B12 və dəmir çatışmazlığı ağızda hansı əlamətləri verir?

Dilin üst səthi papilla adlanan minlərlə kiçik çıxıntı ilə örtülüdür; dilə kələ-kötür toxumasını və tutqun rəngini verən onlardır. Bu toxuma daim yenilənir və yenilənmək üçün B12 vitamininə, folata və dəmirə ehtiyac duyur. MSD Manuals B12-nin folatla birlikdə hüceyrələrin DNT sintezi üçün lazım olduğunu yazır. Çatışmazlıqda papillalar nazilib yox olur, dil parlaq, qırmızı və hamar görünüş alır; bu mənzərəyə atrofik qlossit deyilir. Polşadan 2026-cı il tarixli bir icmal qidalanma çatışmazlıqlarının ağzın selikli qişasına başqa əlamətlər ortaya çıxmazdan əvvəl təsir edə bildiyini və buna görə ağzın erkən diaqnoz üçün vacib yer olduğunu vurğulayır.

NHS B12 və ya folat çatışmazlığının əlamətləri sırasında həddindən artıq yorğunluq və enerji çatışmazlığı ilə yanaşı ağrılı və qırmızı dili, ağız yaralarını, qarışqalanmanı, əzələ zəifliyini, görmə problemlərini, yaddaş və düşüncə çətinliklərini sayır. Eyni səhifə bu problemlərin bir qisminin qanazlığı (anemiya) olmadan da görülə bildiyini açıq şəkildə qeyd edir. Dəmir çatışmazlığı anemiyasında isə NHS daha nadir rast gəlinən əlamətlər sırasında dildə ağrını, qidaların qəribə dad verməsini, udma çətinliyini, ağız künclərində ağrılı yaraları, qaşıqvari dırnaqları və buz və ya kağız kimi qida olmayan şeyləri yemək istəyini sayır.

Qanazlığı olmadan çatışmazlığın ağızda görünməsi rəqəmlərlə də göstərilib. Çində atrofik qlossiti olan 236 pasiyentlə yaşa və cinsə görə uyğunlaşdırılmış 208 sağlam şəxsin müqayisə edildiyi tədqiqatda pasiyentlərin 68,22%-ində B12 çatışmazlığı, 13,98%-ində ferritin çatışmazlığı aşkar edildi; qanazlığı isə yalnız 21,61%-ində var idi. Yəni bu pasiyentlərin çoxunda qanazlığı yox idi; çatışmazlığı tapmaq üçün ümumi qan analizi təkbaşına kifayət etmədi. Dilin tamamilə hamarlaşdığı və atrofiyanın dil səthinin yarısından çoxunu tutduğu pasiyentlərdə B12 çatışmazlığı və qanazlığı daha tez-tez idi; B12 çatışmazlığı olan pasiyentlər B12 qəbuluna yaxşı cavab verdi.

Ağız əlamətləri çatışmazlığı qanazlığı mənzərəsi daxilində də xəbər verir. Mərakeşdə mədənin selikli qişasını hədəf alan immun xəstəliyə bağlı B12 çatışmazlığı (pernisioz anemiya) diaqnozu qoyulmuş 34 pasiyentin retrospektiv öyrənildiyi tədqiqatda pasiyentlərin 85,3%-ində qanazlığı, 55,9%-ində ağız əlaməti var idi; ağız əlaməti olan 19 pasiyentdə ən çox rast gəlinənlər atrofik qlossit (7 pasiyent) və ağızda yanma (2 pasiyent) idi. Müəlliflər ağızdakı bu dəyişikliklərin əlamət verən qanazlığı olmadan da görülə bildiyini və diş həkiminin diaqnozda rol oynaya bildiyini qeyd edir.

B12 çatışmazlığının aldadıcı tərəfi onun zamanlamasıdır. MSD yazır ki, orqanizm B12-ni əsasən qaraciyərdə saxlayır, qəbul dayandıqda bu ehtiyatların tükənməsi adətən 3–5 il çəkir və qanazlığı çatışmazlıq başlayandan 3–5 il sonraya qədər inkişaf etməyə bilər. Vegan qidalanmaya keçən, mədə əməliyyatı olan və ya illərdir eyni dərmanı qəbul edən insan dilindəki dəyişikliyi bu dəyişikliklə əlaqələndirməyə bilər, çünki arada illər var.

