Sağalmayan dodaq yarası: nə vaxt narahat olmalı?

Dodaqda yara dediyimiz şey bir neçə fərqli mənzərə ola bilər və hər birinin öz təqvimi var. Təqvimi bilmək hansını gözləmək olacağını, hansının müayinə tələb etdiyini ayırmağın ən asan yoludur. NHS uçuqların adətən 10 gün ərzində öz-özünə keçdiyini, ağız yaralarının isə bir-iki həftə ərzində bağlandığını yazır. Eyni yerdə bu müddətlərdən xeyli kənara çıxan yara artıq adi kateqoriyada deyil.

Uçuq (herpes) tanış ardıcıllıqla gəlir. NHS-ə görə əvvəlcə qarışqalanma, qaşınma və ya göynəmə hissi başlayır, sonrakı 48 saat ərzində bir və ya bir neçə ağrılı qabarcıq çıxır, qabarcıqlar partlayıb qabıq bağlayır. Uçuq ilk qarışqalanmadan tam sağalana qədər yoluxucudur. Hər dəfə eyni yerdə bu ardıcıllıqla çıxıb 10 günə bağlanırsa, böyük ehtimalla uçuqdur. Lakin NHS 10 gün ərzində sağalmağa başlamayan, çox böyük və ya çox ağrılı uçuqda və kimyaterapiya və ya şəkərli diabet kimi immuniteti zəiflədən vəziyyətdə həkimə müraciət etməyi tələb edir.

Ağızdaxili və dodağın daxili səthindəki yaralar əksər hallarda hansısa səbəblə əlaqələndirilə bilir. NHS tək yaranın ən çox rast gəlinən səbəbləri kimi yanağın içini dişləməyi, yaxşı oturmayan diş müalicələrini, isti qida ilə yanmağı və sərt fırçalamağı sayır. Sınıq dişin iti kənarı və ya protezin kənarı eyni nöqtəyə daim sürtülürsə, yara bu sürtünmə davam etdikcə bağlanmaz. Belə yarada ilk ediləcək iş kənarı düzəltdirmək və yaranın iki həftə ərzində bağlanıb-bağlanmadığını izləməkdir.

Əsl diqqət tələb edən mənzərə aktinik xeylitdir. Bu, illərlə davam edən günəş şüasının dodaqda, xüsusilə alt dodaqda buraxdığı zədədir. DermNet bu vəziyyətin əsasən açıq dərili, günəşli bölgələrdə yaşayan və açıq havada işləyən yetkinlərə təsir etdiyini, kişilərdə qadınlardan üç dəfə çox rast gəlindiyini və 90% hallarda alt dodaqda yerləşdiyini yazır. 13 tədqiqatda 728 xəstəni bir araya gətirən bir icmalda ən çox rast gəlinən tapıntılar quruluq (99%), dodağın qırmızı hissəsi ilə dəri arasındakı xəttin silinməsi (82%), pulcuqlanma (69%) və toxumanın nazikləşməsi (69%) olub.

Güzgüdə özünüzə baxaraq bu əlamətləri axtara bilərsiniz. Yaxşı işıqda alt dodağınızı üst dodaqla müqayisə edin. Sağlam dodaqda qırmızı hissə ilə dəri arasında kəskin, cızılmış kimi sərhəd olur; aktinik xeylitdə bu sərhəd bulanıqlaşır, qırmızı hissə dəriyə qarışırmış kimi görünür. Quru, pulcuq-pulcuq tökülən, yer-yer ağ qalınlaşmalar və ya qızarmış sahələr olan, dodaq kremi sürtəndə belə düzəlməyən alt dodaq bu mənzərəyə uyğundur. Bu, diaqnoz deyil; lakin bu görüntünü bir də açılıb-bağlanan yara müşayiət edirsə, müayinəni təxirə salmamağınız üçün kifayət qədər səbəbdir.

