Birincili herpetik gingivostomatit: uşaqda qızdırma ilə gələn ağızdaxili yaralar

MSD Manuals ağızdakı ilk HSV infeksiyasının adətən ağızda çoxsaylı ağrılı yaralar yaratdığını, bu mənzərəyə herpetik gingivostomatit deyildiyini və onun ən çox uşaqlarda inkişaf etdiyini yazır. İnsan adətən özünü xəstə hiss edir; qızdırma, baş ağrısı və bədən ağrıları olur. 2023-cü il tarixli sistematik icmal qeyd edir ki, ilk HSV-1 infeksiyalarının 13–30%-i bu mənzərəyə çevrilir, qalanı isə daha yüngül və ya əlamətsiz keçir. Yəni uşağın virusla tanışlığı əksər hallarda fərq edilmir; fərq edilən isə bu ağır formadır.

Mənzərənin ən fərqləndirici cəhəti diş ətidir. Aftda və bir çox başqa ağız yarasında diş əti salamat qaldığı halda, burada diş ətinin kənarı boydan-boya qızarır, şişir və asan qanayır. MSD-nin peşəkarlar üçün bölməsinə görə ağızda və diş ətində içi maye ilə dolu kiçik qabarcıqlar çıxır və bunlar adətən bir neçə saatdan 1–2 günə qədər müddətdə partlayıb yaraya çevrilir. Buna görə valideynlər əksər hallarda qabarcığı deyil, sarımtıl-ağ əsaslı, qırmızı kənarlı, yer-yer birləşən yaraları görür. Dodaq və ağız ətrafındakı dəridə də qabarcıqlar və qabıqlar ola bilər.

Müddət barədə MSD-nin iki bölməsi fərqli ifadələr işlədir: geniş oxucu üçün yazılmış bölmə ağız yaralarının 10 ilə 19 gün çəkdiyini və əksər hallarda yeyib-içməyi çox çətinləşdirəcək qədər şiddətli olduğunu, həkimlər üçün yazılmış bölmə isə ilk infeksiyanın adətən başlanğıcdan 2–3 həftə ərzində sağaldığını yazır. Praktikada bu o deməkdir ki, qızdırma və ən güclü ağrı ilk günlərdə olur, yaralar isə iki həftəni keçə bilər. Bu müddəti bilmək bir neçə günə keçmədi deyə panikaya düşməmək, amma maye qəbulunu hər gün izləmək üçün vacibdir.

Əsas təhlükə maye itkisidir. MSD yeyib-içməkdə çətinliyin orqanizmin susuz qalmasına (dehidratasiya) səbəb ola bildiyini yazır; 2023-cü il icmalı da bu mənzərənin bəzən xəstəxanaya yerləşdirmə tələb etdiyini qeyd edir. Kiçik uşaq ağrı səbəbindən suyu da rədd edə bilər. NHS susuzlaşmanın əlamətləri olaraq tünd sarı və kəskin iyli sidiyi, daha seyrək sidiyə çıxmanı, ağzın, dodaqların və dilin qurumasını; körpələrdə başın üstündəki yumşaq nahiyənin (əmgək) çökməsini, gözlərin çökməsini, ağlayarkən göz yaşının az olmasını və ya heç olmamasını, daha az yaş uşaq bezini və süstlük və ya narahatlığı sayır.

Antiviral dərmanın rolu vaxtla bağlıdır. 1997-ci ildə BMJ-də dərc olunan, 1–6 yaşlı 72 uşağın iştirak etdiyi randomizə olunmuş, plasebo nəzarətli tədqiqatda əlamətləri 72 saatdan az müddətdir davam edən uşaqlara 7 gün ərzində ağızdan asiklovir verilib. Asiklovir alan uşaqlarda ağız yaraları median 4 günə, plasebo alanlarda 10 günə keçib; qızdırma 1 günə qarşı 3 günə, yemək çətinliyi 4 günə qarşı 7 günə, içmək çətinliyi 3 günə qarşı 6 günə düzəlib və virus ifrazı 1 günə qarşı 5 günə başa çatıb. Bu, dərmana ilk üç gündə başlanıldıqda onun təsir etdiyini göstərən əsas tədqiqatdır.

