Dilim qırmızı və hamardır: çatışmazlıq, göbələk, yoxsa başqa bir şey?

Sağlam dilin üst səthi papilla adlanan minlərlə kiçik çıxıntı ilə örtülüdür; dilə məxməri toxumasını və yüngül ağımtıl-çəhrayı rəngini bunlar verir. Bu qat orqanizmin ən sürətlə yenilənən toxumalarından biridir və yenilənmək üçün daim dəmirə, B12-yə və fol turşusuna ehtiyac duyur. Tikinti materialı azaldıqda və ya səth daim qıcıqlandıqda papillalar kiçilir və itir. Altda qalan nazik və damarla zəngin toxuma çöldən parlaq qırmızı görünür. Cleveland Clinic dil iltihabını (qlossit) dilin hamar və parlaq görünməsi, ağrıması, qızarıb şişməsi ilə təsvir edir.

Ən yaxşı məlum olan səbəb vitamin və mineral çatışmazlığıdır. NHS B12 və ya folat çatışmazlığı ilə bağlı qanazlığının əlamətləri sırasında ağrılı və ya qırmızı dili, bəzən ağız yaraları ilə birlikdə sayır. MSD Manuals solğun və hamar dilin dəmir çatışmazlığı anemiyasından və ya B12 çatışmazlığı ilə bağlı pernisioz anemiyadan ola biləcəyini, hamar qırmızı dilin isə niasin (B3 vitamini) çatışmazlığı ilə bağlı pellaqrada da görünə biləcəyini yazır. Çində 236 atrofik qlossit xəstəsinin 208 sağlam şəxslə müqayisə edildiyi tədqiqatda xəstələrin 68,22%-ində B12 çatışmazlığı, 13,98%-ində ferritin çatışmazlığı və 21,61%-ində qanazlığı olub. Dil səthinin yarısından çoxu və ya hamısı hamarlaşıbsa, B12 çatışmazlığı daha çox rast gəlinirdi.

İkinci böyük səbəb ağız göbələyidir (kandida). Göbələk həmişə silinə bilən ağ lövhələr şəklində görünmür; qırmızı, göynəyən və hamarlaşmış dil kimi də özünü göstərə bilər. Çinin Tsindao şəhərində 124 atrofik qlossit xəstəsinin araşdırıldığı tədqiqatda xəstələrin 79,03%-ində göbələk infeksiyası, 41,94%-ində ağız quruluğu, 48,39%-ində qanazlığı, 29,03%-ində B12 çatışmazlığı, 22,58%-ində ferritin çatışmazlığı aşkar edilib. İki tədqiqatın nisbətlərinin bu qədər fərqli olması əslində ən vacib dərsi verir: eyni görünüş fərqli xəstələrdə fərqli səbəblərdən yaranır və səbəblər əksər hallarda üst-üstə düşür.

Üçüncü səbəb ağız quruluğudur. Tüpürcək dil səthini həm nəmləndirir, həm də göbələyin həddindən artıq çoxalmasını məhdudlaşdırır. Yaponiyada ağız quruluğu şikayəti olan 231 xəstənin araşdırıldığı tədqiqatda atrofik qlossitlə ən yaxından əlaqəli iki amil Candida albicans göbələyinin miqdarının artması və stimullaşdırılmış tüpürcək axınının azalması idi. Yəni quru ağızda göbələk asanlıqla çoxalır və dil səthini hamarlaşdırır; bu halda yalnız göbələk əleyhinə dərman vermək, quruluğun səbəbi tapılmadıqca, mənzərənin geri qayıtmasına səbəb ola bilər.

Çatışmazlığın özünün də səbəbi var və bu səbəb əksər hallarda qidalanma deyil. NHS B12 çatışmazlığının tez-tez rast gəlinən səbəbləri sırasında immun sistemin mədəyə hücum etdiyi pernisioz anemiyanı, mədə əməliyyatlarını, Kron xəstəliyi kimi bağırsaq xəstəliklərini, bitki mənşəli qidalanmanı və bəzi dərmanları sayır; dərmanlar üçün mədəni qoruyan proton nasosu inhibitorlarını (PPI) və şəkər dərmanı metformini nümunə gətirir. Folat çatışmazlığında çölyak kimi sorulma problemlərini, bəzi epilepsiya dərmanlarını və metotreksatı sayır.

