Ik kan mijn mond niet openen: waarom zit de kaak op slot en wanneer is het dringend?

De mond openen hangt van twee dingen af: het kaakgewricht vlak voor het oor moet kunnen glijden en de spieren die de kaak sluiten moeten kunnen ontspannen. Die sluitspieren zijn krachtige spieren: de kauwspier in de wang (masseter), de slaapspier (temporalis) en de binnenste vleugelspier aan de binnenkant van de onderkaak (mediale pterygoïd). Verkrampt een van die spieren door een ontsteking, bloeding of overbelasting, of blokkeert het schijfje in het gewricht de weg, dan gaat de mond niet open. Trismus is dus geen ziekte, maar een symptoom; de oorzaak moet worden gevonden.

Weten wat normaal is, helpt u thuis een eerste onderscheid te maken. MSD Manuals schrijft dat een volwassene van gemiddelde bouw de mond minstens 40 mm kan openen, gemeten tussen de snijranden van de boven- en ondervoortanden. Om verschillen in lichaamsgrootte te ondervangen, geeft het ook een praktische maat: u moet uw wijs-, middel- en ringvinger boven elkaar verticaal tot aan het bovenste kootje in uw mond kunnen steken. Passen er geen drie vingers in, dan is de opening beperkt. Een studie bij 89 patiënten die voor hoofd-halskanker waren behandeld, legde de grens die patiënten als beperkt ervoeren op 35 mm of minder; die drempel is voor die patiëntengroep ontwikkeld en geldt niet voor iedereen.

De eerste weg is spiervermoeidheid en een kaakstoornis. De NHS beschrijft een stoornis van het kaakgewricht en de kauwspieren (temporomandibulaire stoornis, TMD) als de mond niet helemaal open kunnen doen, een kaak die op slot schiet en pijn rond kaak, oor en slaap; tandenknarsen, slijtage van het gewricht, een klap op het hoofd of gezicht, stress en een scheve beet horen bij de oorzaken. Bij dit beeld is de beperking meestal ’s ochtends of na veel kauwen erger en neemt de pijn toe bij het kauwen.

De tweede weg is een blijvende verschuiving van het schijfje in het gewricht naar voren (discusverplaatsing zonder reductie, in de volksmond ‘closed lock’). MSD schrijft dat de mond daarbij ongeveer 30 mm of minder tussen de voortanden opengaat, dat de kaak bij het openen naar de aangedane kant uitwijkt en dat het klikgeluid meestal verdwijnt. Het typische verhaal: een gewricht dat al jaren klikt, is op een ochtend stil en de mond gaat niet meer open. Volgens MSD verdwijnen de klachten soms vanzelf binnen 6 tot 12 maanden, en helpt een opbeetplaat alleen als het schijfje nog niet duidelijk van vorm is veranderd. Een overzichtsartikel in het tijdschrift van de Amerikaanse tandartsenvereniging benadrukt dat een vroege diagnose cruciaal is om te voorkomen dat de beperking onomkeerbaar wordt. Meer over klikgeluiden en een vastzittende kaak leest u op onze pagina over het kaakgewricht.

De derde weg is een infectie vanuit een tand. Een ontsteking van het tandvleeskapje boven een half doorgebroken onderste verstandskies (pericoronitis) of een tandabces irriteert de kauwspieren vlak naast de ontsteking en de mond gaat niet open. De NHS noemt bij de klachten van een tandabces moeite met het openen van de mond en met kauwen, zwelling in het gezicht of de kaak en koorts. Op dezelfde pagina staat dat moeite met het openen van de mond bij een abces een van de situaties is waarbij u 999 moet bellen of naar de spoedeisende hulp moet. Van 102 patiënten die in Australië wegens een tandinfectie in het ziekenhuis werden opgenomen, had 40,2% een beperkte mondopening en 27,4% moeite met slikken; 52,5% had vóór de opname antibiotica gekregen. Bij 8,8% van de patiënten ontstonden complicaties, meestal door een vernauwing van de luchtweg.

