زخم لبی که خوب نمی‌شود: چه زمانی باید نگران شد؟

آنچه زخم لب می‌نامیم ممکن است چند حالت متفاوت باشد و هر کدام روند زمانی خود را دارد. دانستن این روند ساده‌ترین راه برای تفکیک زخمی است که می‌توان منتظرش ماند از زخمی که معاینه لازم دارد. NHS می‌نویسد تبخال معمولاً ظرف ۱۰ روز خودبه‌خود برطرف می‌شود و زخم‌های دهان ظرف یک تا دو هفته بسته می‌شوند. زخمی که در همان جا خیلی فراتر از این مدت‌ها باقی بماند، دیگر در دستهٔ معمولی نیست.

تبخال (هرپس) با ترتیب آشنایی می‌آید. به گفتهٔ NHS اول احساس گزگز، خارش یا سوزش شروع می‌شود، در ۴۸ ساعت بعد یک یا چند تاول دردناک بیرون می‌زند و تاول‌ها می‌ترکند و دلمه می‌بندند. تبخال از نخستین گزگز تا بهبود کامل مسری است. اگر هر بار در همان جا با همین ترتیب بیرون می‌زند و در ۱۰ روز بسته می‌شود، به احتمال زیاد تبخال است. اما NHS می‌خواهد در تبخالی که ظرف ۱۰ روز رو به بهبود نمی‌رود، خیلی بزرگ یا خیلی دردناک است، و در حالتی که ایمنی بدن را ضعیف می‌کند مانند شیمی‌درمانی یا دیابت، به پزشک مراجعه شود.

زخم‌های داخل دهان و سطح داخلی لب بیشتر وقت‌ها به علت مشخصی نسبت داده می‌شوند. NHS شایع‌ترین علت‌های یک زخم تنها را گاز گرفتن داخل گونه، درمان‌های دندانی‌ای که خوب جا نیفتاده‌اند، سوختن با غذای داغ و مسواک زدن محکم می‌داند. اگر لبهٔ تیز یک دندان شکسته یا لبهٔ دندان مصنوعی مدام به یک نقطه ساییده شود، تا وقتی این سایش ادامه دارد زخم بسته نمی‌شود. در چنین زخمی اولین کار صاف کردن آن لبه و پیگیری این است که آیا زخم ظرف دو هفته بسته می‌شود یا نه.

حالتی که بیشترین توجه را می‌طلبد کیلیت اکتینیک است: آسیبی که سال‌ها نور آفتاب روی لب، به‌ویژه لب پایین، بر جا می‌گذارد. DermNet می‌نویسد این حالت بیشتر بزرگسالانی را درگیر می‌کند که پوست روشن دارند، در مناطق آفتابی زندگی می‌کنند و در فضای باز کار می‌کنند؛ در مردان سه برابر زنان دیده می‌شود و در ۹۰٪ موارد روی لب پایین است. در مروری که ۷۲۸ بیمار را از ۱۳ مطالعه گرد آورد، شایع‌ترین یافته‌ها خشکی (۹۹٪)، محو شدن خط میان بخش قرمز لب و پوست (۸۲٪)، پوسته‌ریزی (۶۹٪) و نازک شدن بافت (۶۹٪) بود.

می‌توانید با نگاه کردن به خودتان در آینه دنبال این نشانه‌ها بگردید. در نور خوب لب پایین را با لب بالا مقایسه کنید. در لب سالم میان بخش قرمز و پوست مرزی تیز، انگار کشیده‌شده با قلم، وجود دارد؛ در کیلیت اکتینیک این مرز محو می‌شود و بخش قرمز انگار با پوست درهم می‌آمیزد. لب پایینی که خشک است، پوسته‌پوسته می‌ریزد، جابه‌جا ضخیم‌شدگی‌های سفید یا نواحی قرمز دارد و حتی با زدن کرم لب هم بهتر نمی‌شود، با این حالت جور درمی‌آید. این تشخیص نیست؛ اما اگر زخمی که باز و بسته می‌شود هم همراه این تصویر باشد، دلیل کافی است که معاینه را عقب نیندازید.