Aktinik xeylit xərçəngönü vəziyyət sayılır, yəni zamanla dodaq xərçənginə (yastıhüceyrəli karsinoma) çevrilə bilər. Eyni icmalda araşdırılan xəstələrdə xərçəngə çevrilmə nisbəti 14% olub. Bu nisbəti diqqətlə oxumaq lazımdır: icmala daxil olan tədqiqatlar biopsiya ilə araşdırılmış xəstələrdən ibarətdir və bu nisbət cəmiyyətdə aktinik xeyliti olan hər kəs üçün keçərli risk kimi oxunmamalıdır. Əsas praktik tapıntı budur: eyni icmalda qabıq, yara və qızarmış sahələr dodaq xərçəngi ilə, pulcuqlanma isə aktinik xeylitlə əlaqəli çıxıb. DermNet də dodaqda bir nöqtə həssaslaşdıqda, sağalmayan yara və ya böyüyən qabarıqlıq yarandıqda xərçəngdən şübhələnmək lazım olduğunu yazır.

Dodaq xərçənginin ən böyük risk amili günəşdir. İsveçdə 2008–2022-ci illər arasında dodaq xərçəngi diaqnozu almış 2.111 xəstənin milli reyestri bunu və mənzərənin gedişini yaxşı göstərir: diaqnoz anındakı median yaş 76, xəstələrin 57%-i kişi, şişlərin 82,6%-i alt dodaqda. Şişlərin 81,7%-i ən erkən mərhələdə (T1) aşkarlanmışdı, boyundakı limfa düyünlərinə yayılma yalnız 2,7% xəstədə var idi və 5 illik sağqalma 70,5% olub; xəstələrin ahıl yaşı nəzərə alınıb eyni yaşdakı ümumi əhali ilə müqayisə edildikdə bu nisbət 90,8%-ə qalxır. Yəni dodaq xərçəngi əsasən erkən aşkarlanır və erkən aşkarlandıqda nəticə yaxşıdır; gecikmənin bədəlini isə irəliləmiş mərhələ ödəyir.

Siqaret və spirtli içki ağız xərçənginin ümumi risk mənzərəsində böyük yer tutur. Cancer Research UK Birləşmiş Krallıqda ağız xərçənglərinin təxminən 17%-nin siqaretlə, təxminən 35%-nin spirtli içki ilə bağlı olduğunu təxmin edir; orqan transplantasiyasından sonra immuniteti zəiflədən (immunosupressiv) dərman qəbul edənlərdə riskin artdığını da qeyd edir. Açıq havada işləyən, siqaret çəkən, transplantasiya xəstəsi olan və ya açıq dərili biri sizsinizsə, dodaqdakı sağalmayan yarada həddiniz daha aşağı olmalıdır.

Birinci siyahıdakı mənzərələr öz müddətində bağlanır. İkinci siyahıdan tək bir maddə sizə uyğundursa, yaranı izləməyi dayandırın və qəbula yazılın.

İlk ünvan diş həkiminiz və ya ailə həkiminiz ola bilər; dodaq həm ağzın, həm dərinin bir hissəsi olduğu üçün dermatologiya və ağız, diş və çənə-üz cərrahiyyəsi də bu işi görür. Aşağıdakı ardıcıllıq ümumi gedişi göstərir.

1. 1

   Yaranın tarixçəsi soruşulur

   Yara nə vaxt başlayıb, heç tam bağlanıbmı, uçuq kimi qarışqalanma ilə gəlibmi, dişlənmə və ya yanıq olubmu. Tarixli şəkilləriniz varsa, göstərin; sağalıb-sağalmadığını həkimin görməsinin ən asan yolu budur.

2. 2

   Risk amilləri müzakirə olunur

   Açıq havada işləmə, illər ərzində günəşə məruz qalma, siqaret, spirtli içki, orqan transplantasiyası və ya immuniteti zəiflədən dərmanlar bir-bir soruşulur. Bu cavablar biopsiya həddini müəyyən edir.

3. 3

   Dodaq və ağız müayinə olunur

   Dodaq xəttinin aydınlığı, pulcuqlanma, ağ və ya qızarmış sahələr, yaranın kənarı və altındakı bərklik barmaqla qiymətləndirilir. Ağzın içi, dil və boyundakı limfa düyünləri də eyni müayinədə yoxlanılır.

4. 4

   Sürtünmə mənbəyi varsa, aradan qaldırılır

   İti diş kənarı və ya protez kənarı yaraya sürtülürsə, əvvəlcə bu düzəldilir və yara qısa müddət izlənir. Səbəb aradan qalxdığı halda bağlanmırsa, növbəti addıma keçilir.

5. 5

   Şübhə varsa, toxuma nümunəsi götürülür

   DermNet aktinik xeylitin əksər hallarda görünüşə görə tanındığını, xərçəng və ya iltihabi səbəbdən şübhələnildikdə biopsiya aparıldığını yazır. Yerli anesteziya ilə kiçik parça götürülüb patologiyaya göndərilir; nəticəni həkiminiz sizə izah edir.

6. 6

   Nəticəyə görə müalicə və təqib planı

   Aktinik xeylitdə krem, lazer və ya cərrahi seçimlərdən biri; xərçəngdə əsasən cərrahi müalicə; uçuq və ya travmada izləmə. Hər halda günəşdən qorunma planın bir hissəsidir.

Dodaq yarasının vahid müalicəsi yoxdur; biopsiyanın nəticəsi və yaranın səbəbi yolu müəyyən edir.

Aşağıdakılar bu şikayətdə ən çox vaxt itirdən qərarlardır.

Aşağıdakı müddətlər mənbələrə əsaslanan hədlərdir. Yaranızın gedişi bunlara uyğun gəlmirsə, izləməyi dayandırmaq vaxtıdır.

1. İlk 48 saat

   Uçuqda qarışqalanmadan sonra qabarcıqlar bu müddətdə çıxır. Travma yarası isə hadisədən dərhal sonra aydın görünür.

2. 10 gün

   NHS uçuqların adətən bu müddət ərzində keçdiyini yazır. 10 günə sağalmağa başlamayan uçuqda həkimə müraciət edin.

3. 1–2 həftə

   NHS-ə görə adi ağız yaraları bu müddətdə öz-özünə bağlanır. Sürtünmə mənbəyi aradan qaldırılıbsa, travma yarası da bu aralıqda sağalmalıdır.

4. 3 həftə

   NHS-in ağız xərçənginin əlamətləri sırasında saydığı hədd. Bu müddəti keçən yara, səbəbi nə olursa olsun, müayinə olunmalıdır.

5. Müalicədən sonra

   Aktinik xeylit və ya dodaq xərçənginin müalicəsindən sonra müntəzəm kontrol lazımdır. İsveç reyestrində təkrarlanmaların bir hissəsi üç ildən sonra görülüb; kontrol müayinələrini buraxmayın.

Burada tək bir rəqəm vermirik, çünki dodaqdakı yaranın arxasında aptekdən alınacaq kremlə keçən uçuq da ola bilər, biopsiya və cərrahiyyə tələb edən mənzərə də. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Diaqnoz

Uçuq, travma, aktinik xeylit və dodaq xərçəngi tamamilə fərqli yollar və fərqli həkimlərin sahəsidir.

Biopsiya və patologiya

Toxuma nümunəsinin götürülməsi və patologiyada araşdırılması ayrıca maddələrdir.

Seçilən müalicə üsulu

Krem, işıqla müalicə, lazer və ya cərrahiyyə fərqli avadanlıq və müddət tələb edir.

Sürtünmə mənbəyinin aradan qaldırılması

İti diş kənarının və ya protezin düzəldilməsi ayrıca diş müalicəsi maddəsidir.