نبود مادرزادی دندان: کی و چگونه جای خالی پر می‌شود؟

دندانی که مادرزادی نیست، دندانی نیست که بعدها از دست رفته باشد؛ جوانه آن دندان هرگز تشکیل نشده است. در دندان‌پزشکی به این وضعیت هیپودونشیا می‌گویند. در بیشتر افراد فقط یک یا دو دندان کم است. به شکل‌های شدید که تعداد زیادی دندان کم است الیگودونشیا و به وضعیت بسیار نادری که همه دندان‌ها وجود ندارند آنودونشیا گفته می‌شود. نبودن دندان‌های عقل هم خیلی رایج است و معمولاً درمان لازم ندارد؛ این صفحه درباره دندان‌های دیگر است.

دندان‌هایی که بیشتر از همه کم‌اند، دندان‌های آسیاب کوچک دوم، به‌ویژه در فک پایین، و دندان‌های پیشین کناری بالا هستند که درست کنار دو دندان جلو قرار دارند. گزارش شده که در دختران کمی شایع‌تر است. همراه دندانی که کم است اغلب دندان‌هایی کوچک یا نوک‌تیز هم دیده می‌شوند؛ اینکه دندان پیشین کناری در یک طرف اصلاً نباشد و در طرف دیگر کوچک بماند، وضعیتی است که با آن روبه‌رو می‌شویم.

علت بیشتر وقت‌ها ژنتیکی است و ممکن است در افراد دیگر خانواده هم دیده شود؛ اما هر کسی که نبود مادرزادی دندان دارد آن را به فرزندش منتقل نمی‌کند. بیشتر وقت‌ها بدون هیچ مشکل سلامت دیگری و به‌تنهایی پیش می‌آید. در شکاف لب و کام، سندرم داون و دیسپلازی اکتودرمال شایع‌تر است. اگر دندان‌های زیادی کم باشد و تفاوت‌هایی در مو، ناخن یا تعریق همراهش باشد، از نظر وجود یک سندرم ارزیابی انجام می‌شود.

بیشتر وقت‌ها در دوره عوض شدن دندان‌های شیری متوجهش می‌شوند: دندان شیری نمی‌افتد، یا می‌افتد اما دندان تازه‌ای جایش درنمی‌آید، یا دندانی که باید در دو طرف قرینه باشد در یک طرف نیست. تشخیص قطعی با معاینه و عکس رادیولوژی گذاشته می‌شود. چون برخی جوانه‌های دندان، به‌ویژه آسیاب‌های کوچک دوم، ممکن است دیر پیدا شوند، تصویر عکسی که خیلی زود گرفته شده باید توسط دندان‌پزشک تفسیر و در صورت نیاز زیر نظر گرفته شود.

در جایی که دندان دائمی نیست، دندان شیری اغلب در دهان می‌ماند، چون دندان دائمی‌ای نیست که ریشه‌هایش را تحلیل ببرد و جایش را بگیرد. دندان شیری سالم ممکن است به این شکل سال‌ها، گاهی بیست سال و بیشتر، کار کند. اما برخی دندان‌های آسیاب شیری به مرور پایین‌تر از سطح جویدن دندان‌های مجاور قرار می‌گیرند؛ در دندان‌پزشکی به این حالت اینفرااکلوژن می‌گویند و باید زیر نظر گرفته شود.

هر نبود مادرزادی دندانی درمان لازم ندارد. اگر جای خالی دیده نمی‌شود، روی جویدن اثر ندارد و شما را آزار نمی‌دهد، زیر نظر گرفتن هم یک گزینه است. وقتی درمان لازم باشد، تصمیم بیشتر وقت‌ها نه با یک دندان‌پزشک، بلکه با متخصص ارتودنسی و متخصص پروتز با هم گرفته می‌شود. اولین و مهم‌ترین تصمیم این است که جای خالی بسته شود یا با پهنای درست باز شود و با یک دندان پر شود؛ هر قدم بعدی بر همین اساس شکل می‌گیرد.

تفکیک زیر روی تصمیم ایمپلنت تمرکز دارد، چون این رایج‌ترین پرسش هم خانواده‌ها و هم جوانان است. گزینه‌های ارتودنسی، بریج و دندان مصنوعی پایین‌تر آمده‌اند.

درمان نبود مادرزادی دندان ممکن است سال‌ها طول بکشد. هرچند ترتیب از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند، ستون فقرات بیشتر طرح‌ها به شکل زیر است.

1. 1

   معاینه و عکس رادیولوژی

   اینکه کدام دندان‌ها کم‌اند، وضعیت دندان‌های شیری و رشد دندان‌های دیگر با رادیوگرافی پانورامیک (OPG) دیده می‌شود. تشخیص در همین مرحله قطعی می‌شود.

2. 2

   سابقه خانوادگی و پزشکی

   پرسیده می‌شود که آیا در خانواده کمبود مشابهی هست، سابقه شکاف لب و کام وجود دارد یا تفاوتی در مو، ناخن و تعریق دیده می‌شود. اگر دندان‌های زیادی کم باشد، ارزیابی بیشتری برنامه‌ریزی می‌شود.