کیلیت اکتینیک حالتی پیش‌سرطانی به شمار می‌رود، یعنی ممکن است با گذشت زمان به سرطان لب (کارسینوم سلول سنگفرشی) تبدیل شود. در بیمارانی که در همان مرور بررسی شدند، میزان تبدیل به سرطان ۱۴٪ بود. این رقم را باید با دقت خواند: مطالعه‌های واردشده به مرور از بیمارانی تشکیل شده‌اند که با بیوپسی بررسی شده بودند و این رقم را نباید خطری برای همهٔ کسانی که در جامعه کیلیت اکتینیک دارند دانست. یافتهٔ کاربردی اصلی این است: در همان مرور، دلمه، زخم و نواحی قرمز با سرطان لب و پوسته‌ریزی با کیلیت اکتینیک ارتباط داشتند. DermNet هم می‌نویسد وقتی نقطه‌ای از لب حساس می‌شود، زخمی خوب نمی‌شود یا برجستگی‌ای بزرگ می‌شود، باید به سرطان شک کرد.

بزرگ‌ترین عامل خطر سرطان لب آفتاب است. ثبت ملی ۲٬۱۱۱ بیمار که از ۲۰۰۸ تا ۲۰۲۲ در سوئد تشخیص سرطان لب گرفتند، این را و سیر بیماری را به‌خوبی نشان می‌دهد: میانهٔ سن در زمان تشخیص ۷۶ سال بود، ۵۷٪ بیماران مرد بودند و ۸۲٫۶٪ تومورها روی لب پایین بود. ۸۱٫۷٪ تومورها در زودترین مرحله (T1) کشف شده بودند، گسترش به غدد لنفاوی گردن فقط در ۲٫۷٪ بیماران وجود داشت و بقای ۵ساله ۷۰٫۵٪ بود؛ وقتی سن بالای بیماران در نظر گرفته شود و با جمعیت عمومی هم‌سن مقایسه شوند، این رقم به ۹۰٫۸٪ می‌رسد. یعنی سرطان لب بیشتر وقت‌ها زود کشف می‌شود و وقتی زود کشف شود نتیجه خوب است؛ بهای دیر کردن را مرحلهٔ پیشرفته می‌پردازد.

سیگار و الکل سهم بزرگی در تصویر کلی خطر سرطان دهان دارند. Cancer Research UK تخمین می‌زند در بریتانیا حدود ۱۷٪ سرطان‌های دهان به سیگار و حدود ۳۵٪ به الکل مربوط است؛ و می‌گوید در کسانی که پس از پیوند عضو داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی مصرف می‌کنند خطر بیشتر است. اگر در فضای باز کار می‌کنید، سیگار می‌کشید، پیوند عضو داشته‌اید یا پوست روشنی دارید، آستانهٔ شما برای زخم لبی که خوب نمی‌شود باید پایین‌تر باشد.

حالت‌های فهرست اول در مدت معمول خود بسته می‌شوند. اگر حتی یک مورد از فهرست دوم با شما جور درمی‌آید، پیگیری زخم را کنار بگذارید و نوبت بگیرید.

نخستین مراجعه می‌تواند دندان‌پزشک یا پزشک خانواده‌تان باشد؛ چون لب هم بخشی از دهان است و هم بخشی از پوست، متخصص پوست و جراحی دهان، فک و صورت هم این کار را انجام می‌دهند. ترتیب زیر روند کلی را نشان می‌دهد.

1. 1

   سابقهٔ زخم پرسیده می‌شود

   زخم کی شروع شد، آیا هیچ‌وقت کاملاً بسته شد، آیا مثل تبخال با گزگز آمد، آیا گاز گرفتگی یا سوختگی در کار بود. اگر عکس‌های تاریخ‌دار دارید نشان دهید؛ این ساده‌ترین راه است که پزشک ببیند زخم بهتر شده یا نه.

2. 2

   عوامل خطر بررسی می‌شوند

   کار در فضای باز، قرار گرفتن در معرض آفتاب در طول سال‌ها، سیگار، الکل، پیوند عضو یا داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی یکی‌یکی پرسیده می‌شوند. این پاسخ‌ها آستانهٔ بیوپسی را تعیین می‌کنند.

