Dodaqda uçuq: nədən çıxır, nə qədər çəkir, nə vaxt həkimə getmək lazımdır?

Uçuğa səbəb olan virus herpes simpleks virusu tip 1-dir (HSV-1). MSD Manuals bu virusun dünyada uşaqların üçdə birindən çoxunda, yetkinlərin təxminən üçdə ikisində olduğunu yazır. İnsanların çoxu virusa uşaqlıqda, uçuğu olan birinin öpməsi kimi yaxın dəri təması ilə yoluxur. İlk infeksiya əksər hallarda fərq edilmədən keçir; bəzi uşaqlarda isə ağzın içində və diş ətlərində çoxsaylı ağrılı yaralar, qızdırma və halsızlıqla gedən mənzərə (herpetik gingivostomatit) yaradır. MSD bu ilk mənzərədəki yaraların 10 ilə 19 gün çəkə bildiyini və yeyib-içməyi o qədər çətinləşdirə bildiyini yazır ki, uşaq maye itkisinə (susuzlaşmaya) düşə bilir.

İlk infeksiyadan sonra virus orqanizmdən çıxmır. Üzün hissiyyatını ötürən sinirin beyin əsasına yaxın sinir hüceyrələri toplusuna (qanqlion) çəkilib orada yatır. Vaxtaşırı oyanır, sinir lifi boyunca geri qayıdır və eyni dəri nahiyəsində yenidən qabarcıq yaradır. Uçuğun hər dəfə dodağın eyni nöqtəsindən çıxmasının səbəbi budur: virus həmin nahiyəni təchiz edən sinirdə gözləyir. MSD oyanmanın əksər hallarda tək bir səbəbə bağlana bilmədiyini də əlavə edir.

Məlum təhrikedici amillər MSD-nin siyahısında belədir: günəşə həddindən artıq məruz qalmaq, qızdırmalı xəstəlik, emosional stress, diş müalicəsi kimi fiziki travma, immuniteti zəiflədən (immunosupressiv) dərmanlar və aybaşı dövrü kimi hormon dəyişiklikləri. NHS də xəstəliyi, günəşi və aybaşı dövrünü sayır. Xalq arasında uçuğun soyuqdəymədən və ya qızdırmalı xəstəlikdən sonra çıxdığının deyilməsinin səbəbi budur: qızdırmalı xəstəlik virusun oyanması üçün əlverişli zəmin hazırlayır.

Tipik uçuq epizodunun öz təqvimi var. NHS-ə görə hər şey qarışqalanma, qaşınma və ya göynəmə hissi ilə başlayır; sonrakı 48 saat ərzində bir və ya bir neçə ağrılı, kiçik, içi maye ilə dolu qabarcıq çıxır. Qabarcıqlar partlayır, üstü qabıq bağlayır. MSD qarışqalanmanın bir neçə dəqiqədən bir neçə saata qədər çəkdiyini, qabığın təxminən 5 ilə 10 gün sonra düşdüyünü yazır. Bəzi epizodlar qabarcıq çıxmadan, yalnız qarışqalanma və qızartı ilə sönür. NHS uçuğun 10 gün ərzində sağalmağa başlamasını gözləyir.

Uçuğu ağızdaxili aftdan ayırmaq ən çox qarışdırılan mövzudur və ayrımı evdə aparmaq olar. İlk ipucu yerdir: MSD-yə görə təkrarlanan uçuq dodağın qırmızı hissəsi ilə dəri arasındakı sərhəddə (vermilyon sərhədi) çıxır, çox nadir hallarda sərt damaqda. NHS aftı ağzın içində, yanaqların və dodaqların daxili səthində və ya dildə təsvir edir. İkinci ipucu başlanğıcdır: uçuğu qarışqalanma xəbər verir və əvvəlcə qabarcıq kimi çıxır; aft birbaşa yara kimi əmələ gəlir. Üçüncüsü yoluxmadır: NHS aftın yoluxucu olmadığını, uçuğun isə yoluxucu olduğunu vurğulayır.

Uçuğa bənzəyən, amma başqa şey olan mənzərələr də var. NHS-in fərqləndirmə siyahısına görə üzdə irinlə dolu qırmızı nöqtə sızanaq və ya çiban, dodağın daxili səthindəki qabarcıq ağız yarası (dodağı dişləmə ilə bağlı, içi maye ilə dolu qabarcıq üçün mukosele səhifəmizə baxa bilərsiniz), üzdə qabıq bağlayıb qızılı-qəhvəyi ləkələrə çevrilən qırmızı yaralar isə bakterial dəri infeksiyası olan impetiqo ola bilər. Dodağın kənarında deyil, ağız küncündə açılan çat isə əksər hallarda uçuq deyil, ayrıca mənzərədir.

