Kaak uit de kom: wat te doen als uw mond openblijft, en waarom u hem niet zelf terugzet

Het kaakgewricht ligt vlak voor het oor: de ronde gewrichtskop van de onderkaak (condylus) valt daar in een kom in het slaapbeen. Doet u uw mond wijd open, dan draait de gewrichtskop niet alleen, maar glijdt hij ook naar voren over de botrichel ervoor (eminentia articularis). Volgens de beschrijving van MSD Manuals schuift de gewrichtskop bij een voorste luxatie voorbij die richel en blijft hij daar haken. Op dat moment spannen de spieren die de kaak sluiten zich aan en verkrampen ze, en die kramp verhindert dat de gewrichtskop terugglijdt. Daarom blijft de mond openstaan.

Het typische verhaal is herkenbaar: MSD schrijft dat het begint met een wijde opening gevolgd door bijtkracht, bijvoorbeeld het afbijten van een groot broodje met een harde korst, heel wijd gapen of de mond lang openhouden bij een tandheelkundige behandeling. In de versie voor patiënten noemt MSD ook overgeven. Een enkele keer ontstaat het door een klap. Een spontane luxatie komt vooral voor bij mensen die al eerder een luxatie hadden; MSD wijst erop dat hun gewrichtsbanden van nature los kunnen zijn en dat losse gewrichten verband kunnen houden met kaakgewrichtsstoornissen.

Een luxatie herkennen is niet moeilijk. MSD schrijft dat de mond wijd openblijft en niet dicht kan, en dat de pijn toeneemt naarmate u probeert hem te sluiten. Spontane luxaties zijn volgens MSD vaak dubbelzijdig; de kaak lijkt dan naar voren uit te steken. Is de middenlijn van de onderkaak naar één kant verschoven, dan is de luxatie eenzijdig. Praten, slikken en speeksel binnenhouden kunnen moeilijk worden. In het kuiltje voor het oor voelt u soms een leegte waar de gewrichtskop hoort te zitten.

Verwar een luxatie niet met een vastzittende kaak waarbij de mond dicht is en niet opengaat. Bij zo’n klem is de mond dicht en gaat hij niet open; de oorzaak is meestal het schijfje in het gewricht dat naar voren is geschoven en het openen blokkeert. Bij een luxatie staat de mond open en gaat hij niet dicht. De aanpak is totaal anders: een klem vraagt geen spoedeisende hulp, maar omdat MSD schrijft dat een vroege behandeling de uitkomst duidelijk verbetert, moet u binnen een paar dagen naar een tandarts of kaakchirurg; een luxatie moet dezelfde dag worden teruggezet. Meer over een dichte klem leest u op onze pagina over geluiden en vastzitten in het kaakgewricht.

Waarom tijd telt, schrijft MSD onomwonden: hoe langer de kaak uit de kom blijft, hoe moeilijker het terugzetten en hoe groter de kans dat het opnieuw gebeurt. Duurt de luxatie langer dan een paar uur, dan kan een kalmerend middel of een verdovende injectie in het gewricht nodig zijn om de spieren te laten ontspannen. Toen in een traumacentrum in Brazilië de dossiers werden bekeken van patiënten die zich met een luxatie meldden, bleek de gemiddelde tijd tussen luxatie en specialistisch onderzoek 30,69 uur, en hoe langer de luxatie duurde, hoe groter de kans dat het terugzetten onder intraveneuze sedatie moest gebeuren. In dezelfde studie kwamen herhaalde luxaties vaker voor bij oudere patiënten.

Waarom thuis dichtdrukken niet werkt, zit in de logica van de juiste handgreep. De sleutelzin in de beschrijving van MSD is: eerst omlaag, dan naar achteren. De behandelaar legt de duimen achter de onderste kiezen of op de botrand ernaast, drukt het achterste deel van de kaak met een vaste, krachtige druk omlaag, en stuurt de kaak pas naar achteren als de gewrichtskop ver genoeg omlaag is om onder de richel door te gaan. De fout die thuis wordt gemaakt, is alleen de mond dicht proberen te duwen zonder het achterste deel omlaag te brengen: zolang de gewrichtskop voor de richel vastzit, maakt dichtduwen de spierkramp en de pijn alleen erger. In de beschrijving van MSD werkt een opwaartse druk op de kin pas als er tegelijk een krachtige, aanhoudende neerwaartse druk op de achterste tanden wordt gegeven en de patiënt volledig ontspannen is. Bovendien benadrukt MSD dat de kaak, zodra de gewrichtskop terugschiet, door de kracht van de verkrampte spieren plotseling dichtklapt, waardoor zowel de tong van de patiënt als de vingers van degene die de handgreep uitvoert gebeten kunnen worden.

Een luxatie na een klap is een aparte categorie. MSD noemt een bijkomende breuk een absolute belemmering voor terugzetten met de hand; het schrijft dat luxaties die niet naar voren, maar opzij, naar binnen, naar boven of naar achteren gaan, door een kaakchirurg moeten worden behandeld, en vraagt bij een luxatie door een trauma om een CT-scan. Zeldzame complicaties van het terugzetten zijn onder meer een onderkaakbreuk en het verschuiven van een bestaande breuk; MSD voegt eraan toe dat een onderkaakbreuk soms pas wordt opgemerkt als de pijn na het terugzetten niet weggaat. Probeer daarom bij iemand wiens mond na een val, een ongeluk of een vuistslag niet dichtgaat thuis geen enkele handgreep.

