Ontsteking van het kaakbot (osteomyelitis): de symptomen, en wanneer is het spoed?

Osteomyelitis betekent een infectie van het bot. De NHS omschrijft het als een pijnlijke botinfectie die met vroeg gegeven antibiotica meestal overgaat, maar die onbehandeld kan leiden tot ernstige problemen op lange termijn, zoals blijvende schade aan het bot. In de kaak bereiken bacteriën het bot meestal vanuit de mond: vanuit een tand met een ontstoken wortel, een diepe tandvleespocket, een extractiewond of een breuk. De symptomen lijken op de algemene beschrijving van de NHS: hevige pijn, zwelling, een warm gevoel in het gebied, roodheid van de huid en hoge koorts.

Het is ook bekend wie er vatbaarder voor is. De NHS noemt als risicofactoren eerder doorgemaakte osteomyelitis, diabetes, een breuk, een open wond, een eerdere infectie of operatie, en aandoeningen die de afweer verzwakken, zoals chemotherapie of hiv. In de kaak is het beginpunt meestal een tandinfectie of extractiewond die niet is behandeld.

Bij pijn die na een extractie niet overgaat, is een droge tandkas (alveolitis) het beeld waarmee het het vaakst verward wordt. MSD Manuals schrijft dat een droge tandkas pijn is door bot dat bloot komt te liggen als het bloedstolsel op de plek van de extractie oplost, en dat het meestal optreedt na het trekken van onderkiezen en verstandskiezen. Dezelfde bron noemt roken, een verzwakte afweer, hogere leeftijd en het gebruik van de anticonceptiepil als risicofactoren voor een droge tandkas. De pijn begint typisch op de tweede of derde dag na de extractie, straalt uit naar het oor en kan een paar dagen tot enkele weken aanhouden. Het gaat vanzelf over, maar is erg pijnlijk en vraagt meestal een plaatselijke behandeling door de tandarts.

De signalen die de twee onderscheiden, zijn duidelijk. MSD Manuals schrijft dat osteomyelitis zich van een droge tandkas onderscheidt door koorts, plaatselijke gevoeligheid en zwelling. Bij een droge tandkas is er pijn, maar geen koorts en geen uitgebreide zwelling; de tandkas ziet er leeg uit en er kan een vieze geur zijn. Dezelfde bron stelt dat als de klachten een maand aanhouden, met een tandröntgenfoto of CBCT-scan gezocht moet worden naar het afgestorven botstukje (sequester) waarmee de diagnose osteomyelitis gesteld wordt. Wat u thuis kunt doen, is een kalender bijhouden: de datum van de extractie, de dag waarop de pijn begon, de gemeten temperatuur, de dagen waarop de zwelling toe- of afnam. MSD Manuals wil dat de patiënt terug naar de tandarts wordt gestuurd als de zwelling na de extractie langer dan 3 dagen aanhoudt of toeneemt, of als de pijn erger wordt.

Sommige medicijnen tegen botontkalking of kanker veranderen het beeld. Bij mensen die middelen gebruiken die de botafbraak remmen (bisfosfonaten, denosumab) en bepaalde kankermiddelen die de vorming van bloedvaten remmen, kan het kaakbot bloot komen te liggen en niet genezen; dat heet kaakbotnecrose door medicijnen. MSD Manuals schrijft dat de diagnose wordt gesteld als bij iemand die deze middelen gebruikt en geen bestraling in het hoofd-halsgebied heeft gehad, in de boven- of onderkaak minstens 8 weken afgestorven bot bloot ligt; in ongeveer 75% van de gevallen gaat het om de onderkaak, die minder goed doorbloed is dan de bovenkaak, en het beeld kan vanzelf of na een extractie of trauma ontstaan. Dezelfde bron stelt dat sommige gevallen eerder een niet-genezende, hardnekkige osteomyelitis kunnen zijn dan echte necrose.

Dit risico is niet voor iedereen gelijk. MSD Manuals schrijft dat de meeste gevallen voorkomen bij kankerpatiënten die hoge doses bisfosfonaten via een infuus krijgen, dat het algemene risico voor mensen die bisfosfonaten in tabletvorm tegen osteoporose gebruiken uiterst klein is, en dat hen daarom niet moet worden afgeraden bisfosfonaten op de juiste manier te gebruiken. Gebruikt u een middel tegen botontkalking, stop er dan niet op eigen houtje mee; staat er een ingreep zoals een extractie of implantaat gepland, vertel uw behandelaar dan de naam van het middel, hoe u het krijgt en hoe lang al. MSD Manuals raadt aan noodzakelijke mondchirurgie zo mogelijk te doen voordat met het middel wordt begonnen, en tijdens het gebruik regelmatige tandheelkundige zorg.

Bij mensen die bestraling in het hoofd-halsgebied hebben gehad, is er een apart beeld: botversterf door bestraling (osteoradionecrose). Bestraling vermindert de doorbloeding van het bot blijvend, en zelfs jaren later kan het bot na een klein trauma, zoals een extractie, bloot komen te liggen en niet genezen. Een overzicht dat de studies bij patiënten met mondholtekanker die moderne intensiteitsgemoduleerde radiotherapie kregen samenvoegde, kwam uit op een frequentie van ongeveer 8%; de auteurs geven aan dat de zekerheid van het bewijs zeer laag is, en dat doses boven 50 Gy en betrokkenheid van de onderkaak met het risico samenhingen. Bij iemand met bestraling in de voorgeschiedenis moet de behandelaar dit vóór elke tandheelkundige ingreep weten.

