Een botharde zwelling in mijn mond: torus of iets anders?

Een torus is een goedaardige uitgroei die langzaam groeit vanuit de harde botlaag aan het oppervlak van de kaak. Cleveland Clinic schrijft dat een torus in het gehemelte bijna altijd midden in het harde gehemelte ontstaat, aangeboren kan zijn maar ook in de loop der tijd kan ontstaan, onschuldig is en meestal geen pijn doet. Een torus in de onderkaak groeit onder de tong uit het bot aan de binnenkant van de ondertanden; die kan aan één of aan beide kanten zitten. Het weefsel erover heeft dezelfde kleur als de rest van de mond en is dun; drukt u er met uw vinger op, dan voelt u eronder de hardheid van bot en beweegt de zwelling niet.

Hoe vaak het voorkomt, verschilt sterk per bevolkingsgroep. Cleveland Clinic schrijft dat 20 tot 30% van de algemene bevolking een torus in het gehemelte heeft, en dat die vaker voorkomt bij vrouwen en bij bevolkingsgroepen van Oost-Aziatische, Europese en West-Afrikaanse afkomst; voor de VS meldt het een torus in de onderkaak bij ongeveer 27 op de duizend volwassenen, en daarvan zit ongeveer 80% aan beide kanten. Bij 618 tandheelkundige patiënten die in een universiteitsziekenhuis in Jordanië werden onderzocht, zag het beeld er anders uit: 38,7% had een benig uitsteeksel in de mond; een torus in de onderkaak kwam voor bij 25,7%, een torus in het gehemelte bij 15,4% en exostosen bij 14,4%, en 81,1% van de torussen in de onderkaak zat aan beide kanten. Heeft u er een, dan bent u dus waarschijnlijk niet de enige.

De oorzaak is niet precies bekend. Cleveland Clinic noemt als risicofactoren familiegeschiedenis, de manier waarop de tanden op elkaar sluiten en de vorm van de kaak, botdichtheid, ouder zijn dan 30 jaar en tandenknarsen en klemmen. Het verband met klemmen wordt vaak genoemd, maar het bewijs is zwak: een systematisch overzicht van vijf observationele studies schrijft dat abnormale tandslijtage mogelijk samenhangt met een torus, vooral in de onderkaak, dat er voor een verband met andere tekenen van knarsen en klemmen onvoldoende bewijs is en dat de kwaliteit van het bewijs laag tot zeer laag is. Ook in de Jordaanse studie kwamen benige uitsteeksels het vaakst voor bij mensen van in de veertig en bij patiënten met tandslijtage, klemmen of knarsen.

Er zijn vier aanwijzingen om een torus thuis te herkennen: plaats, symmetrie, hardheid en tijd. Een torus in het gehemelte ligt precies op de middellijn, als een rug die van voor naar achter loopt of als een verhoging met lobben. Een torus in de onderkaak geeft aan de tongkant van de kleine kiezen knobbels, meestal aan beide kanten ongeveer even groot. Beide zijn hard als bot, het weefsel erover is niet rood, niet wit en heeft geen wondje, en in de loop der jaren veranderen ze niet of groeien ze heel langzaam. Klopt een van deze vier aanwijzingen niet, dus ligt de zwelling in het gehemelte naast de middellijn, zit de knobbel in de onderkaak niet aan de tongkant van de tanden maar ergens anders, is die zacht of rubberachtig, of is die de laatste weken merkbaar gegroeid, ga er dan niet van uit dat het een torus is.