Bununla belə, sübut bazası məhduddur. 2023-cü il tarixli sistematik icmal beş tədqiqatdan yalnız birinin asiklovirin effektiv olduğuna dair zəif sübut təqdim edə bildiyini, tövsiyə olunan müalicələrin çoxunun virusa təsir etməyən və empirik yolla müəyyən edilmiş simptomatik dərmanlar olduğunu yazır. İcmalın vacib bir müşahidəsi belədir: diaqnoz əksər hallarda təxminən 72 saat gecikir və bu gecikmə hər bir antiviral dərmanın təsirini azaldır. Yəni bu mənzərədən şübhələndikdə ilk günlərdə həkimə görünmək dərmanın təsir etmə şansını artırır.

Mənzərə yalnız uşaqlara xas deyil. Kanada Diş Həkimləri Assosiasiyasının jurnalında dərc olunan 13 yetkin klinik haldan ibarət seriyada pasiyentlərin yaşı 18 ilə 79 arasında idi; gənc yetkinlərdə qızdırma və limfa düyünlərinin şişməsi uşaqlardakı kimi olduğu halda, daha yaşlı pasiyentlərdə əlamətlər daha çox ağız boşluğu ilə məhdudlaşırdı. Müəlliflər diş həkiminin əksər hallarda bu pasiyentlərin ilk müraciət etdiyi səhiyyə işçisi olduğunu və diaqnozun xüsusilə yaşlılarda və immuniteti zəif şəxslərdə vacib olduğunu vurğulayır.

İlk infeksiya keçdikdən sonra virus orqanizmdən çıxmır; sinir düyünündə (qanqlion) səssizcə qalır. Gələcəkdə stress, günəş, qızdırmalı xəstəlik kimi təhrikedici amillərlə dodaqda uçuq kimi geri qayıda bilər. Bu təkrarlar əksər hallarda xeyli yüngül olur və diş ətini bürüyən ağır mənzərə adətən təkrarlanmır. Dodaqda uçuğun idarə olunması ayrı mövzudur və dodaqda uçuq səhifəmizdə izah olunur.

Birinci siyahı herpetik gingivostomatiti düşündürən əlamətlərdir. İkinci siyahı ya başqa bir xəstəliyi, ya da gözləməyə yer qoymayan vəziyyəti düşündürən əlamətlərdir. Dəqiq diaqnozu həkim müayinə ilə, lazım olduqda yaradan götürülən nümunə ilə qoyur.

Ardıcıllıq belədir: əvvəlcə təcili vəziyyəti və maye itkisini qiymətləndirmək, sonra diaqnoz qoymaq, ən sonda isə antiviral və ağrı müalicəsinə qərar vermək.

1. 1

   Əvvəlcə təcili əlamətlər

   Nəfəs çətinliyi və ya çox sürətli nəfəs, göy, boz, solğun və ya mərmərvari dəri, dodaq və ya dil, soyuq dəri, çətin oyanma, həddindən artıq yuxululuq və ya şüurun bulanıqlığı, qızarmış gözdə işığa baxanda ağrı, gözün çox tünd qırmızı olması və ya göz bəbəklərinin bərabər olmaması varsa, qiymətləndirmə təcili yardım şöbəsində aparılır; 112-yə zəng edin.

2. 2

   Maye vəziyyətinin qiymətləndirilməsi

   Həkim uşağın nə qədər maye qəbul etdiyini, nə qədər tez-tez sidiyə çıxdığını və ya neçə yaş uşaq bezi olduğunu, ağız və dodaq quruluğunu və ümumi vəziyyətini soruşur. Ağızdan kifayət qədər maye qəbul edilə bilmirsə, venadaxili maye üçün xəstəxanaya yerləşdirmə lazım ola bilər.

3. 3

   Diaqnoz

   MSD diaqnozun əksər hallarda tipik yaraların görünüşünə görə qoyulduğunu, lazım olduqda yaradan götürülən nümunədə virusun kultura, PZR və ya antigen testi ilə axtarıldığını yazır. Həkim aftı, əl-ayaq-ağız xəstəliyini və digər ağız yaralarını bu mərhələdə ayırır.