3. 3

   لب و دهان معاینه می‌شوند

   وضوح خط لب، پوسته‌ریزی، نواحی سفید یا قرمز، لبهٔ زخم و سفتی زیر آن با انگشت ارزیابی می‌شود. داخل دهان، زبان و غدد لنفاوی گردن هم در همان معاینه بررسی می‌شوند.

4. 4

   اگر منبع سایشی هست، برطرف می‌شود

   اگر لبهٔ تیز دندان یا لبهٔ دندان مصنوعی به زخم ساییده می‌شود، اول این اصلاح می‌شود و زخم مدت کوتاهی پیگیری می‌شود. اگر با وجود برطرف شدن علت بسته نشود، به گام بعدی می‌روند.

5. 5

   در صورت شک نمونهٔ بافت گرفته می‌شود

   DermNet می‌نویسد کیلیت اکتینیک بیشتر وقت‌ها از روی ظاهر تشخیص داده می‌شود و وقتی به سرطان یا علتی التهابی شک شود، بیوپسی انجام می‌شود. با بی‌حسی موضعی تکهٔ کوچکی برداشته و به آزمایشگاه پاتولوژی فرستاده می‌شود؛ پزشکتان نتیجه را برایتان توضیح می‌دهد.

6. 6

   برنامهٔ درمان و پیگیری بر اساس نتیجه

   در کیلیت اکتینیک یکی از گزینه‌های کرم، لیزر یا جراحی؛ در سرطان درمانی عمدتاً جراحی؛ در تبخال یا آسیب، پیگیری. در همهٔ حالت‌ها محافظت در برابر آفتاب بخشی از برنامه است.

زخم لب درمان واحدی ندارد؛ نتیجهٔ بیوپسی و علت زخم مسیر را تعیین می‌کنند.

موارد زیر تصمیم‌هایی هستند که در این شکایت بیشترین زمان را هدر می‌دهند.

مدت‌های زیر آستانه‌هایی مبتنی بر منابع‌اند. اگر روند زخم شما با این‌ها جور درنمی‌آید، وقت آن رسیده که پیگیری را کنار بگذارید.

1. ۴۸ ساعت اول

   در تبخال پس از گزگز، تاول‌ها در این مدت بیرون می‌زنند. زخم ناشی از آسیب هم بلافاصله پس از حادثه آشکار است.

2. ۱۰ روز

   NHS می‌نویسد تبخال معمولاً در این مدت برطرف می‌شود. در تبخالی که در ۱۰ روز رو به بهبود نرفته، به پزشک مراجعه کنید.

3. ۱ تا ۲ هفته

   به گفتهٔ NHS زخم‌های معمولی دهان در این مدت خودبه‌خود بسته می‌شوند. اگر منبع سایش برطرف شده، زخم ناشی از آسیب هم باید در همین بازه خوب شود.

4. ۳ هفته

   آستانه‌ای که NHS در میان علائم سرطان دهان برمی‌شمارد. زخمی که از این مدت بگذرد، علتش هرچه باشد، باید معاینه شود.

5. پس از درمان

   پس از درمان کیلیت اکتینیک یا سرطان لب، معاینهٔ منظم لازم است. در ثبت سوئد بخشی از عودها پس از سه سال دیده شد؛ معاینه‌ها را از دست ندهید.

اینجا یک عدد واحد نمی‌دهیم، چون پشت زخم لب ممکن است تبخالی باشد که با کرمی از داروخانه خوب می‌شود یا حالتی که بیوپسی و جراحی لازم دارد. مواردی که دامنه را تعیین می‌کنند:

تشخیص

تبخال، آسیب، کیلیت اکتینیک و سرطان لب مسیرهای کاملاً متفاوتی دارند و در حیطهٔ پزشکان مختلف‌اند.

بیوپسی و پاتولوژی

برداشتن نمونهٔ بافت و بررسی آن در پاتولوژی موارد جداگانه‌ای هستند.

روش درمانی انتخاب‌شده

کرم، درمان با نور، لیزر یا جراحی به تجهیزات و زمان متفاوتی نیاز دارند.

برطرف کردن منبع سایش

اصلاح لبهٔ تیز دندان یا دندان مصنوعی یک مورد جداگانهٔ درمان دندان است.