زخم زبان: گازگرفتگی است یا آفت، و کی معاینه لازم است؟

زبان پرتحرک‌ترین اندام دهان است. هنگام حرف زدن، قورت دادن و جویدن مدام به دندان‌ها می‌خورد؛ برای همین یکی از جاهایی است که زخم دهان در آن زیاد دیده می‌شود. NHS در میان علت‌های یک زخم منفرد دهان، گاز گرفتن گونه، دندان مصنوعی‌ای که خوب نمی‌نشیند، پرکردگی ناصاف و دندان‌های نوک‌تیز، زخمی که غذای سفت یا نوشیدنی داغ ایجاد می‌کند، حساسیت، استرس، تغییرات هورمونی، کمبود ویتامین‌ها، برخی داروها و ترک سیگار را می‌شمارد. MSD Manuals هم عادت به گاز گرفتن لب یا گونه، دندان مصنوعی‌ای که بد می‌نشیند و دندان‌های شکسته یا نوک‌تیز را علت‌های مکانیکی آغازگر زخم می‌نویسد.

علت زخم گازگرفتگی و سوختگی معلوم است: یادتان هست کی پیش آمد. گازگرفتگی معمولاً روی لبه کناری زبان، هم‌تراز با جایی است که دندان‌ها روی هم می‌آیند؛ سوختگی اما بیشتر روی نوک و سطح بالایی زبان، جایی است که لقمه داغ اول به آن می‌خورد. هر دو، اگر علت تکرار نشود، ظرف چند روز کوچک می‌شوند. اگر هنگام غذا همان جا را بارها و بارها گاز می‌گیرید، زخم هر بار از نو آغاز می‌شود؛ این رایج‌ترین و بی‌خطرترین توضیح طولانی شدن زخم است.

آفت زیر زبان و روی لبه‌های کناری آن، یعنی در بخش‌های نرم و متحرک مخاط، پیدا می‌شود. گرد یا بیضی است، مرکزش زرد مایل به خاکستری و حاشیه‌اش قرمز است و هنگام لمس به‌وضوح دردناک است. پشتش گازگرفتگی یا لبه دندانی نیست، خودبه‌خود پیدا می‌شود و بیشتر وقت‌ها در یکی دو هفته بسته می‌شود. تکرار دوره‌ای آن در جاهای مختلف در یک فرد ویژگی معمول آفت است. روند کلی آفت را در صفحه زخم دهان و آفت به‌تفصیل توضیح داده‌ایم؛ اینجا روی نکته‌های مخصوص زبان تمرکز می‌کنیم.

علتی که در زبان بیش از همه از چشم می‌افتد لبه تیز دندان روبه‌روی زبان است. پرکردگی‌ای شکسته، گوشه‌ای خردشده از دندان، دندان آسیایی که کج ایستاده یا لبه نوک‌تیز دندان مصنوعی روزی صدها بار به همان نقطه زبان می‌خورد. این زخم مثل آفت نمی‌آید و برود؛ همیشه در همان جا می‌ماند، تا علتش برطرف نشود بسته نمی‌شود و ممکن است به‌مرور لبه‌اش ضخیم شود. اما وقتی لبه اصلاح شود معمولاً ظرف چند روز شروع به کوچک شدن می‌کند.

مروری که زخم‌های مکرر دهان را بررسی کرده علت‌ها را در هفت گروه جمع می‌کند: آسیب، تحریک شیمیایی، آفت، زخم ناشی از دارو، عفونت‌ها، بیماری‌هایی که پوست و مخاط را با هم درگیر می‌کنند و بیماری‌های خودایمنی یا سیستمیک. NHS هم می‌خواهد اگر در جای دیگری از بدن هم زخم یا مفاصل دردناک و متورم همراه آن است به پزشک مراجعه شود. این وضعیت به ذهن می‌آورد که زخم زبان ممکن است مشکلی محدود به دهان نباشد؛ ارزیابی را پزشک خانواده یا متخصص داخلی انجام می‌دهد.

احتمالی که واقعاً توجه می‌خواهد سرطان دهان است. NHS در میان نشانه‌های سرطان دهان، زخم دهانی که بیش از ۳ هفته طول بکشد، لکه قرمز یا سفید در داخل دهان، توده در دهان یا لب، سختی در قورت دادن و حرف زدن، توده در گردن و کاهش ناخواسته وزن را می‌شمارد. در مطالعه‌ای کوچک از ایران که سرطان‌های زبان را از بایگانی یک مرکز بررسی کرد، شایع‌ترین محل لبه کناری زبان بود (۳۶٫۸ درصد). این به آن معنا نیست که هر زخمی روی لبه کناری زبان مشکوک است؛ زخم‌های گازگرفتگی و لبه دندان هم درست همان جا پیدا می‌شوند. اما اگر زخم لبه کناری از ۳ هفته گذشته، دیگر معنایی ندارد که آن را گازگرفتگی بپندارید و صبر کنید.