De vierde weg is de tandheelkundige behandeling zelf. Bij de verdoving van de ondertanden (mandibulaire geleidingsanesthesie) gaat de naald langs de spier aan de binnenkant van de onderkaak. Raakt de naald de spier of de kleine bloedvaatjes erin, dan kan er in de spier een irritatie of een kleine bloeding ontstaan en wordt het openen van de mond na een dag of twee moeilijker. Gepubliceerde casusbeschrijvingen melden dat deze beperking vanuit de spier met vroege maatregelen meestal binnen een paar weken verdwijnt. Ook na het trekken van een verstandskies kan de kaak volgens de NHS tot 2 weken pijnlijk en stijf zijn. Het verloop maakt het verschil: deze beperking moet met de dag minder worden, niet erger.

De vijfde weg zijn diepe infecties in keel en hals en oorzaken buiten het gebit. Pus die zich tussen de amandel en de keelwand ophoopt (peritonsillair abces) is volgens MSD de meest voorkomende diepe infectie in hoofd en hals; het gaat gepaard met hevige eenzijdige keelpijn, een mond die niet opengaat, een doffe stem alsof er een hete aardappel in de mond zit en een huig die opzij wordt geduwd. MSD noemt bij aandoeningen die een kaakstoornis nabootsen ook een ingedeukte breuk van de jukboog, een gezwel op het spieraanhechtingsuitsteeksel van de onderkaak (coronoïd osteochondroom) en tetanus. Volgens de NHS beginnen de klachten van tetanus 4 tot 21 dagen na de infectie, meestal rond dag 10, en is een verkrampte kaak een van de eerste tekenen.

Ook hoe lang de beperking al bestaat, doet ertoe. Een overzichtsartikel in het tijdschrift van de Amerikaanse tandartsenvereniging schrijft dat een beperking die net is begonnen meestal samenhangt met pijn, ontsteking of een beschermende reflex van de spier, en dat een langdurige beperking verband houdt met moeilijk omkeerbare veranderingen zoals verharding van het weefsel (fibrose). De auteurs leggen de nadruk op vroege diagnose: wekenlang wachten kan een beeld dat terug te draaien was, blijvend maken. Dat is ook de reden dat bij mensen die bestraling in het hoofd-halsgebied hebben gehad, de mondopening regelmatig wordt gemeten en gevolgd.

De situaties in de eerste lijst trekken meestal binnen een paar dagen tot een paar weken bij. Is er ook maar één punt uit de tweede lijst van toepassing, wacht dan niet op een afspraak.

De volgorde begint bewust bij het gevaar: eerst worden situaties uitgesloten die de luchtweg bedreigen of waarbij een infectie zich uitbreidt, daarna komen spier en gewricht aan de beurt.

1. 1

   Eerst de luchtweg en tekenen van uitbreiding

   Er wordt gevraagd naar moeite met ademen, praten of slikken, speeksel dat u niet kunt doorslikken en uit de mond laat lopen, zwelling die zich naar de hals of onder het oog uitbreidt, koorts en een algemeen ziek gevoel. Is een daarvan aanwezig, dan vindt de beoordeling niet in de tandartsstoel plaats, maar op de spoedeisende hulp. Gaat de moeite met openen samen met dubbelzien of verlies van zicht aan één oog, een gevoelige slaap of hoofdhuid of frequente, hevige hoofdpijn, dan vraagt de NHS ook om dezelfde dag een spoedbeoordeling door een arts; bij klachten aan het zicht gaat u zonder te wachten naar de spoedeisende hulp.

2. 2

   Meet de opening thuis en schrijf het op

   Doe voor de spiegel uw mond zo ver open als zonder forceren lukt. Kijk of uw wijs-, middel- en ringvinger verticaal tussen de boven- en ondervoortanden passen, of meet het in millimeters met een liniaal. Dezelfde meting elke ochtend herhalen, laat zien of het beter of slechter gaat en geeft de behandelaar concrete informatie.

