Klap op een tand gehad: wat moet ik doen?

Eenzelfde klap kan vier verschillende dingen veroorzaken: de tand komt helemaal uit de tandkas (avulsie), hij verschuift of komt los te staan (luxatie), hij breekt, of er is van buiten niets te zien en weken later verkleurt de tand. Alle vier verschillen in urgentie en in wat er moet gebeuren. Alleen bij de eerste tellen de minuten echt.

Dat een tand die er helemaal uit is weer teruggezet kan worden, komt niet door de tand zelf, maar door de levende cellen van het dunne bindweefsel dat het worteloppervlak bedekt. Die cellen sterven af als ze uitdrogen. De richtlijn van de IADT uit 2020 deelt tanden in drie groepen in: bij een tand die ter plekke meteen of binnen ongeveer 15 minuten wordt teruggezet, leven de cellen zeer waarschijnlijk nog; is de tand in een geschikte vloeistof bewaard en was hij in totaal minder dan 60 minuten droog, dan zijn de cellen beschadigd, maar mogelijk nog levend; was de tand in totaal langer dan 60 minuten droog, al dan niet daarna in een vloeistof bewaard, dan leven de cellen zeer waarschijnlijk niet meer.

Dezelfde richtlijn noemt nog een drempel: na 30 minuten droog liggen verliest het grootste deel van de cellen op het worteloppervlak zijn vitaliteit. Daarom vraagt de tandarts als eerste hoe lang de tand droog heeft gelegen.

Voor de keuze van de vloeistof is de volgorde duidelijk. De IADT noemt als voorkeursvolgorde melk, een speciale bewaaroplossing die HBSS heet, het eigen speeksel van de patiënt (in een glas gespuugd) en fysiologische zoutoplossing. Melk staat bovenaan, omdat het overal te krijgen is en het zoutgehalte zo in balans is dat de cellen niet openbarsten. Water is een slechte omgeving: door de lage concentratie vallen de cellen snel uiteen. Toch zegt de richtlijn dat water beter is dan de tand aan de lucht te laten uitdrogen.

Ook als de tand langer dan 60 minuten droog heeft gelegen, wordt hij meestal teruggezet. De redenering van de IADT: een tand niet terugzetten is een onomkeerbare beslissing. Een teruggezette tand geeft in elk geval voor een tijd uiterlijk en functie terug, behoudt de hoogte en breedte van het kaakbot en kan zo nodig later nog getrokken worden. Terugzetten (replantatie) houdt de latere mogelijkheden dus open.

Melktanden vallen buiten deze regel. De IADT-richtlijn voor letsels aan melktanden zegt dat een melktand die eruit is, niet wordt teruggezet. De reden is dat de punt van de melktandwortel heel dicht bij de aanleg van de blijvende tand eronder ligt, en dat een ingreep die aanleg kan beschadigen. Het kind gaat wel dezelfde dag naar de tandarts.

Een gebroken of losse tand komt vaker voor en is minder urgent, maar moet wel gevolgd worden. Het helpt om het afgebroken stuk mee te nemen zonder dat het uitdroogt; vooral bij een voortand kan uw eigen glazuur worden teruggeplakt. Probeer een losse of verschoven tand niet zelf terug te duwen. MedlinePlus waarschuwt daarnaast de wortel van de tand niet aan te raken, hem niet te laten uitdrogen, er niet over te wrijven en hem niet met alcohol of waterstofperoxide schoon te maken.

Een tand die een klap heeft gehad, kan maanden, soms jaren later nog problemen geven. Het bekendste teken is dat de tand donkerder wordt: zijn de bloedvaten beschadigd, dan kan de pulpa afsterven en wordt de tand grauw. Een ander gevolg is dat de tand met het bot vergroeit. Daarom blijft een tand die een klap heeft gehad onder controle, ook als de pijn voorbij is.

Het onderscheid hieronder bepaalt de beslissing ter plekke. De eerste lijst bevat situaties waarin u moet proberen de tand terug te zetten. Bij de tweede lijst wordt er niet teruggezet, of blijft de uitkomst op lange termijn beperkt, ook als het wel gebeurt.

De volgorde hieronder zijn de stappen die u ter plekke zet. Voor geen ervan is speciaal materiaal nodig; het enige wat u nodig heeft, is een glas melk en kalmte.

1. 1

   Kijk eerst naar de algemene toestand van de persoon

   Is er bewustzijnsverlies, blijft iemand braken, is er hevige hoofdpijn of een bloeding die niet te stoppen is, dan gaat de spoedeisende hulp voor. MedlinePlus schrijft dat het op een kaakbreuk kan wijzen als u uw tanden niet op elkaar krijgt, en dat dan dringend medische hulp nodig is. De tand komt op de tweede plaats.

2. 2

   Zoek de tand en pak hem bij het witte deel

   Pak de tand bij de kroon, dus bij het witte deel dat in de mond zichtbaar is. Raak de wortel, het gelige, gladde oppervlak, niet aan; daar zitten de cellen die de tand weer op zijn plaats moeten houden. Wordt de tand niet gevonden, zeg dan tegen de tandarts dat hij mogelijk is ingeslikt.

3. 3

   Spoel hem als hij vuil is kort af met melk en wrijf er nooit over

   Is de tand op de grond gevallen, spoel hem dan een paar seconden af met melk, fysiologische zoutoplossing of het speeksel van de patiënt. Poets niet, wrijf niet en gebruik geen zeep, alcohol of waterstofperoxide. Wie het worteloppervlak probeert schoon te maken, schraapt de cellen weg die de tand kunnen redden.

4. 4

   Zet de tand zo mogelijk terug in de tandkas

   Zet de tand met de goede kant naar voren voorzichtig terug in de tandkas en forceer niets. Zit hij op zijn plaats, laat de patiënt dan op een gaasje, schone zakdoek of servet bijten om de tand stil te houden. Deze ene handeling ter plekke is de stap die de kansen van de tand op lange termijn het meest verandert.

5. 5

   Lukt terugzetten niet, vervoer hem dan in de juiste vloeistof

   De voorkeursvolgorde is melk, HBSS-oplossing, het eigen speeksel van de patiënt (laat de patiënt in een glas spugen) en fysiologische zoutoplossing. Is er niets van dat alles, dan kunt u water gebruiken; het is een slechte omgeving, maar beter dan de tand aan de lucht te laten uitdrogen. Wikkel de tand niet in een zakdoek, stop hem niet in uw zak en leg hem niet in de vriezer.

6. 6

   Ga dezelfde dag naar de tandarts en vraag het volgende

   Vertel uw tandarts hoe lang de tand droog heeft gelegen en in welke vloeistof hij vervoerd is; de behandelbeslissing hangt daarvan af. Vraag: hoe lang blijft de spalk zitten, is een wortelkanaalbehandeling nodig, en is mijn tetanusvaccinatie nog actueel? De IADT raadt aan de patiënt naar een arts te verwijzen om de tetanusstatus te laten beoordelen.

Wat er moet gebeuren, hangt af van het soort letsel. Hieronder staat de aanpak bij de vier beelden die het vaakst voorkomen, en wat er aan de beurt is als de tand verloren gaat.

We schrijven het volgende op zodat u in een noodsituatie niet vanuit een verkeerde reflex handelt. Elk van deze fouten kan een tand kosten die te redden was.

Het verloop hieronder is het verzorgings- en controleschema dat de richtlijn aanbeveelt voor een teruggezette tand. Bij een breuk of een licht losse tand zijn de termijnen korter; het principe van de controles is hetzelfde.

1. De eerste twee weken

   De richtlijn raadt in deze periode tot twee weken zacht eten aan, na elke maaltijd poetsen met een zachte tandenborstel en twee weken lang twee keer per dag spoelen met een mondspoeling met 0,12% chloorhexidine. Contactsporten moet u vermijden. De spalk wordt aan het eind van de tweede week verwijderd.

2. Nadat de spalk eruit is

   Dat de tand op de dag dat de spalk eruit gaat nog wat beweegt, is normaal, en de patiënt krijgt dat vooraf te horen. De beet wordt gecontroleerd en zo nodig wordt de tand nog een week vastgezet.

3. Het eerste jaar

   Bij een tand met een gesloten wortelpunt vinden de controles plaats na twee weken, vier weken, drie maanden, zes maanden en een jaar; bij een jonge tand met een open wortelpunt komen daar in het eerste jaar controles na een en twee maanden bij. Bij elke controle wordt gekeken naar de kleur van de tand, hoe los hij staat, welk geluid hij geeft als erop getikt wordt en hoe het worteloppervlak er op de röntgenfoto uitziet.

4. Op lange termijn

   De richtlijn adviseert de controles minstens vijf jaar lang elk jaar voort te zetten. Er wordt naar twee dingen gezocht: het oplossen van de wortel door ontsteking en het vergroeien van de tand met het bot. Een vergroeide tand blijft bij een kind in de groei achter bij zijn buren; de beslissing wordt afgestemd op de groei van het kind.

Op deze pagina noemen we geen bedrag, omdat hetzelfde ongeluk bij de ene patiënt eindigt met één vulling, bij de tweede met replantatie en een wortelkanaalbehandeling en bij de derde met tandverlies. De posten die de omvang bepalen:

Het soort letsel

Een breuk, een losse tand, een tand die er helemaal uit is en een late aanmelding zijn totaal verschillende ingrepen. De beslissing wordt pas duidelijk na onderzoek en een röntgenfoto.

Of een wortelkanaalbehandeling nodig is

Bij een tand met een volgroeide wortel hoort een wortelkanaalbehandeling na replantatie bij het plan. Een jonge tand met een open wortelpunt wordt eerst gevolgd, en deze post komt er dan misschien niet aan te pas.

Hoe lang de controles duren

De richtlijn adviseert minstens vijf jaar controle. Het aantal controles, de röntgenfoto’s die gemaakt worden en tussentijdse ingrepen beïnvloeden het totaal.

Wat er in de plaats komt als de tand verloren is

Oplossingen om te overbruggen zolang de groei doorgaat en een implantaat nadat de groei voltooid is, zijn niet dezelfde rekensom. Ook het aantal betrokken tanden verandert het plan.