جایی که دندان هرگز شکل نگرفته، آن استخوان هم هرگز شکل نمی‌گیرد. مرور نظام‌مندی که این موضوع را بررسی کرده این را صریحاً می‌نویسد: ناحیه‌ای با نبود مادرزادی دندان شبیه ناحیه‌ی ایمپلنت بیماری نیست که دندانش را بعداً از دست داده؛ عرض و اغلب ارتفاع از ابتدا کم است و آن استخوان هرگز آنجا وجود نداشته است. اینکه چرا افزودن استخوان در این بیماران نه استثنا بلکه گامی معمول است، از همین‌جا می‌آید.

دلیل دوم رشد است. ایمپلنتی که با استخوان جوش خورده، در حالی که فک اطرافش رشد می‌کند سر جایش می‌ماند و ممکن است طی سال‌ها پایین‌تر از سطح جویدن دندان‌های مجاور قرار بگیرد. همان مرور، عقب ماندگی حدود ۱ میلی‌متری را که بعداً در ایمپلنت‌های گذاشته‌شده در کودکی در ناحیه‌ی پیشین بالا ایجاد شده، به‌عنوان مشکل ثبت می‌کند؛ در موارد تکی گزارش‌شده این عدد تا ۲٫۲ میلی‌متر هم رسیده است. به همین دلیل معیار راه‌حل دائمی تاریخ تولد نیست، کامل شدن رشد است.

تفکیک زیر برای انتخاب بیمار نیست، برای نشان دادن این است که موضوع به چه کسی چه می‌گوید. هیچ‌کدام جای معاینه و ارزیابی پزشک خودتان را نمی‌گیرد.

ترتیب زیر چارچوبی کلی است. بسته به اینکه چند دندان غایب است، سندرمی همراه هست یا نه و رشد در چه مرحله‌ای است تغییر می‌کند.

1. 1

   تشخیص زودهنگام و فهرست‌برداری

   غیبت دندان اغلب در دوره‌ی عوض شدن دندان‌های شیری متوجه می‌شود: دندان شیری نمی‌افتد، یا می‌افتد و دندان تازه‌ای جایش نمی‌آید. در عکس رادیولوژی شمرده می‌شود که کدام جوانه‌ها وجود دارند. در دیسپلازی اکتودرمی، توصیه‌های مراقبتی می‌خواهند معاینه‌ی دندان در یک‌سالگی شروع شود و سپس هر شش تا دوازده ماه تکرار شود.

2. 2

   سرپا نگه داشتن کارکرد در دوره‌ی رشد

   در این دوره هدف یک طرح دائمی نیست، ادامه یافتن جویدن، گفتار و ظاهر متناسب با سن است. در مرور دیسپلازی اکتودرمی، میان ۲ تا ۱۷ سالگی دندان مصنوعی متحرک کامل یا پارسیل استاندارد به نظر می‌رسد؛ اگر در هر فک بیش از شش دندان باشد، بریج‌های چسبنده هم به کار می‌روند. دندان‌های مصنوعی با رشد کودک نو می‌شوند، اغلب هر دو سال و نیم یک بار.

3. 3

   تصمیم ارتودنسی

   آیا فضا بسته می‌شود، یا به عرض درست باز و برای پر شدن در آینده حفظ می‌شود؟ این تصمیم هر گام بعدی را تعیین می‌کند. باز نگه داشتن فضا هم هزینه‌ای دارد: مرور این حوزه می‌نویسد در فضایی که برای ایمپلنت آینده حفظ شده یا با ارتودنسی باز شده، استخوان آلوئولار ممکن است با گذشت زمان هم از نظر ارتفاع و هم از نظر ضخامت تحلیل برود.

4. 4

   گزینه‌های دوره‌ی میانی

   حفظ دندان شیری و در موارد مناسب پیوند یک دندان به جای دیگری در دهان، در دوره‌ی رشد جلو می‌افتند. در مرور، ماندگاری دندان‌های پیوندی ۹۴٫۴٪ و میزان شکست سالانه‌شان ۱٫۰۶۱٪ است؛ در دندان‌های شیری حفظ‌شده ۸۹٫۶٪ و ۰٫۹۰۸٪. هر دو کمتر از میزان شکست سالانه‌ی ایمپلنت (۳٫۳۱۷٪) است. این مقایسه را باید با احتیاط خواند: خود مرور می‌نویسد مدت پیگیری گروه‌ها برابر نبوده و بخشی از تفاوت ممکن است از همین‌جا بیاید.