3. 3

   Kijk hoe het begon

   Begon het plotseling op een ochtend, een dag of twee na een verdoving of extractie, in de loop van dagen samen met zwelling en pijn, of geleidelijk over maanden? Een plotseling begin waarbij het klikgeluid verdwijnt, wijst op het gewricht, een beeld na een verdoving op de spier, een beeld met pijn en zwelling op een infectie, en een langzaam voortschrijdend beeld op verharding van het weefsel of zeldzamere oorzaken.

4. 4

   Waar gaat de kaak heen bij het openen?

   MSD schrijft dat de kaak bij een blijvend verschoven schijfje bij het openen naar de aangedane kant afwijkt, en dat uitwijken naar de pijnlijke kant ook bij spierpijn vaak voorkomt. In de spiegel ziet u dan dat de middenlijn van de ondervoortanden naar één kant verschuift.

5. 5

   Onderzoek en zo nodig beeldvorming

   De behandelaar drukt op de spieren en het gewricht, bekijkt de tanden en de verstandskiesregio en kijkt in de keel. Bij een vermoeden van een infectie vanuit een tand wordt een röntgenfoto gemaakt, bij een vermoeden van een probleem met het schijfje in het gewricht, zoals MSD aangeeft, een MRI met open en gesloten mond, en bij een diepe halsinfectie een CT-scan.

6. 6

   Doorverwijzing naar de bron

   Een tandabces of ontstoken verstandskies is werk voor de tandarts, een abces rond de amandel voor de KNO-arts, een breuk voor de kaakchirurg, gewrichts- en spierproblemen voor de tandarts of een specialist in kaakgewrichtsklachten, en tetanus voor de spoedeisende hulp.

Er is niet één behandeling voor een mond die niet opengaat; wat er gebeurt, hangt af van waar de beperking vandaan komt.

Hieronder beslissingen die bij deze klacht vaak voorkomen en die het beeld verlengen of een gevaarlijke situatie over het hoofd laten zien.

De duur verschilt sterk per oorzaak. Het verloop hieronder geldt voor de meest voorkomende beelden; het plan van de behandelaar die u onderzoekt, gaat voor.

1. De eerste dagen

   Bij spiervermoeidheid en een kaakstoornis begint de beperking met zacht eten en warmte of kou binnen een paar dagen bij te trekken. De NHS schrijft dat een kaakstoornis meestal ook zonder behandeling verbetert.

2. De 2 weken na het trekken van een verstandskies

   De NHS schrijft dat er in die periode pijn, zwelling en een stijve kaak kunnen zijn, en dat pijn en zwelling na 1 tot 2 dagen moeten gaan verbeteren. Toenemende zwelling, een vieze smaak of koorts horen niet bij het gewone verloop.

3. Nadat een infectie vanuit een tand is behandeld

   Is het pus weggelopen en de bron opgeruimd, dan neemt de irritatie van de spieren af en komt de mondopening geleidelijk terug.

4. Maanden bij een blijvend verschoven schijfje

   MSD schrijft dat de klachten soms vanzelf binnen 6 tot 12 maanden verdwijnen. In plaats van die tijd zonder behandeling af te wachten, wordt een vroege beoordeling aangeraden.

Achter een mond die niet opengaat, kan een spiervermoeidheid van een paar dagen zitten, maar ook een abces dat een operatie vraagt. Dit zijn de posten die de omvang bepalen:

De oorzaak van de beperking

Spier, gewricht, tandinfectie, keelinfectie of breuk: dat zijn het terrein van heel verschillende behandelaars en heel verschillende ingrepen.

Behoefte aan beeldvorming

Bij problemen vanuit een tand kan een röntgenfoto nodig zijn, bij het schijfje in het gewricht een MRI en bij een diepe halsinfectie een CT-scan.

Hoe ver de infectie zich heeft uitgebreid

Er is een groot verschil tussen een drainage bij de tandarts en een uitbreiding die ziekenhuisopname en chirurgische drainage vraagt.

Het soort gewrichtsbehandeling

Een beeld dat met medicijnen en oefeningen wordt behandeld, en een beeld dat een opbeetplaat of een ingreep in het gewricht vraagt, verschillen in omvang.