3. 3

   تصمیم درباره جای خالی

   متخصص ارتودنسی و متخصص پروتز با هم تصمیم می‌گیرند که بستن جای خالی درست‌تر است یا باز کردن و پر کردن آن. نحوه جفت شدن دندان‌ها، نیم‌رخ صورت، جا و تعداد دندان‌های کم این تصمیم را تعیین می‌کنند.

4. 4

   ارتودنسی

   ارتودنسی معمولاً بعد از درآمدن بیشتر دندان‌های دائمی شروع می‌شود و اغلب چند سال طول می‌کشد. هدف بستن جای خالی یا باز کردن فضایی در جای درست و با پهنای درست برای دندانی است که قرار است گذاشته شود.

5. 5

   نگهداری و دندان موقت

   بعد از برداشتن سیم ارتودنسی، از نگهدارنده‌ای استفاده می‌شود که جلوی برگشتن دندان‌ها را می‌گیرد. اگر رشد هنوز تمام نشده باشد، جای خالی در این دوره با نگهدارنده‌ای که دندان مصنوعی به آن اضافه شده، یک دندان مصنوعی متحرک کوچک یا بریج چسبی به‌طور موقت پوشانده می‌شود.

6. 6

   پر کردن دائمی

   بعد از جا افتادن دندان‌ها، جای خالی با بریج چسبی، بریج معمولی یا دندان مصنوعی، و اگر رشد تمام شده و استخوان کافی باشد با ایمپلنت پر می‌شود.

7. 7

   پیگیری درازمدت

   وقتی درمان تمام شود، کنترل‌های منظم با دندان‌پزشک خودتان ادامه پیدا می‌کند. استفاده از نگهدارنده، بال بریج، لثه اطراف ایمپلنت و دندان‌های شیری باقی‌مانده در دهان در این کنترل‌ها پیگیری می‌شوند.

هیچ‌کدام به‌تنهایی برای هر دهانی درست نیست. انتخاب به جا و تعداد دندان‌های کم، وضعیت دندان‌های مجاور و سن بستگی دارد.

موارد زیر پیامدهای احتمالی هم صبر کردن و هم عجله کردن است. هیچ‌کدام اجتناب‌ناپذیر نیست؛ بیشترشان با زمان‌بندی درست و پیگیری منظم قابل پیشگیری‌اند.

هفته‌های اول بسته به راه انتخاب‌شده متفاوت می‌گذرد. نقطه مشترک همه، ادامه نگهداری که جای دندان‌ها را حفظ می‌کند و کنترل منظم است.

1. بعد از بریج چسبی

   بریج را می‌شود همان روز استفاده کرد. از گاز گرفتن چیزهای خیلی سفت با دندان بریج‌دار و فشار آوردن به بال خودداری کنید. بین دندان‌ها و اطراف بال را هر روز تمیز کنید.

2. بعد از ایمپلنت

   در روزهای اول کمی تورم و حساسیت طبیعی است. در ایمپلنت تک‌دندان، در طول دوره جوش خوردن از دندان موقت استفاده می‌شود؛ روکش دائمی بعد از تمام شدن این مدت گذاشته می‌شود.

3. نگهدارنده

   نگهدارنده بعد از ارتودنسی باید به مدت و با تعداد دفعاتی که دندان‌پزشک توصیه می‌کند استفاده شود. چون دندان‌ها در طول سال‌ها هم تمایل به حرکت دارند، این استفاده بیشتر وقت‌ها مدت طولانی ادامه پیدا می‌کند.

4. کنترل‌های منظم

   بال بریج، لثه اطراف ایمپلنت، هم‌ترازی دندان روی ایمپلنت با همسایه‌هایش و دندان‌های شیری باقی‌مانده در دهان، در کنترل‌ها پیگیری می‌شوند.

در درمان نبود مادرزادی دندان صحبت از یک کار واحد نیست، از مراحلی است که پشت سر هم می‌آیند. عوامل اصلی که دامنه کار را تعیین می‌کنند این‌ها هستند:

تعداد و جای دندان‌های کم

نبود یک دندان پیشین کناری با دهانی که دندان‌های زیادی در آن کم است، طرح‌های خیلی متفاوتی لازم دارند.

نیاز یا عدم نیاز به ارتودنسی

اگر برای بستن یا باز کردن جای خالی ارتودنسی لازم باشد، طرح به چند سال کشیده می‌شود.

مدت راه‌حل موقت

اگر منتظر پایان رشد باشند، اینکه دندان موقت چه مدت استفاده می‌شود و چند بار نو می‌شود روی طرح اثر می‌گذارد.

نوع پر کردن دائمی

بریج چسبی، بریج معمولی، دندان مصنوعی و ایمپلنت مراحل متفاوتی لازم دارند؛ در ایمپلنت پهنای استخوان و در صورت نیاز افزودن استخوان هم دامنه کار را تعیین می‌کند.