Çatışmazlığın ən çox rast gəlinən səbəbi qeyri-kafi qidalanma deyil, sorulma problemidir. MSD yazır ki, B12 mədədə istehsal olunan zülalla (daxili faktor) birləşərək nazik bağırsağın son hissəsində sorulur, sorulmanı pozan səbəblər sırasında isə mədə turşusunu azaldan dərmanları (antasidləri) və şəkərli diabetdə istifadə olunan metformini, seliakiyanı (çölyak xəstəliyini), arıqlama əməliyyatlarını və yaşlılıqda azalan mədə turşusunu sayır. NHS də epilepsiya dərmanlarını və proton pompası inhibitorları adlanan mədə dərmanlarını B12 sorulmasına təsir edən dərmanlar sırasında sayır. NHS-ə görə B12 və folat çatışmazlığı 75 yaş və yuxarı insanlarda təxminən hər 10 nəfərdən birinə, 65–74 yaş arasında isə hər 20 nəfərdən birinə təsir edir.

Dəmir çatışmazlığında isə əsas sual səbəbdir. NHS yazır ki, dəmir çatışmazlığı anemiyası əksərən qan itkisi və ya hamiləlik səbəbindən olur, səbəb məlum deyilsə, həkim nəcisdə gizli qan testi kimi əlavə testlər təyin edə və ya mütəxəssisə göndərə bilər. Yəni ağız küncündəki çat və ya ağrıyan dil dəmir tableti qəbul etməyin deyil, dəmirin niyə azaldığını soruşmağın başlanğıcıdır. NHS mədə-bağırsaq qanaxmasını da tez-tez rast gəlinən səbəblər sırasında sayır: ibuprofen və aspirin kimi ağrıkəsicilər, mədə xorası, qida borusunun və ya bağırsağın iltihabı, hemorroy və daha nadir hallarda mədə və ya bağırsaq xərçəngi. Aybaşı qanaxması olmayan şəxsdə bu ehtimallar həkimlə müzakirə edilməlidir.

Aftlar bu mövzunun ən mübahisəli hissəsidir. İsraildə təkrarlanan aftları olan 58 nəfərin iştirak etdiyi ikiqat kor tədqiqatda 6 ay ərzində hər gün dilaltı 1.000 mikroqram B12 qəbul edənlərdə aft tutmalarının müddəti, yaraların sayı və ağrı 5-ci və 6-cı aylarda plasebo ilə müqayisədə statistik əhəmiyyətli dərəcədə azaldı; təsir qandakı ilkin B12 səviyyəsindən asılı deyildi. Bunun əksinə, ABŞ-da 160 nəfərlik başqa bir ikiqat kor tədqiqatda gündəlik tövsiyə olunan miqdarda vitamin saxlayan multivitamin bir il ərzində aft tutmalarının sayını və ya müddətini dəyişmədi və müəlliflər multivitaminin rutin olaraq tövsiyə edilməməli olduğunu dedi. Birinci tədqiqat kiçikdir; nəticəni qəti müalicə qaydası kimi oxumaq olmaz.

Birinci siyahıdakı hallarda ailə həkiminizdən və ya diş həkiminizdən qan analizi istəmək məntiqlidir; bunlar təcili deyil, amma diqqətdən kənarda qalmamalıdır. İkinci siyahıdakılardan biri varsa, gecikmədən həkimə görünün.

Aşağıdakı ardıcıllıq ağız əlamətindən çıxış edib səbəbin tapılmasına qədər olan yolu göstərir. Testləri təyin edəcək ailə həkiminizdir; diş həkiminiz də ağızdakı tapıntını yazılı şəkildə ona çatdıra bilər.

1. 1

   Ağızdakı tapıntını sənədləşdirin

   Dilinizin, aftlarınızın və ya ağız küncünüzdəki çatın fotoşəklini çəkin; aftlar üçün ildə neçə dəfə çıxdığını və neçə gün çəkdiyini qeyd edin. Diş həkiminiz atrofik qlossit və ya təkrarlanan aft görübsə, bunu yazmasını istəyin.

2. 2

   Ümumi qan analizi ilə kifayətlənməyin

   Ümumi qan analizinə əlavə olaraq B12, folat və ferritin səviyyəsini istəyin. MSD B12 çatışmazlığının əksərən qan analizində böyük qırmızı qan hüceyrələri görüldükdə ağla gəldiyini yazır; amma atrofik qlossitli pasiyentlərin çoxunda qanazlığı olmadığını göstərən tədqiqat bu işarənin gözdən qaça biləcəyini deyir.

