Zwelling voor het oor: speekselklier of lymfeklier?

MSD Manuals schrijft dat de oorspeekselklieren, het grootste paar speekselklieren, vlak achter de kaak liggen, onder en voor de oren. De afvoerbuis die het speeksel naar de mond brengt, loopt door de wang en mondt uit ter hoogte van de bovenste kiezen. Het grootste deel van de zwellingen voor het oor komt door een ontsteking of verstopping van deze klier, of door een bult die erin groeit. Direct op en in de klier liggen daarnaast kleine lymfeklieren, en ook die kunnen opzwellen als reactie op een infectie in de buurt.

De bof is de bekende zwelling van deze plek. De NHS schrijft dat het belangrijkste kenmerk van de bof een pijnlijke zwelling rond de wangen en hals is die in een paar dagen toeneemt, dat de zwelling meestal aan één kant van het gezicht begint en daarna naar beide kanten gaat, en soms aan één kant blijft. Hoofdpijn, koorts, spierpijn en zich slap voelen kunnen een paar dagen vóór de zwelling beginnen. Volgens de NHS is de kans hierop heel klein bij iemand die twee doses van het vaccin tegen mazelen, bof en rodehond (BMR) heeft gehad of de bof al eens heeft doorgemaakt; meestal gaat het binnen 2 weken zonder behandeling over.

De tweede grote groep is een verstopte speekselbuis. MSD Manuals schrijft dat het typische kenmerk van een verstopte buis zwelling en pijn boven de klier is, die erger worden na het eten, vooral als u iets eet dat de speekselproductie opjaagt, zoals augurk of citroensap; de zwelling kan binnen een paar uur zakken en er kan ineens speeksel uit de buis stromen. Ook de NHS noemt hevige pijn tijdens het eten een mogelijk teken dat een steen de klier volledig afsluit, en schrijft dat die pijn meestal 1–2 uur duurt.

Daaruit volgt een waarneming die u thuis kunt doen. Neem een schijfje citroen of een zuur snoepje en let daarna op de zwelling. Wordt ze duidelijker, strakker en pijnlijk, dan wordt een verstopping in de buis waarschijnlijker; verandert er niets, dan kan de oorzaak ergens anders liggen. Kijk in de spiegel naar de binnenkant van uw wang, ter hoogte van de bovenste kiezen, en druk van buitenaf zacht op de klier: komt er uit de opening van de buis troebel of etterig vocht in plaats van helder speeksel, dan is dat een teken van infectie. Deze waarnemingen stellen geen diagnose, maar maken duidelijker wat u de arts vertelt.

Ook waar speekselstenen ontstaan, geeft een aanwijzing. In een overzichtsartikel in American Family Physician staat dat meer dan 80% van de stenen zich vormt in de speekselklier onder de kaak (glandula submandibularis). In de oorspeekselklier zijn stenen zeldzamer; die klier is volgens hetzelfde overzicht juist gevoeliger voor infecties en tumoren. Bij een zwelling voor het oor is een steen dus een mogelijkheid, maar niet de enige.

Een bacteriële ontsteking van de klier (sialadenitis) ziet er anders uit. MSD Manuals beschrijft koorts, koude rillingen en een pijnlijke zwelling aan één kant, waarbij de klier hard is en overal gevoelig, en de huid erboven rood en gezwollen. Deze ontsteking zit het vaakst in de oorspeekselklier en komt typisch voor bij mensen van 50–60 jaar, bij chronisch zieken met een droge mond en bij mensen met het syndroom van Sjögren (een afweerziekte die de speeksel- en traanklieren aantast). Medicijnen die de mond droog maken en te weinig drinken maken de weg er ook vrij voor.

Een pijnloze, langzaam groeiende bult is een ander verhaal. MSD Manuals schrijft dat ongeveer 85% van de speekselkliertumoren in de oorspeekselklier ontstaat en dat 75–80% goedaardig is: langzaam groeiend, beweeglijk, pijnloos en meestal één enkele bult. De meest voorkomende goedaardige tumor is het pleomorf adenoom; volgens MSD kan die kwaadaardig worden, maar meestal pas nadat de tumor 15–20 jaar is blijven zitten. Daarom laat u ook een bult die goedaardig lijkt niet jarenlang zitten.

De kenmerken die een kwaadaardige tumor onderscheiden, zijn ook beschreven. MSD beschouwt bulten die snel groeien of plotseling een groeispurt maken, hard zijn, onregelmatig begrensd en vastzitten aan de omgeving als verontrustend; als kwaadaardige tumoren in zenuwen doorgroeien, kunnen ze een doof gevoel, tintelingen of moeite met bewegen in een deel van het gezicht geven. Dat de bewegingszenuw van het gezicht dwars door de oorspeekselklier loopt, verklaart waarom een aangezichtsverlamming samen met een bult voor het oor serieus wordt genomen.

Dan is er nog een beeld waarbij het niet om zwelling gaat, maar om pijn. Bij een stoornis van het kaakgewricht (TMD) noemt de NHS pijn rond kaak, oor en slaap, klikken of knarsen als de kaak beweegt, de mond niet helemaal open krijgen en een kaak die op slot schiet. Voelt u pijn voor het oor maar is er geen zwelling te zien of te voelen, en neemt de pijn toe bij het kauwen, dan kan de oorzaak in het gewricht liggen en niet in de klier.

De beelden in de eerste lijst worden meestal aangepakt met eenvoudige maatregelen en een geplande afspraak. Past ook maar één punt uit de tweede lijst, wacht dan niet.

De volgorde begint bij het gevaar. Voordat wordt nagedacht over wat de zwelling is, wordt eerst uitgesloten dat er een spoedsituatie is voor de aangezichtszenuw of de luchtweg.

1. 1

   Eerst de alarmsignalen

   Hangt het gezicht af, gaat het oog niet dicht, praat u onduidelijk, is een arm krachteloos of is slikken of ademen moeilijk, dan hoort de beoordeling op de spoedeisende hulp. Bel 112; de NHS zegt dat u niet zelf naar de spoedeisende hulp moet rijden.

2. 2

   De voorgeschiedenis: wanneer begon het, waardoor verandert het

   Er wordt gevraagd hoe lang de zwelling er al is, of ze met eten samenhangt, of u koorts heeft, hoe het met uw vaccinaties zit, of er bof in uw omgeving is, of u medicijnen gebruikt die de mond droog maken en of u kort geleden een keel-, tand- of oorinfectie heeft gehad. Vertel wat u bij de citroentest heeft gezien.

3. 3

   Onderzoek met de handen

   Er wordt gekeken of de zwelling de hele klier beslaat of dat er een aparte bult in de klier zit, hoe hard ze is, of ze beweegt en of ze aan de huid vastzit. Door op de klier te drukken, wordt gekeken wat er uit de opening van de buis in de mond komt; volgens MSD wordt bij pus een monster voor kweek opgestuurd.

4. 4

   Controle van de aangezichtszenuw

   De twee gezichtshelften worden vergeleken door de wenkbrauwen op te trekken, de ogen stevig dicht te knijpen, te glimlachen en de wangen bol te blazen. Ook een lichte asymmetrie wordt genoteerd, want minder beweging in het gezicht samen met een bult geeft de beoordeling een andere richting.

5. 5

   Beeldvorming

   MSD schrijft dat bij een speekselklierontsteking echografie het beeldvormend onderzoek van eerste keus is, ook bij kinderen. Zo nodig komt er een CT-scan of MRI bij.

6. 6

   Zo nodig een dunnenaaldbiopsie

   Is er een bult, dan wordt volgens MSD het celtype bepaald met een dunnenaaldaspiratiebiopsie. Afhankelijk van de uitslag volgt controle of een operatie.

Er is niet één behandeling voor een zwelling voor het oor; wat er gebeurt, hangt af van de bron van de zwelling.

Hieronder staan verkeerde beslissingen die bij deze klacht vaak voorkomen. We schrijven ze op zodat u de juiste vragen kunt stellen, naar welke arts u ook gaat.

De duur hangt af van de bron van de zwelling. Het verloop hieronder is een algemeen kader; het plan van de arts die u onderzoekt, gaat voor.

1. Eerste week

   Een lymfeklierzwelling door een infectie hoort te gaan afnemen. De NHS wil dat u naar een arts gaat als de zwelling binnen 1 week niet zakt of groeit.

2. Eerste 2 weken

   De NHS schrijft dat zowel de bof als een lymfeklierzwelling door een infectie meestal binnen 1–2 weken overgaat. Is de zwelling er na die tijd nog, dan moet het beeld opnieuw worden beoordeeld.

3. Steen en verstopping

   De NHS schrijft dat de klachten aanhouden tot de steen vanzelf naar buiten komt of wordt verwijderd, en dat verwijderde stenen meestal niet terugkomen.

4. Als er een bult is gevonden

   Afhankelijk van de beeldvorming en zo nodig de biopsie volgt controle of een operatie. Het advies is om ook een goedaardige tumor niet jarenlang te laten zitten, want volgens MSD kan een pleomorf adenoom na lange tijd kwaadaardig worden.

We noemen hier geen bedrag, want achter een zwelling voor het oor kan een virusinfectie zitten die in een paar dagen overgaat, maar ook een klierontsteking die antibiotica vraagt of een bult die geopereerd moet worden. De onderdelen die de omvang bepalen:

De bron van de zwelling

Lymfeklier, bof, steen, bacteriële ontsteking en tumor zijn totaal verschillende trajecten.

Beeldvorming

Meestal volstaat een echo; soms is een CT-scan of MRI nodig.

Biopsie

Bij een bult zijn de dunnenaaldbiopsie en het pathologisch onderzoek aparte posten.

Of er een ingreep nodig is

Een steen verwijderen, een abces draineren of een klieroperatie maakt het traject groter.