Bovenaan de lijst van harde zwellingen die zich niet als een torus gedragen, staan speekselkliertumoren. In het gehemelte en elders in de mond zitten veel kleine speekselklieren, en MSD Manuals schrijft dat tumoren uit de kleine speekselklieren vaker kwaadaardig zijn dan tumoren uit de grote klieren. De meeste van deze tumoren beginnen als een pijnloze, langzaam groeiende, meestal harde knobbel. MSD vermeldt dat kwaadaardige tumoren snel of plotseling in een groeispurt kunnen groeien, aan het omliggende weefsel vast kunnen zitten en onscherp begrensd kunnen zijn, dat het weefsel erover na verloop van tijd kan openbreken en dat ze pijn en een doof gevoel kunnen geven als ze in een zenuw groeien. Een pijnloze, harde knobbel die groeit in het gehemelte, naast de middellijn, moet daarom onderzocht worden.

De NHS noemt als klachten van mondkanker onder meer een knobbel in de mond of op de lip, een zweertje in de mond dat langer dan 3 weken blijft, een rode of witte plek in de mond, pijn die niet overgaat, moeite met slikken of praten, een knobbel in de hals en onbedoeld gewichtsverlies, en adviseert iedereen met een knobbel in de mond of op de lip naar de huisarts of de tandarts te gaan. De NHS benadrukt dat deze klachten heel vaak voorkomen en ook andere oorzaken kunnen hebben, maar dat kanker die vroeg wordt ontdekt makkelijker te behandelen is. Een andere groep die met een torus verward kan worden, zijn cysten die in het kaakbot groeien en abcessen die van een tand uitgaan; die worden met onderzoek en een röntgenfoto van een torus onderscheiden.

Voor wie een kunstgebit of implantaten gaat krijgen, heeft een torus een aparte betekenis. Cleveland Clinic schrijft dat een torus het goed passen van apparaten in de mond, zoals een kunstgebit, een opbeetplaat of een beugel, kan bemoeilijken, en dat het dunne weefsel erover vooral bij kunstgebitdragers geïrriteerd kan raken. Ook de auteurs van de Jordaanse studie benadrukken dat met deze uitsteeksels rekening moet worden gehouden bij het plannen van tandvleeschirurgie en een prothese. Omdat een klassiek volledig bovenkunstgebit het gehemelte bedekt, kan een grote torus in het gehemelte het passen en het vastzuigen van het kunstgebit bemoeilijken; een torus in de onderkaak verkleint de ruimte waar de rand aan de tongkant van het onderkunstgebit moet komen.

Er zijn nog twee opvallende bevindingen over torussen, en beide moeten voorzichtig gelezen worden. De eerste: in een meta-analyse van 11 studies met 1.372 patiënten kwam slaapapneu (obstructieve slaapapneu) vaker voor bij mensen met een torus in de onderkaak; het betrouwbaarheidsinterval van de berekende kansverhouding is echter breed en overschrijdt de significantiegrens, dus dit is een aanwijzing voor een verband, geen bewezen verband. Snurkt u en bent u overdag slaperig, vertel dat dan ook aan uw tandarts. De tweede: bot van een torus kan in sommige gevallen als eigen bot worden gebruikt bij botopbouw; in een casusbeschrijving van de Gazi Universiteit werd bot uit een torus in de onderkaak gebruikt bij een sinuslift, en de patiënt werd 2 jaar zonder problemen gevolgd. Dit is één casus; lees het niet als een algemene methode.

De kenmerken in de eerste lijst zijn het typische gedrag van een torus en een exostose; die kunt u gewoon bij uw volgende tandartscontrole laten zien en in de gaten houden. Past ook maar één punt uit de tweede lijst, wacht dan niet met het maken van een afspraak.

De volgorde is erop gericht eerst de gevaarlijke mogelijkheid uit te sluiten. De diagnose torus wordt meestal alleen met onderzoek gesteld; bij twijfel komen beeldvorming en een weefselmonster in beeld.

1. 1

   Noteer thuis: plaats, kant, hardheid, tijd

   Kijk met een spiegel en schrijf op: zit de zwelling op de middellijn, aan één kant of symmetrisch aan beide kanten; is die hard als bot of rubberachtig; heeft het weefsel erover een normale kleur; sinds wanneer merkt u het op en groeit het. Een foto met uw telefoon en een tweede foto een paar weken later maken de vraag of het groeit concreet.

2. 2

   Onderzoek door de tandarts

   Cleveland Clinic schrijft dat een torus meestal bij een gewone tandartscontrole wordt herkend, en dat de tandarts foto’s kan maken om de grootte en de plaats vast te leggen. De tandarts drukt op de zwelling om de hardheid te voelen en te controleren of die beweegt, bekijkt het weefsel eromheen en tast de lymfeklieren in de hals af.

3. 3

   Zo nodig beeldvorming

   Voor de diagnose torus is soms geen onderzoek nodig; Cleveland Clinic vermeldt dat een CT-scan kan worden aangevraagd om een ander probleem uit te sluiten. Bij cysten of tumoren die vanuit het bot groeien, is beeldvorming noodzakelijk.

4. 4

   Bij twijfel een weefselmonster

   Bij een verharding die zich niet als een torus gedraagt, groeit of een zweertje heeft, geeft een weefselmonster de definitieve diagnose. MSD schrijft dat bij speekselkliertumoren een punctie met een dunne naald het celtype bevestigt, en dat CT en MRI de uitbreiding laten zien.

5. 5

   Verwijzing afhankelijk van de oorzaak

   Bij een torus of exostose controle, of chirurgie afhankelijk van het plan voor het kunstgebit; bij een cyste de kaakchirurg; bij verdenking op een speekselkliertumor of mondkanker hoofd-halschirurgie of de kno-arts.

De torus zelf is niet gevaarlijk; welke mogelijkheden er zijn, hangt af van hoeveel hij de functie hindert.

Hieronder staat gedrag dat bij deze klacht vaak voorkomt en tot onnodige ongerustheid of een gemist beeld leidt.

Het verloop hieronder geldt als de torus chirurgisch wordt verwijderd. De meeste torussen worden nooit verwijderd; bij een torus die alleen in de gaten wordt gehouden, is er geen herstelperiode. De instructies van de chirurg die u opereert, gaan voor.

1. De eerste dagen

   Na de ingreep onder plaatselijke verdoving worden er hechtingen geplaatst. Cleveland Clinic adviseert zacht te eten, harde en knapperige voeding te vermijden en de medicijnen volgens de instructies te gebruiken.

2. Week 1–2

   Cleveland Clinic schrijft dat het na het verwijderen van een torus in de onderkaak binnen een à twee weken merkbaar prettiger begint te voelen. Zwelling die langer dan een paar dagen aanhoudt, hoort niet bij het normale beloop.

3. Rond week 4

   Cleveland Clinic vermeldt dat volledig herstel bij een torus in het gehemelte ongeveer een maand duurt, bij een torus in de onderkaak tot vier weken, en bij grote uitgroeiingen langer.

4. Voor een kunstgebit of implantaten

   De afdruk voor een kunstgebit of de planning van implantaten gebeurt meestal nadat het gebied genezen is. Het moment bepalen de chirurg en de behandelaar die het kunstgebit plant samen.

De meeste torussen vragen geen enkele ingreep; wat de omvang groter maakt, is of er een ingreep nodig is en of de zwelling echt een torus is. Dit zijn de bepalende factoren:

Controle of ingreep

Een torus die geen problemen geeft, wordt alleen bij controles bekeken; een torus die het kunstgebit of het praten hindert, vraagt om chirurgie.

Beeldvorming en weefselmonster

Bij een verharding die zich niet als een torus gedraagt, zijn een CT-scan, MRI of biopt aparte posten.

Grootte en plaats van de torus

Het verwijderen van een torus in het gehemelte en van een torus aan beide kanten van de onderkaak zijn verschillende ingrepen; bij grote uitgroeiingen duren de ingreep en het herstel langer.

Het plan voor het kunstgebit

De torus opvangen in het ontwerp van het kunstgebit, of hem eerst chirurgisch verwijderen en daarna het kunstgebit maken: dat is een andere volgorde en een andere omvang.