یک وضعیت گمراه‌کننده دیگر هم هست. زخم ائوزینوفیلیک که در مخاط دهان دیده می‌شود، زخمی ایجاد می‌کند که اطرافش سفت شده و انگار با منگنه سوراخ شده است و ظاهرش شک به سرطان را برمی‌انگیزد. مرور مربوط به این موضوع می‌گوید زخم خوش‌خیم است و بیشتر وقت‌ها خودبه‌خود بسته می‌شود، اما توصیه می‌کند عامل محرک برداشته و زخم پیگیری شود و در صورت نیاز بیوپسی انجام شود. یعنی هر زخمی با لبه سفت سرطان نیست؛ اما اینکه کدام چیست را باید نه با نگاه به ظاهر، بلکه با نمونه بافت جدا کرد.

اگر با لبه کناری گازگرفته زبان از خواب بیدار می‌شوید به این هم توجه کنید. در مطالعه‌ای کوچک در یک واحد پایش صرع، هر هشت بیماری که روی لبه کناری زبان گازگرفتگی داشتند تشنج صرعی مستند داشتند؛ از ۴۵ نفری که غش کرده بودند فقط در یک نفر زبان گاز گرفته شده بود و آن هم در نوک زبان بود. این مطالعه کوچک و تک‌مرکزی است و تشخیص تشنج نمی‌دهد. اما اگر گازگرفتگی‌های زبان که علتشان را نمی‌دانید با سردرد صبحگاهی، درد عضلانی، گیجی یا خیس کردن رختخواب همراه می‌آیند، این را به پزشک خانواده‌تان بگویید.

وضعیت‌های فهرست اول علت‌های معمولی و وضعیت‌های فهرست دوم مواردی را به ذهن می‌آورند که باید دست از صبر کردن بردارید و معاینه شوید. این تشخیص نیست؛ ترتیبی است برای اینکه تصمیم بگیرید کدام راه را بروید.

ترتیب آگاهانه از وضعیت اورژانسی آغاز می‌شود، سپس به بررسی‌هایی که در خانه می‌توانید انجام دهید و کارهایی که پزشک می‌کند می‌رسد. این صفحه جای معاینه را نمی‌گیرد.

1. 1

   نخست نشانه‌های اورژانسی را کنار بگذارید

   NHS می‌خواهد وقتی زبان، لب، دهان یا گلو ناگهان ورم می‌کند، در نفس کشیدن مشکل دارید، گلویتان تنگ می‌شود یا نمی‌توانید قورت دهید فوراً کمک اورژانسی خواسته شود؛ در ترکیه با ۱۱۲ تماس بگیرید. اگر خونریزی ناشی از گازگرفتگی یا بریدگی با فشار دادن بند نمی‌آید، خون فوران می‌کند یا زخم بسیار عمیق یا بزرگ است هم با ۱۱۲ تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین اورژانس بروید. خودتان رانندگی نکنید.

2. 2

   خونریزی را با فشار دادن بند بیاورید

   پس از گازگرفتگی با یک گاز یا پارچه تمیز مدتی ثابت روی زخم فشار دهید. چون زبان رگ فراوان دارد، حتی یک گازگرفتگی کوچک هم ممکن است به شکل ترسناکی خونریزی کند؛ انتظار می‌رود با فشار دادن بند بیاید. اگر بند نیامد به گام قبل برگردید.

3. 3

   دندان روبه‌رویش را بررسی کنید

   با انگشت تمیز یا با زبانتان لبه دندانی را که درست روبه‌روی زخم است وارسی کنید؛ در آینه دندان‌هایتان را روی هم بگذارید و ببینید آن نقطه زبان به کجا می‌خورد. اگر پرکردگی شکسته، گوشه‌ای خردشده یا لبه نوک‌تیز دندان مصنوعی را حس می‌کنید ممکن است علت را پیدا کرده باشید. سعی نکنید این لبه را خودتان با سوهان یا سوهان ناخن اصلاح کنید؛ دندان‌پزشکتان در چند دقیقه این کار را می‌کند.

4. 4

   از زخم عکس بگیرید و تاریخش را یادداشت کنید

   در نور خوب زبانتان را بیرون بیاورید، از زخم عکس بگیرید و تاریخ را بنویسید. با فاصله چند روز تکرار کنید. مطمئن‌ترین راه برای دیدن اینکه زخم کوچک می‌شود یا نه همین است؛ شمردن آستانه ۳ هفته‌ای هم آسان‌تر می‌شود.