3. 3

   Dərmanlarınızı və qidalanmanızı deyin

   Metformin, mədə dərmanları, epilepsiya dərmanları, vegan və ya məhdud qidalanma, mədə və ya arıqlama əməliyyatı, seliakiya və iltihabi bağırsaq xəstəliyi anamnezinizi həkimə ayrıca deyin. MSD güldürücü qazın (azot protoksidinin) təkrar istifadəsini də səbəblər sırasında sayır.

4. 4

   Çatışmazlıq aşkar edilibsə, səbəbini soruşun

   B12 çatışmazlığında MSD gənc şəxslərdə səbəbi tapmaq üçün əlavə testlərin, bəzən də mədə hüceyrələrinin vəziyyətini görmək üçün endoskopiyanın aparıldığını yazır. Dəmir çatışmazlığında NHS səbəb məlum deyilsə, nəcisdə gizli qan testinin və ya mütəxəssisə göndərişin verilə bildiyini qeyd edir.

5. 5

   Müalicədən sonra ağzı yenidən yoxlatdırın

   Müalicədən bir neçə ay sonra dil papillalarının bərpa olunub-olunmadığını, aftların seyrəlib-seyrəlmədiyini diş həkiminizə göstərin. Ağız əlaməti düzəlmirsə, səbəb başqa yerdə axtarılmalıdır.

Ağız əlamətinin müalicəsi çatışmazlığın özünü və səbəbini aradan qaldırmaqdan keçir. Qida əlavəsinin forması, dozası və müddəti qan göstəricilərinə və səbəbə görə həkim tərəfindən müəyyən edilir.

Aşağıdakılar çatışmazlığın gözdən qaçmasına və ya yanlış üsulla müalicə olunmasına yol açan qərarlardır.

Müddətlər çatışmazlığın dərəcəsinə və səbəbinə görə dəyişir. Aşağıdakı gediş mənbələrdə verilən ümumi gedişdir; həkiminizin təqib planı əsasdır.

1. Müalicənin ilk həftələri

   MSD-yə görə B12 çatışmazlığına bağlı qanazlığı adətən təxminən 6 həftəyə düzəlir. Dildəki dəyişikliyin nə qədər müddətə geriləyəcəyi barədə mənbələrdə dəqiq müddət yoxdur; Quançjoudakı tədqiqatda B12 çatışmazlığı olan qlossitli pasiyentlərin B12 qəbuluna yaxşı cavab verdiyi bildirilir.

2. İlk aylar

   Fol turşusu ilə müalicə adətən 4 ay, dəmirlə müalicə təxminən 6 ay çəkir. NHS dəmir səviyyəsinin normala qayıdıb-qayıtmadığını görmək üçün bir neçə ay ərzində qan analizinin təkrarlana bildiyini yazır.

3. Aftlar üçün

   Dilaltı B12 tədqiqatında aftlardakı azalma yalnız 5-ci və 6-cı aylarda statistik əhəmiyyətli oldu. Nəticə bir neçə həftəyə görünmürsə, bu, müalicənin işə yaramadığı demək olmaya bilər.

4. Sinir əlamətləri

   MSD uzun sürən ağır sinir əlamətlərinin qalıcı ola bildiyini yazır. Keyimənin və qarışqalanmanın nə qədər geri dönəcəyi müalicəyə nə qədər erkən başlanmasından asılıdır.

Burada rəqəm vermirik, çünki ağızdakı eyni əlamətin arxasında qidalanma ilə düzələn yüngül çatışmazlıq da ola bilər, uzun müddət izlənilməli olan sorulma xəstəliyi də. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Təyin olunan testlər

Ümumi qan analizi, B12, folat və ferritin əsas dəstdir; səbəbə görə əlavə qan testləri, nəcisdə gizli qan testi və ya endoskopiya əlavə oluna bilər.

Çatışmazlığın səbəbi

Qidalanma ilə bağlı çatışmazlıq qısamüddətli qida əlavəsi ilə düzələ bildiyi halda, sorulma pozğunluğu ömür boyu müalicə tələb edə bilər.

Qida əlavəsinin forması

Tablet və ya inyeksiya, təqib testlərinin tezliyi və müalicənin müddəti həkimin planına görə dəyişir.