Mijn kaak wordt moe van het kauwen: hoe komt dat?

Kauwen gebeurt met vier paar spieren; de sterkste daarvan zijn de masseter in de wang, net boven de hoek van de onderkaak, en de temporalis bij de slaap. Klemt u uw tanden op elkaar, dan voelt u op beide plekken met uw vingers de spier hard worden. Een vermoeid gevoel bij het kauwen kan erop wijzen dat de spieren die dag of die nacht boven hun kunnen hebben gewerkt, dat er iets mis is met de bloedtoevoer naar de spieren, of dat het signaal van zenuw naar spier zwakker is geworden. Elk van die drie wegen hoort bij een andere arts, dus de eerste stap is grofweg uitzoeken om welke het gaat.

De meest voorkomende weg is ’s nachts klemmen en knarsen, oftewel bruxisme. De NHS schrijft dat bruxisme zowel overdag als in de slaap kan voorkomen, met als klachten onder meer een pijnlijke kaak, afgesleten of gebroken tanden, hoofdpijn, oorpijn en een onderbroken slaap; als meest voorkomende oorzaak noemt de NHS stress en angst, en als factoren die ermee samenhangen slaapproblemen zoals snurken en slaapapneu, bepaalde medicijnen tegen slaapproblemen, depressie en angst, roken, veel alcohol en cafeïne. Een spier die de hele nacht urenlang werkt, wordt ’s ochtends vermoeid wakker en laat zich bij het ontbijt al vanaf de eerste happen voelen. Het onderscheidende van dit patroon is dat de vermoeidheid ’s ochtends het sterkst is en in de loop van de dag afneemt.

De tweede grote groep zijn problemen met het kaakgewricht en de kauwspieren: temporomandibulaire stoornis (TMD). De NHS noemt als klachten pijn rond kaak, oor en slaap, klikken, knakken of schuren bij het bewegen van de kaak, hoofdpijn rond de slapen, de mond niet helemaal open kunnen doen en een kaak die op slot schiet; de pijn neemt volgens de NHS toe bij het kauwen en in stressvolle periodes. Tot de oorzaken horen klemmen, slijtage van het gewricht, een klap op hoofd of gezicht, stress en een scheve beet. Bij dit beeld gaat de vermoeidheid vaak samen met gevoeligheid als u op de spier drukt en met pijn die verandert als de kaak beweegt.

De derde weg heeft met de mond zelf te maken: zijn er minder tanden om mee te kauwen, dan moet de kaak voor dezelfde hap harder werken. Een studie van de universiteit in Nijmegen mat mensen met natuurlijke tanden, mensen met een volledig kunstgebit en mensen met een kunstgebit op implantaten met dezelfde methode. De bijtkracht met een kunstgebit op implantaten lag tussen die van een volledig kunstgebit en die van natuurlijke tanden in; het kauwrendement was het laagst bij dragers van een volledig kunstgebit met een geslonken onderkaak. Bij een verkorte tandboog, waarbij de achterste kiezen ontbreken maar de voortanden en kleine kiezen er nog zijn, lag de bijtkracht dicht bij die van natuurlijke tanden, maar was het kauwrendement beperkt omdat er minder kauwoppervlak was. Een mond met een laag rendement moet meer kauwen om dezelfde hap doorslikbaar te maken; daar komt nog de moeite bij die tong- en wangspieren doen om een loszittend kunstgebit op zijn plaats te houden.

Het nuttigste onderscheid thuis is het moment waarop de vermoeidheid komt. Bij pijn vanuit spier en gewricht is het ongemak meestal al vanaf het begin van het kauwen voelbaar, neemt het toe bij hard of taai eten en geeft drukken op de spier of het gewricht dezelfde pijn; omdat ook die pijn bij lang kauwen kan toenemen, is het moment alleen niet doorslaggevend. Bij de vaatontsteking die reuscelarteriitis heet, gaan de kaakspieren volgens de beschrijving van MSD Manuals kort na het beginnen met kauwen pijn doen en worden ze moe; medisch heet dat claudicatio van de kaak (pijn onder belasting doordat de bloedtoevoer naar de spier tekortschiet). De persoon eet een paar happen zonder klachten, dan begint er kramp of pijn in de kaak die ophoudt als hij stopt met kauwen en na dezelfde tijd terugkomt als hij weer begint. Dat patroon noteren, en na hoeveel minuten het begint, is de waardevolste informatie die u naar de arts kunt meenemen.

Reuscelarteriitis, ook wel arteriitis temporalis, is een ontsteking van de slagaders bij de slaap en de slagaders die hoofd en hals van bloed voorzien. MSD Manuals schrijft dat de ziekte meestal mensen boven de 50 treft, vaak rond de 70, en een hevige, soms kloppende nieuwe hoofdpijn kan geven, een hoofdhuid die zelfs bij het kammen pijn doet, vermoeidheid en onbedoeld gewichtsverlies. Het grootste gevaar is blijvende blindheid, die plotseling kan ontstaan als de bloedtoevoer naar de oogzenuw wegvalt. MSD vermeldt ook dat problemen met zien vaker voorkomen bij patiënten met pijn in kaak en tong. In een meta-analyse van 68 studies met 14.037 patiënten die met een vermoeden van reuscelarteriitis werden beoordeeld, was claudicatio van de kaak een van de symptomen die de diagnose het sterkst ondersteunden (positieve likelihoodratio 4,90). De auteurs benadrukken wel dat geen enkele bevinding op zichzelf genoeg is om de diagnose te stellen of uit te sluiten.

Waar deze ziekte de tandheelkunde raakt, is precies de vermoeide kaak. In gesprekken met 36 patiënten in het Verenigd Koninkrijk en Australië bij wie de diagnose met een biopsie of beeldvorming was bevestigd, beschreven 20 mensen kaakklachten: pijn, kramp, stijfheid en het gevoel dat de mond op slot zat. Een deel was overgestapt op zacht eten. De klachten waren bij sommige patiënten eerst toegeschreven aan artrose, leeftijd of een virusziekte, en bij anderen door zorgverleners aan cariës, een oorontsteking of tandenknarsen. In een serie van zes patiënten uit Hannover speelde de tandarts bij vijf patiënten een rol op weg naar de diagnose en was hij bij drie de eerste zorgverlener die werd bezocht; de tijd tot de diagnose varieerde van ongeveer 4 weken tot 5 maanden.

De vierde, zeldzamere weg is myasthenia gravis, waarbij het signaal van zenuw naar spier zwakker wordt. De NHS schrijft dat deze langdurige aandoening het vaakst de spieren van ogen en oogleden, de gezichtsuitdrukking, het kauwen, slikken en praten aantast, en dat ze typisch begint bij vrouwen onder de 40 en mannen boven de 60. Wat hier op de voorgrond staat, is niet pijn maar zwakte: een kaak die tegen het eind van de maaltijd zakt, de behoefte om met de hand de kin te ondersteunen om de mond dicht te houden, lispelen, moeite met slikken. De NHS vermeldt dat de klachten erger worden bij vermoeidheid, bij de meeste mensen tegen het eind van de dag toenemen en na de nachtrust ’s ochtends beter zijn, en dat het vaak begint met een hangend ooglid en dubbelzien.

U kunt deze vier wegen ook grofweg onderscheiden aan het verschil tussen ochtend en avond. Bij ’s nachts klemmen is de vermoeidheid meestal ’s ochtends het grootst en neemt ze overdag af (bij wie overdag klemt, kan ze ’s avonds ook toenemen); bij myasthenie neemt ze juist tegen de avond toe en is ze ’s ochtends beter; bij ontbrekende tanden of een slecht passend kunstgebit hangt de vermoeidheid niet af van het tijdstip, maar van hoe hard en hoe lang de maaltijd is; en bij de vaatontsteking komt ze bij elke maaltijd, na ongeveer dezelfde tijd kauwen. Dat onderscheid is geen diagnose, maar een beginpunt dat bepaalt met welke vraag u naar welke arts gaat.

De eerste lijst beschrijft hoe vermoeidheid vanuit spier en gewricht zich meestal gedraagt; die wordt met eenvoudige maatregelen vaak minder. Past ook maar één punt uit de tweede lijst bij u, wacht dan niet.

De volgorde begint bewust bij het gevaar. Voordat aan tanden of spieren wordt gedacht, wordt eerst zeker gesteld dat er geen beeld is dat het oog of de ademhaling bedreigt.

1. 1

   Eerst wordt naar zien en ademen gevraagd

   Is er verlies van zicht, dubbelzien of wazig zien, of steeds meer moeite met ademen of slikken, dan vindt de beoordeling niet in de tandartsstoel plaats, maar op de spoedeisende hulp. Is een van die tekenen aanwezig, bel dan 112.

2. 2

   Leeftijd en bijkomende klachten

   Bij kaakpijn die na het 50e jaar nieuw is, wordt apart gevraagd naar pijn bij de slaap, een gevoelige hoofdhuid, vermoeidheid, koorts, onbedoeld gewichtsverlies en ochtendstijfheid in schouders en heupen. Volgens MSD heeft 40 tot 60% van de patiënten met reuscelarteriitis ook polymyalgia rheumatica, de oorzaak van die stijfheid in schouders en heupen. Bij dit beeld wordt u dezelfde dag doorverwezen naar een arts en voor bloedonderzoek.

3. 3

   Moment en aard van de vermoeidheid

   Er wordt gevraagd of de pijn bij de eerste hap begint of na een paar minuten kauwen, of hij bij rust overgaat, of hij ’s ochtends of ’s avonds sterker is, en of het om pijn of om zwakte gaat. Bij zwakte wordt ook naar oogleden, praten en slikken gevraagd.

4. 4

   Onderzoek van kauwspieren en kaakgewricht

   Er wordt met de vingers op de masseter en temporalis gedrukt, de mondopening wordt gemeten, de kaak wordt naar links, rechts en naar voren bewogen en er wordt geluisterd naar geluiden in het gewricht. Komt de bekende pijn bij die bewegingen naar boven, dan ondersteunt dat een oorzaak in spier en gewricht.

5. 5

   Tanden, beet en kunstgebit controleren

   Er wordt gezocht naar afgesleten oppervlakken van klemmen, gebroken vullingen en scheurtjes; het aantal en de plaats van ontbrekende tanden, de manier waarop de tanden op elkaar komen, en bij een kunstgebit de pasvorm, het houvast en de toestand van het bot eronder worden beoordeeld. Zo nodig wordt een panoramische röntgenfoto gemaakt.

6. 6

   Doorverwijzing naar de bron

   Bij spier en gewricht: minder belasting en een opbeetplaat; bij tanden of kunstgebit: de mond opnieuw inrichten; bij een vermoeden van reuscelarteriitis: dezelfde dag naar een arts en bloedonderzoek; bij een vermoeden van myasthenia gravis: de neuroloog.

Er is niet één behandeling voor een vermoeide kaak; wat er gebeurt, hangt af van waar de vermoeidheid vandaan komt.

Hieronder verkeerde beslissingen die bij deze klacht vaak voorkomen. We schrijven ze op zodat u bij welke arts dan ook de juiste vragen kunt stellen.

De duur hangt af van de oorzaak. Het verloop hieronder geldt voor kaakvermoeidheid vanuit spier en gewricht; het plan van de behandelaar die u onderzoekt, gaat voor.

1. De eerste dagen

   Zacht eten, stoppen met kauwgom, kleinere happen, eraan denken de tanden overdag uit elkaar te houden en warmte of kou ontspannen de spieren. De NHS vermeldt dat een kaakgewrichtsstoornis vaak ook zonder behandeling verbetert.

2. Nadat er een opbeetplaat is gemaakt

   De plaat beschermt de tanden tegen de belasting ’s nachts; de kaakvermoeidheid in de ochtend wordt meestal geleidelijk minder. Verbeteren stress en slaap niet, dan verdwijnt de vermoeidheid soms niet helemaal.

3. Als de oorzaak een tand of het kunstgebit is

   Na de behandeling van de probleemtand of het aanpassen van het kunstgebit wordt de kauwbelasting weer in evenwicht gebracht. De spieren kunnen nog een tijd volgens de oude gewoonte blijven werken; gaat de vermoeidheid niet over, dan moet de diagnose opnieuw worden bekeken.

4. Als het ondanks eenvoudige maatregelen aanhoudt

   De NHS schrijft dat u, als eenvoudige maatregelen niet helpen, kunt worden doorverwezen naar een arts die gespecialiseerd is in gewrichtsproblemen. Is het patroon van de vermoeidheid veranderd of zijn er nieuwe klachten bijgekomen, laat u dan opnieuw beoordelen op oorzaken buiten spier en gewricht.

We noemen hier geen bedrag, want achter een kaak die moe wordt van het kauwen kan een spiervermoeidheid zitten die geen enkele tandheelkundige behandeling vraagt, maar ook een klemgewoonte die een opbeetplaat nodig heeft, of tandverlies waarvoor de mond opnieuw moet worden ingericht. Aan de tandheelkundige kant bepalen deze posten de omvang:

De bron van de vermoeidheid

Een beeld vanuit spier en gewricht, tanden of kunstgebit, bloedvaten of zenuwen vraagt heel verschillende wegen en hoort bij verschillende artsen.

Het type opbeetplaat

Een plaat die op basis van een afdruk op maat wordt gemaakt en een confectieplaat verschillen in pasvorm en gebruiksduur.

Aantal ontbrekende tanden en de toestand van het kunstgebit

Eén tand aanvullen, het bestaande kunstgebit aanpassen of een hele kaak opnieuw opbouwen zijn behandelingen van heel verschillende omvang.

Behoefte aan beeldvorming

Bij een beeld vanuit de spieren is onderzoek vaak genoeg; voor de beoordeling van tanden en bot kan een röntgenfoto of CBCT-scan nodig zijn.