5. 5

   مراقبت شخصی را آغاز کنید

   NHS توصیه می‌کند از مسواک با موهای نرم استفاده کنید، نوشیدنی‌های سرد را با نی بنوشید و غذاهای نرم را ترجیح دهید؛ و از غذاهای بسیار تند، شور و اسیدی، خوراکی‌های سفت و ترد مانند نان برشته، نوشیدنی‌های بسیار داغ و خمیردندان‌های حاوی سدیم لوریل سولفات دوری کنید. می‌توانید نصف قاشق چای‌خوری نمک را در یک لیوان آب ولرم حل کنید و دهان را بشویید؛ آن را قورت ندهید.

6. 6

   معاینه نزد پزشک و برطرف کردن علت

   دندان‌پزشک یا پزشک خانواده به محل زخم، لبه آن، سفتی زیرش و دندان روبه‌رویش نگاه می‌کند؛ بقیه دهان و غدد لنفاوی گردن را هم وارسی می‌کند. اگر لبه تیزی هست نخست آن اصلاح می‌شود و زخم مدتی پیگیری می‌شود. اگر پس از اصلاح لبه زخم ظرف حدود دو هفته بسته نشد، بدون اینکه منتظر پر شدن ۳ هفته بمانید دوباره مراجعه کنید. در زخم‌های مکرر ممکن است آزمایش خون یا ارجاع به بخش‌های دیگر مطرح شود.

7. 7

   نمونه بافت در زخمی که بسته نمی‌شود

   در زخمی که با وجود برطرف شدن علت بسته نمی‌شود، سفت می‌شود یا از ۳ هفته گذشته، پزشک ممکن است پیشنهاد کند نمونه بافت کوچکی (بیوپسی) گرفته شود. با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود و روشی که تشخیص را می‌گذارد همین است؛ راه جدا کردن زخم‌های خوش‌خیمی که ظاهرشان شبیه سرطان است هم همین است.

زخم زبان یک درمان واحد ندارد؛ اینکه چه چیزی آن را ایجاد کرده راه را تعیین می‌کند.

موارد زیر خطاهایی‌اند که در این شکایت زیاد دیده می‌شوند و بها دارند.

مدت‌های زیر آستانه‌هایی متکی بر منبع‌اند. اگر روند زخمتان با این‌ها جور نیست، دست از زیر نظر گرفتن بردارید.

1. روزهای اول

   در گازگرفتگی، سوختگی و آفت، درد معمولاً در روزهای اول از همه شدیدتر است. خونریزی باید با فشار دادن بند آمده باشد.

2. پس از اصلاح لبه

   زخم سایشی باید پس از برطرف شدن علت، به شکلی که با چشم دیده شود شروع به کوچک شدن کند. اگر ظرف حدود دو هفته بسته نشد، بدون اینکه منتظر ۳ هفته بمانید دوباره مراجعه کنید.

3. ۱–۲ هفته

   NHS می‌نویسد بیشتر زخم‌های دهان در این مدت خودبه‌خود خوب می‌شوند. در این نقطه زخم باید یا بسته شده یا به‌وضوح کوچک شده باشد.

4. ۳ هفته

   آستانه NHS برای مراجعه به پزشک. زخم زبانی که از این مدت بگذرد، علتش هرچه پنداشته شود، باید معاینه شود. MSD Manuals مدت کوتاه‌تری می‌دهد: می‌نویسد هر زخم دهانی که ۱۰ روز یا بیشتر طول بکشد باید به دست دندان‌پزشک یا پزشک دیده شود تا اطمینان حاصل شود سرطان یا پیش‌سرطان نیست.

چون بیشتر زخم‌های زبان بدون هیچ اقدامی بسته می‌شوند، هزینه بیشتر به برطرف کردن علت و در صورت نیاز روشن کردن تشخیص مربوط است. اقلامی که دامنه را تعیین می‌کنند:

علت

گازگرفتگی یا آفتی که خودبه‌خود بسته می‌شود با لبه دندانی که پرکردگی‌اش باید نو شود یا دندان مصنوعی‌ای که باید دوباره ساخته شود اقلامی بسیار متفاوت‌اند.

اینکه آزمایش خون لازم است یا نه

آزمایش‌هایی که در زخم‌های مکرر خواسته می‌شوند در حوزه پزشک خانواده یا متخصص داخلی انجام می‌شوند.

بیوپسی و پاتولوژی

گرفتن نمونه بافت در زخمی که بسته نمی‌شود و بررسی آن در پاتولوژی اقلام جداگانه‌اند.

درمان بر اساس تشخیص

همان‌طور که ممکن است پیگیری کافی باشد، ممکن است وضعیتی هم پیدا شود که جراحی یا پیگیری بلندمدت بخواهد.