Vaxt yanıldıcı ola bilər. NHS orqanizmdəki B12 ehtiyatlarının yenilənmədən 2 ilə 5 il qədər çatdığını, buna görə qidalanma dəyişikliyindən sonra problemlərin ortaya çıxmasının uzun çəkə bildiyini yazır. Folat ehtiyatı isə adətən 4 ay qədər çatır. NHS-ə görə bu əlamətlərin bir hissəsi qanazlığı inkişaf etmədən də görünə bilər. Bu iki məlumat birlikdə oxunanda praktik nəticə çıxır: normal çıxan hemoqram dildəki mənzərəni izah etməyə kifayət etmir; B12, folat və ferritin ayrıca ölçülməlidir.

Hamar qırmızı dil başqa mənzərələrlə qarışdırıla bilər. Coğrafi dildə də hamar qırmızı sahələr var, lakin onların kənarı ağdır və günlər ərzində yerini dəyişir. Dilin ortasında, arxa hissədə tək bir romb şəkilli hamar qırmızı sahə varsa, bu, median romboid qlossit ola bilər; Amerika ailə həkimliyi jurnalındakı icmal onun göbələklə əlaqəli ola bildiyini və şikayət varsa, adətən göbələk əleyhinə müalicə ilə düzəldiyini yazır. Cleveland Clinic bundan əlavə qidalara, dərmanlara və ya diş baxımı məhsullarına allergiyanı, acı qidaları, spirtli içki və tütünü, ağızdaxili zədəni və protez kimi ağızdaxili aparatları dil iltihabının səbəbləri sırasında sayır.

Bu mənzərənin niyə izlənməli olduğuna dair bir məlumat da var. ABŞ-da 65 yaşdan yuxarı şəxslərdə aparılan böyük bir hal-nəzarət tədqiqatında dil xərçəngi olanlarda əvvəllər dil iltihabı diaqnozu qoyulmuş olma tezliyi 6,0%, xərçəngi olmayanlarda isə 0,6% idi. Bu, müşahidə tədqiqatıdır; dil iltihabının xərçəngə çevrildiyini göstərmir və hamar qırmızı dillərin çoxu zərərsiz səbəbdən yaranır. Lakin səbəbi tapılmadan aylarla davam edən və ya müalicəyə cavab verməyən dil iltihabının unudulmamalı, müntəzəm müayinə ilə izlənməli olduğunu düşündürür.

Birinci siyahı daha çox rast gəlinən və müalicəsi sadə olan səbəbləri düşündürən əlamətləri, ikinci siyahı isə gözləmədən həkimə getməyi və ya əlavə qiymətləndirməni tələb edən mənzərələri təsvir edir. Qəti ayrımı müayinə və qan analizi aparır.

Aşağıdakı ardıcıllıq evdə apara biləcəyiniz müşahidədən həkimin qiymətləndirməsinə doğru irəliləyir.

1. 1

   Güzgüdə hamarlaşmanın paylanmasına baxın

   Gün işığında dilinizi çıxarın. Dilin hamısı hamardır, yoxsa yalnız kənarları və ya ucu? Hamar sahələrin kənarında ağ xətt varmı, günlər ərzində yerini dəyişirmi? Dilin ortasında tək bir romb şəkilli sahə varmı? Şəkil çəkin.

2. 2

   Ağzın qalan hissəsini yoxlayın

   Damaqda, protezin altında qızartı; ağız künclərində çat; silinə bilən ağ lövhələr; ağız quruluğu. NHS ağız küncündə çatı və dad pozğunluğunu ağız göbələyinin əlamətləri sırasında sayır.

3. 3

   Dərman və qidalanma siyahınızı tərtib edin

   Mədəni qoruyan dərman, metformin, epilepsiya dərmanı, metotreksat, uzunmüddətli antibiotik, astma inhalyatoru; bitki mənşəli qidalanma, ağır pəhriz, müntəzəm spirtli içki; keçirilmiş mədə və ya bağırsaq əməliyyatı. NHS bu dərman və vəziyyətlərin B12 və ya folat səviyyəsini aşağı sala bildiyini yazır.