Wat de vier gemeen hebben: aan hun lot overgelaten gaan ze niet over. De NHS schrijft dat osteomyelitis met antibiotica wordt behandeld, dat dat meestal 4 tot 6 weken duurt en bij een ernstige infectie tot 12 weken, en dat het vaak helemaal overgaat als het binnen 3 tot 5 dagen na het begin van de infectie wordt behandeld. Is er een abces in het bot ontstaan of heeft de infectie lang geduurd en het bot beschadigd, dan moet het beschadigde bot chirurgisch worden verwijderd. Dat is wat vroeg komen concreet oplevert: een kortere behandeling en minder botverlies.

De punten in de eerste lijst zijn het verwachte verloop na een extractie of situaties die onder controle van een behandelaar gevolgd kunnen worden. Past ook maar één punt uit de tweede lijst bij u, wacht dan niet.

Ontsteking van het kaakbot is het terrein van de kaakchirurgie. Meestal gaat u eerst naar de tandarts die de extractie deed.

1. 1

   Eerst de alarmsignalen

   Is er moeite met ademen, praten en slikken, zwelling die zich naar het oog of de hals uitbreidt, of kunt u de mond niet open krijgen, dan vindt de beoordeling op de spoedeisende hulp plaats.

2. 2

   Het verhaal en de medicijnlijst

   Er wordt gevraagd naar de datum van de extractie of tandinfectie, de dag waarop de pijn begon, koorts, diabetes, roken en behandelingen die de afweer onderdrukken. De naam van middelen tegen botontkalking en kanker, hoe u ze krijgt en hoe lang al, en eventuele bestraling in het hoofd-halsgebied worden beslist genoteerd; deze gegevens veranderen de diagnose.

3. 3

   Onderzoek van de mond

   Er wordt beoordeeld of de extractieplek dicht is, of er bot bloot ligt, of er een gaatje met afscheiding in het tandvlees zit (fistel), of de omliggende tanden los zitten en hoe ver de zwelling reikt.

4. 4

   Beeldvorming

   Met een tandröntgenfoto, panoramische röntgenfoto of CBCT-scan wordt gezocht naar gebieden waar het bot is aangetast en naar een afgestorven botstukje. MSD Manuals raadt aan vooral naar dat stukje te zoeken als de klachten een maand aanhouden.

5. 5

   Zo nodig bloedonderzoek en een monster

   De NHS schrijft dat bij osteomyelitis bloedonderzoek, beeldvorming en een monster van het bot kunnen worden gedaan. Het monster laat zien welke bacterie verantwoordelijk is en welk antibioticum werkt.

6. 6

   Behandel- en vervolgplan

   De duur van de antibiotica, zo nodig het verwijderen van afgestorven bot en de tussenpozen tussen de controles worden vastgelegd. Is een tand de bron, dan hoort de behandeling of extractie van die tand bij het plan.

Een droge tandkas, osteomyelitis, necrose door medicijnen en botversterf door bestraling worden op verschillende manieren behandeld.

Hieronder staan de beslissingen die het vaakst tijd en bot kosten. We schrijven ze op zodat u bij welke behandelaar u ook komt de juiste vragen kunt stellen.

Hoe lang het duurt, verschilt sterk per beeld. Het verloop hieronder is het kader uit de bronnen; het plan van de chirurg die u behandelt gaat voor.

1. De eerste 3 dagen na de extractie

   Zwelling en pijn horen bij het verwachte verloop. Nemen ze na de derde dag toe of wordt de pijn erger, dan wil MSD Manuals dat u terug naar de tandarts gaat.

2. 3–5 dagen na het begin van de infectie

   De NHS schrijft dat osteomyelitis vaak helemaal overgaat als het binnen deze periode wordt behandeld. Dit venster is de grootste winst van vroeg komen.

3. 4–6 weken

   Volgens de NHS de gebruikelijke duur van de antibioticabehandeling; bij een ernstige infectie kan die oplopen tot 12 weken.

4. Een maand

   MSD Manuals raadt aan om, als de klachten zo lang aanhouden, met een röntgenfoto of CBCT-scan naar een afgestorven botstukje te zoeken.

5. 8 weken

   Ligt bij iemand die zulke medicijnen gebruikt het bot langer dan deze periode bloot, dan wordt de diagnose necrose door medicijnen gesteld en wordt de behandeling daarop afgestemd.

We noemen hier geen bedrag, want achter pijn die na een extractie niet overgaat, kan een droge tandkas zitten die met een of twee verbandjes overgaat, maar ook een botinfectie die wekenlang antibiotica en chirurgie vraagt. Deze punten bepalen de omvang:

De diagnose

Een droge tandkas, osteomyelitis, necrose door medicijnen en botversterf door bestraling vragen totaal verschillende behandelingen.

Beeldvorming en onderzoek

Een panoramische röntgenfoto, CBCT-scan, bloedonderzoek en het afnemen van een botmonster zijn aparte onderdelen.

Duur en plaats van de behandeling

Antibiotica in tabletvorm thuis en behandeling via een infuus in het ziekenhuis met chirurgische schoonmaak vallen niet onder dezelfde omvang.

Het tandplan na genezing

Het vervangen van verloren tanden wordt apart gepland, afhankelijk van de toestand van het bot en de voorgeschiedenis met medicijnen en bestraling.