Een kaak uit de kom moet in alle gevallen dezelfde dag worden beoordeeld; ook de situaties in de eerste lijst wacht u niet thuis af. De situaties in de tweede lijst brengen extra risico’s mee en vragen dat u zonder wachten handelt en thuis niets probeert.

De volgorde hieronder laat ook zien waarom u het thuis niet moet proberen: of de handgreep slaagt, hangt af van ontspanning van de patiënt, kracht in de juiste richting en het uitsluiten van een breuk.

1. 1

   Voorgeschiedenis en een breuk uitsluiten

   Er wordt gevraagd hoe de luxatie ontstond, of er een klap was en of u al eerder een luxatie had. MSD schrijft dat een röntgenfoto niet altijd nodig is bij een patiënt zonder klap die al eerder een luxatie had, en raadt bij een luxatie door een trauma een CT-scan aan.

2. 2

   De patiënt tot rust brengen

   MSD benadrukt dat angst vóór de handgreep moet worden weggenomen en dat de patiënt moet meewerken: de kaak moet ontspannen zijn en het hoofd tegen de rugleuning rusten. Lukt ontspannen niet, dan kan een kalmerend middel of een verdovende injectie in het gewricht worden gebruikt; de meeste luxaties worden echter zonder teruggezet.

3. 3

   Eerst omlaag, dan naar achteren

   De behandelaar legt met handschoenen aan en de duimen in gaas gewikkeld de duimen op de onderste kiezen of op de botrand ernaast, en krult de andere vingers onder de kaak. Het achterste deel van de kaak wordt met een vaste kracht omlaag gebracht, zodat de gewrichtskop onder de richel door kan, en daarna wordt de kaak naar achteren gestuurd. Meestal schiet de kaak op dat moment vanzelf terug op zijn plaats.

4. 4

   Controle of het gelukt is

   MSD schrijft dat het terugzetten geslaagd is als de mond weer dicht kan, en dat de spierpijn nog een tijd aanhoudt. De patiënt wordt gevraagd door de mond voorzichtig te openen en te sluiten te controleren of de tanden normaal op elkaar komen; daarbij mag hij de mond niet wijd opendoen.

5. 5

   De volgende stap als het niet lukt

   MSD wijst erop dat herhaalde mislukte pogingen de spierkramp kunnen verergeren en dat het terugzetten bij sommige patiënten onder diepe sedatie of algehele narcose moet gebeuren. Mislukte pogingen thuis kunnen hetzelfde effect hebben.

6. 6

   Instructies bij ontslag

   U krijgt vochtige warmte, zo nodig een pijnstiller, zacht eten in kleine happen, een vuist onder de kin bij het gapen en soms voor 2–3 dagen een verband in de vorm van een acht dat van onder de kin over het hoofd wordt gewikkeld (Barton-verband).

Eén luxatie is meestal afgerond met terugzetten en een paar weken voorzichtigheid. Komt de luxatie terug, dan worden eerst eenvoudige maatregelen besproken, daarna injecties rond het gewricht en als laatste een operatie.

Hieronder gedrag dat het terugzetten moeilijker maakt, de kans op herhaling vergroot of tot letsel leidt.

Het verloop hieronder geldt voor één voorste luxatie die met een handgreep is teruggezet. Bij een terugkerende luxatie of een luxatie door een trauma gaat het plan van de behandelaar die u behandelt voor.

1. De eerste uren

   De mond kan dicht, maar pijn en vermoeidheid in de kaakspieren houden aan. MSD raadt vochtige warmte aan en zo nodig een pijnstiller zoals ibuprofen.

2. De eerste 2–3 dagen

   Vindt de behandelaar het nodig, dan beperkt een verband dat van onder de kin over het hoofd wordt gewikkeld het wijd openen van de mond. MSD schrijft dat het verband ongemakkelijk kan zijn en eten en drinken lastig kan maken, zodat het moeilijk kan zijn het vol te houden.

3. 4–6 weken

   De mond niet wijd openen, bij het gapen een vuist onder de kin, zacht eten in kleine happen. MSD benadrukt dat minstens 6 weken wijd openen vermijden de belangrijkste stap is. Stel geplande tandheelkundige behandelingen in deze periode zo mogelijk uit of houd ze kort.

4. Daarna

   Komt de luxatie niet terug, dan pakt u het gewone leven weer op. Komt ze wel terug, dan moeten bij een kaakchirurg de mogelijkheden van injecties of een operatie worden besproken.

Eén luxatie wordt meestal op de spoedeisende hulp met een handgreep van enkele minuten teruggezet; wat de omvang groter maakt, zijn de duur van de luxatie, een bijkomende breuk en herhaling. Dit zijn de bepalende posten:

Duur van de luxatie

Een korte luxatie wordt meestal zonder medicijnen teruggezet; bij een luxatie die uren duurt, kan sedatie of algehele narcose nodig zijn.

Beeldvorming

Een CT-scan bij een luxatie na een klap en een panoramische röntgenfoto bij twijfel over de diagnose zijn aparte posten.

Herhaling

Eén luxatie en een injectie- of chirurgische behandeling voor een terugkerende luxatie verschillen sterk in omvang.

Een bijkomend gewrichtsprobleem

Zijn er losse gewrichten of een kaakgewrichtsstoornis, dan moeten die apart worden beoordeeld en gevolgd.