4. 4

   Antiviral qərarı

   MSD ağır hallarda ağızdan asiklovir, valasiklovir və ya famsiklovir istifadə oluna bildiyini yazır. Uşaqlarda aparılan randomizə olunmuş tədqiqatda asiklovirə ilk 3 gün ərzində başlanıldıqda yaraların, qızdırmanın və yeyib-içmə çətinliyinin müddəti qısaldı. Əlamətlərin başladığı günü həkimə deyin; dərmanın dozasını və müddətini həkim müəyyən edir.

5. 5

   Ağrıya nəzarət və maye

   MSD ağızdaxili tətbiq edilən keyidici dərmanların əlamətləri yüngülləşdirə bildiyini qeyd edir. Ağrıkəsici və qızdırmasalıcı dərmanın növünü və dozasını həkiminizlə və ya əczaçınızla məsləhətləşin. Soyuq su, soyuq süd, qatıq və əzilmiş yumşaq qidalar əksər hallarda daha asan qəbul edilir; turş, duzlu və ədviyyatlı qidalar yaraları göynədir.

6. 6

   Yoluxmanın qarşısının alınması

   Yaralar tam sağalana qədər öpüşməkdən, stəkan və çəngəl-qaşıq paylaşmaqdan çəkinilir, yaralara toxunduqdan sonra əllər yuyulur. NHS barmaqda herpes yarası (herpetik panarisi) olan uşaqları barmaq sormaqdan çəkindirməyə çalışmağı tövsiyə edir.

Ağızda yaralarla müşayiət olunan bir neçə tez-tez rast gəlinən vəziyyət var. Aşağıdakı fərqlər ipucu verir; ayrımı həkim aparır.

Aşağıdakılar ailələrin və bəzən həkimlərin tez-tez verdiyi yanlış qərarlar və onların bədəlidir.

Müddətlər uşaqdan uşağa dəyişir. Aşağıdakı gediş MSD-nin və uşaqlarda aparılan randomizə olunmuş tədqiqatın təsvir etdiyi adi gedişdir; sizi izləyən həkimin planı üstündür.

1. İlk günlər

   Qızdırma, halsızlıq, narahatlıq və iştahsızlıq; diş ətləri qızarır və şişir, qabarcıqlar bir neçə saatdan 1–2 günə qədər müddətdə partlayıb yaraya çevrilir. Antiviral üçün ən dəyərli dövr budur.

2. Birinci həftə

   Ağrı və yeyib-içmə çətinliyi ən qabarıq olduğu dövrdür. Tədqiqatda müalicəsiz uşaqlarda içmək çətinliyi median 6, yemək çətinliyi 7 gün davam edib. Maye qəbulunu yaxından izləyin.

3. İkinci həftə və sonrası

   Yaralar getdikcə kiçilir. MSD-yə görə ağız yaraları 10–19 gün çəkə bilir və ilk infeksiya adətən 2–3 həftə ərzində sağalır.

4. Sağaldıqdan sonra

   Virus orqanizmdə səssiz qalır; gələcəkdə dodaqda uçuq kimi təkrarlana bilər. Bu təkrarlar adətən xeyli yüngül olur.

Burada rəqəm vermirik; bu mənzərənin idarə olunması diş həkimindən çox ailə həkiminin və uşaq həkiminin sahəsidir və həcmi xəstəliyin ağırlığına görə dəyişir. Həcmi müəyyən edən əsas amillər:

Diaqnozun nə vaxt qoyulması

İlk günlərdə müraciət etdikdə antiviral müalicə seçimi açıq qalır və xəstəliyin müddəti qısala bilər.

Maye itkisinin dərəcəsi

Ağızdan kifayət qədər maye qəbul edilə bilməzsə, xəstəxanada venadaxili maye müalicəsi lazım ola bilər.

Ağırlaşmalar

Göz, ekzema və ya barmaq zədələnməsində mütəxəssis müayinəsi və əlavə müalicə lazımdır.