4. 4

   Qan analizi: tam panel istəyin

   Qanın ümumi analizinə əlavə olaraq B12, folat və ferritin. Çindəki tədqiqatda B12 çatışmazlığı qanazlığından xeyli çox rast gəlinirdi (68,22%-ə qarşı 21,61%); yalnız hemoqram bu mənzərəni izah etməyə kifayət etməyə bilər. Lazım gələrsə, ailə həkiminiz pernisioz anemiya və çölyak üçün əlavə testlər təyin edir.

5. 5

   Diş həkimi müayinəsi

   Diş həkimi dili, damağı, protezi və tüpürcəyin miqdarını qiymətləndirir. Göbələk şübhəsində müalicəyə başlana və ya yaxma götürülə bilər; iti diş kənarı və ya uyğunsuz protez varsa, düzəldilir.

6. 6

   Səbəbə görə müalicə və kontrol

   Çatışmazlıq aşkar edilərsə, əvəzləyici müalicə və çatışmazlığın səbəbinin araşdırılması; göbələk varsa, göbələk əleyhinə müalicə; quruluq varsa, onun səbəbi. Bir neçə həftə sonra dil yenidən qiymətləndirilir; düzəlməyən mənzərədə ağız boşluğu xəstəlikləri mütəxəssisinə və ya ağız, diş və çənə-üz cərrahına yönləndirmə edilir.

Amerika ailə həkimliyi jurnalındakı icmal atrofik qlossitin əksər hallarda qida çatışmazlığı ilə əlaqəli olduğunu və əsas vəziyyət müalicə olunanda düzəldiyini yazır. Müalicə səbəbə görə dəyişir.

Bu şikayətdə ən baha başa gələn səhvlər səbəbi tapmadan müalicəyə keçmək və tək bir səbəblə kifayətlənməkdir.

Müddət səbəbə və çatışmazlığın dərinliyinə görə dəyişir; aşağıdakı ardıcıllıq ümumi çərçivədir. Sizi izləyən həkimin planı üstündür.

1. Qıcıqlandırıcılardan imtina edildikdə

   Acı, turş və isti qidalar, spirtli içki və tütün azaldıldıqda göynəmə yüngülləşir; bu, səbəb müalicə olunana qədər keçən müddətdə kömək edir.

2. Göbələk əleyhinə müalicə ilə

   NHS gel müalicəsində 1 həftənin sonunda düzəlmə gözlənildiyini, olmazsa, həkimə müraciət etməyi yazır.

3. Çatışmazlığın müalicəsi ilə

   NHS əlamətlərin çoxunun müalicə ilə düzəldiyini yazır. Dil səthinin yenidən kələ-kötür hala gəlməsi vaxt ala bilər; ailə həkiminiz kontrol qan analizinin vaxtını müəyyən edir.

4. Kontrol müayinəsi

   Səbəb müalicə olunduğu halda dil düzəlmirsə, ikinci səbəb axtarılır və ya əlavə qiymətləndirmə aparılır. Qalıcı və ya tək bir yerdə davam edən qızartı izlənməlidir.

Tək bir rəqəm vermirik, çünki hamar qırmızı dilin arxasındakı səbəb sadə göbələk infeksiyasından sorulma xəstəliyinə qədər uzanır. Müəyyən edən maddələr:

Müayinələrin həcmi

Qanın ümumi analizi, B12, folat və ferritin; lazım gələrsə, pernisioz anemiya və çölyak testləri, göbələk yaxması.

Əsas səbəb

Qısa göbələk əleyhinə müalicə ilə uzunmüddətli əvəzləyici müalicə və ya bağırsaq xəstəliyinin müalicəsi çox fərqli yollardır.

Protez və ağızdaxili qıcıqlanma

Uyğunsuz protezin düzəldilməsi və ya yenilənməsi, iti diş kənarlarının aradan qaldırılması plana daxil ola bilər.