Dildə yara: dişlənmə, yoxsa aft, nə vaxt müayinə lazımdır?

Dil ağzın ən hərəkətli orqanıdır. Danışarkən, udarkən və çeynəyərkən dişlərə daim toxunur; buna görə ağızdakı yaraların tez-tez rast gəlindiyi yerlərdən biridir. NHS tək ağız yarasının səbəbləri sırasında yanağı dişləməyi, yaxşı oturmayan protezi, kələ-kötür plombu və iti dişləri, bərk qidanın və ya isti içkinin açdığı yaranı, allergiyanı, stressi, hormon dəyişikliklərini, vitamin çatışmazlıqlarını, bəzi dərmanları və siqareti atmağı sayır. MSD Manuals da dodağı və ya yanağı dişləmə vərdişini, pis oturan protezi və sınıq və ya iti dişləri yara başladan mexaniki səbəblər kimi yazır.

Dişlənmə və yanıq yarasının səbəbi bəllidir: nə vaxt olduğunu xatırlayırsınız. Dişlənmə adətən dilin yan kənarında, dişlərin qapandığı səviyyədə olur; yanıq isə əsasən dilin ucunda və üst səthində, isti tikənin ilk toxunduğu yerdədir. Hər ikisi səbəb təkrarlanmazsa, günlər ərzində kiçilir. Yeməkdə eyni yeri təkrar-təkrar dişləyirsinizsə, yara hər dəfə yenidən başlayır; bu, yaranın uzanmasının ən çox rast gəlinən və ən zərərsiz izahıdır.

Aft dilin altında və yan kənarlarında, yəni selikli qişanın yumşaq, hərəkətli hissələrində çıxır. Dairəvi və ya oval, ortası sarımtıl-boz, kənarı qırmızı və toxunanda aydın ağrılıdır. Arxasında dişlənmə və ya diş kənarı yoxdur, öz-özünə əmələ gəlir və əksər hallarda bir-iki həftəyə bağlanır. Eyni insanda vaxtaşırı fərqli yerlərdə təkrarlanması aftın tipik xüsusiyyətidir. Aftın ümumi gedişini ağızda yara və aft səhifəmizdə ətraflı izah etmişik; burada dilə xas məqamlara diqqət yetiririk.

Dildə ən çox gözdən qaçan səbəb dilin qarşısındakı dişin iti kənarıdır. Sınmış plomb, qopmuş diş küncü, maili duran azı dişi və ya protezin iti kənarı dilin eyni nöqtəsinə gündə yüzlərlə dəfə toxunur. Bu yara aft kimi gəlib-getmir; həmişə eyni yerdə qalır, səbəbi aradan qaldırılmadıqca bağlanmır və zamanla kənarı qalınlaşa bilər. Kənar düzəldildikdə isə adətən bir neçə gün ərzində kiçilməyə başlayır.

Təkrarlanan ağız yaralarını araşdıran bir icmal səbəbləri yeddi qrupda toplayır: travma, kimyəvi qıcıqlanma, aft, dərmanlarla bağlı yara, infeksiyalar, dəri və selikli qişanı birlikdə zədələyən xəstəliklər və autoimmun və ya sistem xəstəlikləri. NHS də bədənin başqa yerində də yaralar və ya ağrılı, şişmiş oynaqlar müşayiət edirsə, həkimə müraciət etməyi tələb edir. Bu mənzərə dildəki yaranın ağızla məhdud problem olmaya biləcəyini düşündürür; qiymətləndirməni ailə həkimi və ya terapevt aparır.

Əsl diqqət tələb edən ehtimal ağız xərçəngidir. NHS ağız xərçənginin əlamətləri sırasında 3 həftədən uzun sürən ağız yarasını, ağızdaxili qırmızı və ya ağ ləkəni, ağızda və ya dodaqda düyünü, udma və danışma çətinliyini, boyunda düyünü və istəmədən arıqlamanı sayır. Dil xərçənglərini bir mərkəzin arxivindən araşdıran İrandan kiçik bir tədqiqatda ən çox rast gəlinən yer dilin yan kənarı olub (36,8%). Bu, dilin yan kənarındakı hər yaranın şübhəli olduğu demək deyil; dişlənmə və diş kənarı yaraları da məhz orada çıxır. Lakin yan kənardakı yara 3 həftəni keçibsə, onu dişlənmə sanıb gözləməyin mənası qalmır.

Daha bir yanıldıcı mənzərə var. Ağız boşluğunun selikli qişasında görülən eozinofil xora ətrafı bərkimiş, deşikaçanla deşilmiş kimi görünən yara yaradır və görünüşü xərçəng şübhəsi oyadır. Bu mövzudakı icmal yaranın xoşxassəli olduğunu və əksər hallarda öz-özünə bağlandığını, lakin təhrikedici amilin aradan qaldırılıb izlənməsini və lazım gələrsə, biopsiya aparılmasını tövsiyə edir. Yəni bərk kənarlı hər yara xərçəng deyil; amma hansının nə olduğunu görüntüyə baxaraq deyil, toxuma nümunəsi ilə ayırmaq lazımdır.

Yuxudan oyananda dilinizin yan kənarı dişlənmiş olursa, buna da diqqət edin. Bir epilepsiya monitorinqi bölməsindəki kiçik tədqiqatda dilin yan kənarında dişlənmə olan səkkiz xəstənin hamısında sənədləşdirilmiş epileptik tutma olub; huşunu itirən 45 nəfərdən yalnız birində dil dişlənmişdi və o da dilin ucunda idi. Bu tədqiqat kiçik və tək mərkəzlidir, tutma diaqnozu qoymağa əsas vermir. Lakin səbəbini bilmədiyiniz dil dişlənmələri səhər baş ağrısı, əzələ ağrısı, sərsəmlik və ya yatağı islatmaqla birlikdə gəlirsə, bunu ailə həkiminizə danışın.

Birinci siyahıdakı mənzərələr adi səbəbləri, ikinci siyahıdakılar isə gözləməyi dayandırıb müayinədən keçməli olduğunuz vəziyyətləri düşündürür. Bu, diaqnoz deyil; hansı yolu tutacağınıza qərar vermək üçün bir sıralamadır.

Ardıcıllıq şüurlu olaraq təcili vəziyyətdən başlayır, sonra evdə edə biləcəyiniz yoxlamalara və həkimin gördüyü işlərə keçir. Bu səhifə müayinəni əvəz etmir.

1. 1

   Əvvəlcə təcili əlamətləri istisna edin

   NHS dil, dodaq, ağız və ya boğaz qəfildən şişdikdə, nəfəs almaqda çətinlik çəkdikdə, boğazınız sıxıldıqda və ya uda bilmədikdə dərhal təcili yardım çağırılmasını tələb edir; Türkiyədə 112-yə zəng edin. Dişlənmədən və ya kəsikdən gələn qanaxma basqı ilə dayanmırsa, qan fışqırırsa və ya yara çox dərin, yaxud böyükdürsə, yenə 112-yə zəng edin və ya ən yaxın təcili yardım şöbəsinə gedin. Özünüz maşın sürməyin.

2. 2

   Qanaxmanı basqı ilə dayandırın

   Dişləndikdən sonra təmiz tənzif və ya parça ilə yaranın üstünə bir müddət sabit basqı edin. Dildə damar çox olduğu üçün kiçik dişlənmə belə qorxulu dərəcədə qanaya bilər; basqı ilə dayanması gözlənilir. Dayanmırsa, əvvəlki addıma qayıdın.

3. 3

   Qarşısındakı dişi yoxlayın

   Təmiz barmaqla və ya dilinizlə yaranın düz qarşısındakı dişin kənarını yoxlayın; güzgüdə dişlərinizi qapadıb dilin o nöqtəsinin hara toxunduğuna baxın. Sınıq plomb, qopmuş künc və ya iti protez kənarı hiss edirsinizsə, səbəbi tapmış ola bilərsiniz. Bu kənarı yeyə və ya dırnaq yeyəsi ilə özünüz düzəltməyə çalışmayın; diş həkiminiz bunu bir neçə dəqiqəyə edir.

4. 4

   Yaranın şəklini çəkib tarixini qeyd edin

   Yaxşı işıqda dilinizi çıxarıb yaranın şəklini çəkin və tarixi yazın. Bir neçə gün fasilə ilə təkrarlayın. Yaranın kiçilib-kiçilmədiyini ən etibarlı şəkildə belə görürsünüz; 3 həftəlik həddi saymaq da asanlaşır.