Kremlərin və həblərin nə qədər kömək etdiyi şişirdilir. İki böyük tədqiqatda tez-tez uçuq çıxan təxminən 1.400 yetkin şəxs epizodun əvvəlində 5%-lik asiklovir kremi və ya tərkibində dərman olmayan krem sürtdü. Uçuğun orta müddəti birinci tədqiqatda 4,8 gündən 4,3 günə, ikincisində 5,2 gündən 4,6 günə düşdü; yəni təxminən yarım gün. Krem qabarcıq və yara əmələ gəlməsinin qarşısını almadı. Ağızdan qəbul edilən və reseptlə verilən yüksək dozalı, bir günlük antiviral müalicənin yoxlanıldığı iki tədqiqatda epizodun müddəti təxminən 1 gün qısaldı. MSD də antiviral dərmanların əlamətləri 1–2 gün tez keçirə bildiyini və ən yaxşı, əlamətlər başladıqdan sonrakı bir neçə saat ərzində, qabarcıq çıxmadan başlandıqda təsir etdiyini yazır.

Uçuğun dodaqdan kənarda üç ciddi davamı var və bunlar evdə izlənmir. Birincisi gözdür: MSD eyni virusun gözün şəffaf ön qatını (buynuz qişa, kornea) yoluxdura bildiyini, müalicəsiz qaldıqda buynuz qişanın bulanıqlaşıb ciddi görmə itkisinə səbəb ola bildiyini yazır. İkincisi yenidoğulmuşdur: NHS uçuğu olan birinin körpəni öpməsinin körpədə çox təhlükəli infeksiyaya (yenidoğulmuşların herpesi) səbəb ola bildiyini, körpənin ən çox ilk 6 həftədə risk altında olduğunu qeyd edir. Üçüncüsü ekzemalı dəridir: MSD atopik ekzeması olan körpələrdə və yetkinlərdə virusun ekzemalı dəriyə yayılıb ağır mənzərə yarada bildiyini, bu şəxslərin aktiv uçuğu olan birindən uzaq durmalı olduğunu yazır. Çox nadir rast gəlinən daha bir mənzərə var: MSD eyni virusun beyni də yoluxdura bildiyini (herpes ensefaliti), bunun şüurun bulanması, qızdırma və qıcolma ilə başladığını və ölümcül ola bildiyini yazır; belə bir mənzərədə 112-yə zəng edin.

Birinci siyahıdakı hallar adi uçuq epizodunun gedişidir; bunlar evdə qulluqla və lazım gələrsə, aptekdən alınan kremlə keçir. İkinci siyahıdan tək bir maddə belə varsa, gözləməyin.

Aşağıdakı ardıcıllıq həm evdə apara biləcəyiniz müşahidəni, həm də həkimin baxacağı məqamları izləyir. İlk addım şüurlu olaraq təhlükəli vəziyyətləri ayırır.

1. 1

   Əvvəlcə göz, körpə və ekzema sualı

   Gözdə ağrı, qızartı, yaşarma, işıqdan narahatlıq və ya görmədə dəyişiklik; evdə 6 həftədən kiçik körpə; ekzemalı dəridə yayılan yaralar. Bunlardan biri varsa, ayrımı evdə aparmağa çalışmayın, yuxarıdakı təcili meyarlara görə hərəkət edin.

2. 2

   Yeri müəyyən edin: dodaq kənarıdır, yoxsa ağzın içi

   Güzgüyə baxın. Yara dodağın qırmızı hissəsi ilə üz dərisinin birləşdiyi sərhəddə və ya ondan dərhal kənardadırsa, uçuq ehtimalı yüksəkdir. Yanağın və ya dodağın daxili səthində, dildə, yumşaq və sürüşkən ağızdaxili toxumadadırsa, aft ehtimalı yüksəkdir. MSD təkrarlanan uçuğun dodaq sərhədində, nadir hallarda sərt damaqda çıxdığını yazır.

3. 3

   Başlanğıcı xatırlayın: qarışqalanma var idimi

   Uçuq adətən bir neçə dəqiqədən bir neçə saata qədər çəkən qarışqalanma, göynəmə və ya qaşınma ilə özünü xəbər verir və əvvəlcə qabarcıq kimi çıxır. Aft belə qabarcıq mərhələsi olmadan birbaşa yara kimi əmələ gəlir.