5. 5

   کامل شدن رشد

   معیار پیش روی طرح دائمی تاریخ تولد نیست، نشان دادن این است که رشد اسکلتی تمام شده است. این پیگیری کار ارتودنتیست است. اعداد هم می‌گویند چرا صبر می‌کنند: در مرور، ماندگاری ایمپلنت در کودکان زیر ۱۳ سال ۷۲٫۴٪، در نوجوانان زیر ۱۸ سال ۹۳٫۰٪ و در بزرگسالان ۹۷٫۴٪ است.

6. 6

   طرح دائمی در بزرگسالی

   انتخاب بر اساس کل دهان انجام می‌شود: وضعیت دندان‌های باقی‌مانده، عرض و ارتفاع استخوان و آنچه در فک مقابل هست. در مقالات، در بیماران بزرگسال مبتلا به دیسپلازی اکتودرمی طرح‌های ثابت یا متحرک با تا هشت ایمپلنت در هر فک گزارش شده است. اگر بزرگسالی هستید که رشدتان کامل شده و دندان‌های زیادی در دهانتان غایب است، اینکه وضعیت امروزتان برای یک راه‌حل ثابت مناسب است یا نه را پزشکی می‌گوید که تصویر سه‌بعدی را می‌بیند؛ اگر از طریق فرم درخواست بنویسید، تیم کلینیک با شما تماس می‌گیرد و به وضعیتتان گوش می‌دهد.

نسبت‌های زیر از یک مرور نظام‌مند می‌آیند که بیماران دارای نبود مادرزادی دندان را بررسی کرده است. بیشتر مطالعات این مرور گذشته‌نگرند و مدت پیگیری‌شان متفاوت است؛ اعداد را نه رتبه‌بندی قطعی، بلکه تصوری از بزرگی ارقام بدانید.

در این وضعیت کارها معمولاً نه با یک خطای واحد، بلکه با جابه‌جا شدن زمان‌بندی خراب می‌شوند. شش عنوان برجسته است.

در نبود مادرزادی دندان، درمان یک رویداد نیست، یک برنامه است. فاصله‌های زیر چارچوب کلی‌اند؛ بسته به فرد و وضعیت فرق می‌کنند.

1. کودکی و نوجوانی

   توصیه‌هایی که برای دیسپلازی اکتودرمی نوشته شده می‌خواهند معاینه‌ی دندان هر شش تا دوازده ماه تکرار شود. دندان‌های مصنوعی متناسب با رشد نو می‌شوند، اغلب هر دو سال و نیم یک بار. در این دوره قالب‌گیری و نو کردن دندان مصنوعی شکست نیست، خود برنامه است.

2. حوالی پایان رشد

   دوره‌ای است که برای نخستین بار به‌طور جدی درباره‌ی طرح دائمی صحبت می‌شود. تمام شدن ارتودنسی، اندازه‌گیری استخوان با تصویر سه‌بعدی و ارزیابی تک‌تک دندان‌های باقی‌مانده در این مرحله انجام می‌شود.

3. سال اول پس از طرح دائمی

   عادت کردن به نظم تازه‌ی جویدن، جا افتادن گفتار و شکل گرفتن عادت تمیز کردن در این دوره است. اندازه‌گیری‌ها و عکس‌های پایه در همین سال گرفته می‌شوند؛ این‌ها زمینه‌ی مقایسه‌ی سال‌های بعد می‌شوند.

4. سال‌های بعد

   در بیماران الیگودونشیا که بیش از ده سال پیگیری شدند، التهاب اطراف ایمپلنت شایع بود. به همین دلیل پیگیری با خبر ماندگاری تمام نمی‌شود؛ اندازه‌گیری‌های لثه و سطح استخوان در فاصله‌های منظم تکرار می‌شوند.

اینجا عددی پیدا نخواهید کرد. هنگام خواندن یک برنامه، مواردی که وزن آن را تعیین می‌کنند این‌ها هستند:

چند دندان و در کدام فک غایب است

چند جای خالی در یک فک با خالی بودن هر دو فک یک کار نیست. آنچه در فک مقابل هست هم برنامه را تعیین می‌کند.

آیا افزودن استخوان لازم است

در ناحیه‌ی نبود مادرزادی دندان، استخوان ممکن است از ابتدا باریک باشد. اینکه اقدام اضافه لازم است یا نه فقط با تصویر سه‌بعدی معلوم می‌شود و هم مدت و هم دامنه‌ی برنامه را تغییر می‌دهد.

نقش و مدت ارتودنسی

بستن فضاها یا باز کردنشان به عرض درست کاری چندماهه است. باید پیش از طرح دائمی تمام شود.

نو کردن و پیگیری

مطالعات با پیگیری طولانی نیاز به نگه‌داری مداوم، از جمله نو کردن دندان‌های مصنوعی، را نشان می‌دهند. دفعات و دامنه‌ی پیگیری باید از ابتدا مطرح شود.