5. 5

   Özünüzə qulluğa başlayın

   NHS yumşaq tüklü fırçadan istifadə etməyi, soyuq içkiləri kokteyl borusu ilə içməyi, yumşaq yeməklərə üstünlük verməyi; çox ədviyyatlı, duzlu və turş qidalardan, qızardılmış çörək kimi bərk və xırtıldayan qidalardan, çox isti içkilərdən və natrium lauril sulfat olan diş pastalarından çəkinməyi tövsiyə edir. Yarım çay qaşığı duzu bir stəkan ilıq suda həll edib ağzınızı yaxalaya bilərsiniz; udmayın.

6. 6

   Həkimdə müayinə və səbəbin aradan qaldırılması

   Diş həkimi və ya ailə həkimi yaranın yerinə, kənarına, altındakı bərkliyə və qarşısındakı dişə baxır; ağzın qalan hissəsini və boyundakı limfa düyünlərini də əllə yoxlayır. İti kənar varsa, əvvəlcə o düzəldilir və yara bir müddət izlənir. Kənar düzəldildikdən sonra yara təxminən iki həftə ərzində bağlanmırsa, 3 həftənin dolmasını gözləmədən yenidən müraciət edin. Təkrarlanan yaralarda qan analizi və ya başqa şöbələrə yönləndirmə gündəmə gələ bilər.

7. 7

   Bağlanmayan yarada toxuma nümunəsi

   Səbəbi aradan qaldırıldığı halda bağlanmayan, bərkiyən və ya 3 həftəni keçən yarada həkim kiçik toxuma nümunəsi (biopsiya) götürməyi təklif edə bilər. Yerli anesteziya ilə aparılır və diaqnozu qoyan üsul budur; görünüşü xərçəngə bənzəyən xoşxassəli yaraları ayırmağın yolu da budur.

Dildəki yaranın vahid müalicəsi yoxdur; yolu yaranı nəyin yaratdığı müəyyən edir.

Aşağıdakılar bu şikayətdə tez-tez rast gəlinən və bədəli olan səhvlərdir.

Aşağıdakı müddətlər mənbələrə əsaslanan hədlərdir. Yaranızın gedişi bunlara uyğun gəlmirsə, izləməyi dayandırın.

1. İlk günlər

   Dişlənmə, yanıq və aftda ağrı adətən ilk günlərdə ən güclü olur. Qanaxma basqı ilə dayanmış olmalıdır.

2. Kənar düzəldildikdən sonra

   Sürtünmə yarası səbəb aradan qalxdıqdan sonra gözlə görünən şəkildə kiçilməyə başlamalıdır. Təxminən iki həftə ərzində bağlanmırsa, 3 həftəni gözləmədən yenidən müraciət edin.

3. 1–2 həftə

   NHS ağız yaralarının çoxunun bu müddətdə öz-özünə keçdiyini yazır. Bu nöqtədə yara ya bağlanmış, ya da aydın şəkildə kiçilmiş olmalıdır.

4. 3 həftə

   NHS-in həkimə müraciət həddi. Bu müddəti keçən dil yarası, səbəbi nə sanılırsa sanılsın, müayinə olunmalıdır. MSD Manuals daha qısa müddət verir: 10 gün və ya daha uzun sürən hər ağız yarasının xərçəng və ya xərçəngönü vəziyyət olmadığına əmin olmaq üçün diş həkimi və ya həkim tərəfindən görülməli olduğunu yazır.

Dildəki yaraların çoxu heç bir müdaxilə tələb etmədən bağlandığı üçün xərc əsasən səbəbin aradan qaldırılması və lazım gələrsə, diaqnozun dəqiqləşdirilməsi ilə bağlıdır. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Səbəb

Öz-özünə bağlanan dişlənmə və ya aft ilə plombun yenilənməsini tələb edən diş kənarı və ya yenidən hazırlanmalı olan protez çox fərqli maddələrdir.

Qan analizinin lazım olub-olmaması

Təkrarlanan yaralarda tələb olunan analizlər ailə həkiminin və ya terapevtin işi çərçivəsində aparılır.

Biopsiya və patologiya

Bağlanmayan yarada toxuma nümunəsinin götürülməsi və patologiyada araşdırılması ayrıca maddələrdir.

Diaqnoza görə müalicə

İzləmə kifayət edə bildiyi kimi, cərrahiyyə və ya uzunmüddətli təqib tələb edən mənzərə də çıxa bilər.