4. 4

   Görüntüyə baxın: qabarcıq topası, yoxsa tək yara

   Uçuq içi maye ilə dolu kiçik qabarcıqlardan ibarət topa yaradır, sonra qabıq bağlayır. Qızılı-qəhvəyi qabıqlar impetiqonu, irinli tək nöqtə sızanağı, dodağın daxili səthində dişləmədən sonra çıxan şəffaf qabarcıq isə mukoseleni düşündürür.

5. 5

   Gedişi izləyin: 10 gün və 3 həftə hədləri

   NHS uçuğun 10 gün ərzində sağalmağa başlamasını, aftın 1–2 həftəyə keçməsini gözləyir. Uçuq 10 günə düzəlmirsə, həkimə; ağızdaxili yara 3 həftədən uzun sürürsə, NHS-in tövsiyə etdiyi kimi diş həkimi və ya ailə həkimi müayinəsinə gedin.

6. 6

   Əmin olmaq mümkün deyilsə: yaradan nümunə

   MSD diaqnozun əksər hallarda görünüşə görə qoyulduğunu, şübhə olduqda yaradan götürülən yaxmanın laboratoriyada virus axtarılaraq (PZR) araşdırıla bildiyini yazır. Bu, xüsusilə tez-tez təkrarlanan və ya qeyri-adi yerdə çıxan yaralarda faydalıdır.

Uçuğu tamamilə məhv edən müalicə yoxdur; virus sinirdə qalır. Seçimlər müddəti qısaltmaq, ağrını azaltmaq və tez-tez təkrarlanmanı seyrəltmək üzərindədir.

Aşağıdakılar uçuğu uzadan, yayan və ya ciddi mənzərəni gözdən qaçıran geniş yayılmış davranışlardır.

Aşağıdakı gediş immuniteti normal olan yetkində təkrarlanan uçuq üçündür. Körpələrdə, hamilələrdə və immuniteti zəif olan şəxslərdə həkimin planı üstündür.

1. İlk saatlar: qarışqalanma

   Dodaqda göynəmə, qaşınma və ya qarışqalanma. MSD bu mərhələnin bir neçə dəqiqədən bir neçə saata qədər çəkdiyini yazır. Antiviral müalicənin ən effektiv olduğu vaxt budur; yoluxuculuq da bu anda başlayır.

2. İlk 2 gün: qabarcıq

   NHS-ə görə sonrakı 48 saat ərzində bir və ya bir neçə ağrılı, içi maye ilə dolu qabarcıq çıxır. Ağrı adətən bu mərhələdə ən güclü olur.

3. Sonrakı günlər: partlama və qabıq

   Qabarcıqlar partlayır, dayaz yara buraxıb qabıq bağlayır. Qabığı qoparmayın; altındakı dəri sağalır.

4. 5–10-cu gün: qabığın düşməsi

   MSD qabığın təxminən 5 ilə 10 gün sonra düşdüyünü yazır. NHS uçuğun adətən 10 gün ərzində keçdiyini, bu müddət ərzində sağalmağa başlamayan uçuqda həkimə müraciət etməyi tövsiyə edir. Uçuq tam sağalana qədər yoluxuculuq davam edir.

Adi uçuq epizodu əksər hallarda yalnız evdə qulluqla və ya aptekdən alınan kremlə keçir; həcmi böyüdən epizodların tezliyi və müşayiət edən vəziyyətlərdir. Müəyyən edən maddələr bunlardır:

Epizodların tezliyi

İldə bir neçə dəfə çıxan uçuq ilə çox tez-tez təkrarlanan uçuq fərqli yanaşma tələb edir; tez-tez təkrarlanmada həkim daimi profilaktik müalicəni müzakirə edə bilər.

İstifadə olunan vasitə

Evdə qulluq, antiviral krem və reseptli həb fərqli maddələrdir; həb üçün həkim müayinəsi lazımdır.

Diaqnostik testin lazım olub-olmaması

Qeyri-adi yerdə və ya görünüşdə çıxan yaralarda yaxma testi ayrıca maddədir.

Gözün və ya dərinin zədələnməsi

Gözə və ya ekzemalı dəriyə yayılan infeksiya oftalmoloq və dermatoloqların sahəsinə daxildir və həcmi nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişir.