Diş ətində qara, bənövşəyi və ya tünd ləkə: nə vaxt zərərsizdir, nə vaxt biopsiya lazımdır?

Ağızdaxili tünd rəngli sahələr iki əsas qrupa bölünür. Birincisi orqanizmin öz boyası olan melanindən gələn rənglərdir: təbii piqment, siqaretlə bağlı rəng, iltihabdan sonra qalan rəng, bəzi dərmanların və hormon pozğunluqlarının yaratdığı rəng və melanin istehsal edən hüceyrələrin özündən yaranan xal və ya melanoma. İkincisi xaricdən toxumaya daxil olan maddələrdir: ən çox rast gəlinən nümunəsi amalgam plomb hissəcikləridir. Bir icmal ləkələri tək nöqtədə olanlar və geniş sahəyə yayılanlar deyə ayırır; amalgam tatuajı və xal tək nöqtəlidir, təbii piqment, siqaret melanozu, dərmanla əlaqəli rəng və sistem xəstəlikləri ilə bağlı rəng isə yayılmış qrupdadır.

Braziliyada iki patologiya şöbəsinin 45 illik qeydlərində araşdırılan 761 ağızdaxili piqmentli lezyonun 53,6%-i amalgam tatuajı, 18,3%-i melanotik makula (yastı, sərhədli qəhvəyi ləkə), 10,8%-i təbii (etnik) piqment, 9,9%-i xal idi. Melanoma 2,1% ilə nadir idi. Bu nisbətlər biopsiya aparılmış lezyonlardan gəlir, yəni cəmiyyətdə gördüyünüz hər tünd ləkənin bölgüsünü göstərmir; təbii piqment və siqaret melanozu çox vaxt biopsiyaya ehtiyac olmadan tanındığı üçün siyahıda əslində olduğundan az görünür.

Təbii piqment ən çox rast gəlinən yayılmış rəngdir. Bir icmala görə o, tünd qəhvəyidən qaraya qədər dəyişə bilir, adətən həyatın ilk iyirmi ilində aydınlaşır, yaşla tündləşə bilir və əsasən dişə yapışıq diş ətində yerləşir, diş ətinin ən uc kənarını isə adətən boş saxlayır. İllərdir olan, diş ətinin hər iki tərəfində oxşar şəkildə zolaq kimi uzanan, qabarıqlıq yaratmayan rəng böyük ehtimalla budur.

Siqaret melanozu tütünün diş ətindəki piqment hüceyrələrini stimullaşdırması nəticəsində yaranan yayılmış və nizamsız tündləşmədir. Həmin icmal bunun ən çox ön nahiyədəki diş ətində və dodağın daxili selikli qişasında görüldüyünü və siqaret atıldıqda rəngin yavaş-yavaş açıldığını yazır. Siqaret çəkirsinizsə və ön alt və ya üst diş ətləriniz illər ərzində tündləşibsə, ilk ağla gələn budur. Siqaret ləkəsi dişin səthindəki boyanmadır; siqaret melanozu isə diş ətinin öz rəngindəki dəyişiklikdir, təmizləmə ilə getmir.

Amalgam tatuajı gümüşü rəngli köhnə plombların hissəciklərinin plomb qoyularkən, cilalanarkən və ya çıxarılarkən toxumaya hopması nəticəsində yaranır. DermNet-ə görə o, göy, qara və ya şifer boz rəngli yastı sahə kimi görünür, ən çox amalgam plombun yanındakı diş ətində yaranır; damaqda, yanaqda və ya dildə də ola bilər. Zərərsizdir, şikayət yaratmır və müalicə tələb etmir. Plombun yaxınlığındadırsa, adətən müayinə kifayətdir; iri hissəciklər rentgendə görünə bilər, diaqnozdan əmin olmaq mümkün olmasa, biopsiya aparılır. Plomb illər əvvəl çıxarılmış və ya diş çəkilmiş olsa belə, ləkə qala bilər.

Tac kənarındakı boz görüntü ayrı vəziyyətdir. Metal-keramika taclarda metal karkas tacın kənarına qədər uzanır; diş əti nazikdirsə, metal onun içindən kölgə kimi görünə bilər, diş əti geriləyərsə, kənar açığa çıxır və diş əti səviyyəsində nazik boz və ya qara xətt yaranır. Bu, xəstəlik deyil, görünüş problemidir. Tək bir tacdadırsa, öz diş həkiminizlə tacı metalsız seçimlə əvəz etməyi müzakirə edə bilərsiniz. İmplantın üzərində oxşar kölgə görürsünüzsə, bunu implant metalının göründüyü halları izah etdiyimiz səhifədə ayrıca araşdırmışıq.

Dərmanlar da diş ətini tündləşdirə bilir. Bir icmal malyariya və revmatizmin müalicəsində istifadə olunan xlorokin və hidroksixlorokini, bəzi psixiatrik dərmanları və bəzi xərçəng əleyhinə dərmanları sadalayır. Dəri problemi üçün minosiklin qəbul edən pasiyentin klinik hal təsvirində dərmana başlandıqdan aylar sonra diş ətində, dodaqda və dırnaq yatağında rəngin tündləşməsi yaranıb və dərman dayandırıldıqdan doqquz ay sonra nəzərəçarpacaq dərəcədə azalıb. Dərmanı özbaşına dayandırmayın; onu yazan həkimlə məsləhətləşin.

Böyrəküstü vəz çatışmazlığı (Addison xəstəliyi) nadir, amma gözdən qaçırılmamalı olan səbəbdir. MSD Manuals bu xəstəlikdə dodaqlarda və ağız ətrafında göyümtül-qara rəng dəyişikliyinin yarana bildiyini, insanın halsız, yorğun olduğunu və ayağa qalxanda baş gicəllənməsi yaşadığını, çəki itkisi, iştahsızlıq, ürəkbulanma və qusmanın ola bildiyini yazır. İcmala görə ağızda bütün səthləri tuta bilən yayılmış qəhvəyi ləkələr görülür. Diş ətinizdə yeni tündləşmə bu cür ümumi əlamətlərlə birlikdə gəlirsə, qiymətləndirməni ailə həkimi aparır.

Melanoma ağzın içində nadir, amma ciddidir. 2.230 klinik halı bir araya gətirən sistematik icmalda ən çox rast gəlinən yerlər bərk damaq və diş əti idi, orta diaqnoz yaşı 58,2 idi, pasiyentlərin çoxu gec mərhələdə diaqnoz almışdı və 5 illik sağqalma 33,1% idi. DermNet ağızdaxili melanomanın ağızda rəng dəyişikliyi, ağrısız və qanayan törəmə və ya yara şəklində özünü göstərə bildiyini yazır; selikli qişa melanomalarının tez-tez piqmentsiz ola bildiyini, yəni həmişə qara görünmədiyini də əlavə edir. Erkən dövrdə ağrı verməməsi və gözdən uzaq yerlərdə yerləşməsi onun gec aşkarlanmasına səbəb olur. Buna görə diş ətində yeni yaranan və ya dəyişən tək ləkə izlənilmir, həkimə göstərilir.

Birinci siyahıdakı xüsusiyyətlər zərərsiz vəziyyəti, ikinci siyahıdakılar isə biopsiya və ya əlavə qiymətləndirmə tələb edə biləcək vəziyyəti düşündürür. Dəqiq fərqi həkim qoyur.

Diş ətindəki tünd ləkə nadir hallarda təcili vəziyyətdir. Aşağıdakı ardıcıllıq əvvəlcə təcili əlamətləri, sonra evdə edə biləcəklərinizi, sonra isə həkimin etdiklərini göstərir.

1. 1

   Əvvəlcə ümumi vəziyyətinizə baxın

   Addison xəstəliyi diaqnozu olan və ya bu xəstəlikdən şübhələnilən şəxsdə əlamətlər qəfildən pisləşərsə və sürətli ürək döyüntüsü, güclü baş gicəllənməsi, qarında və ya böyürdə şiddətli ağrı, qusma, həddindən artıq yuxululuq və ya şüur bulanıqlığı, qıcolma və ya huşun itirilməsi əlavə olunarsa, NHS bunu böyrəküstü vəz krizi sayır və təcili yardım çağırılmasını tələb edir; 112-yə zəng edin. Diş ətindəki ləkə tək başına təcili vəziyyət deyil.

2. 2

   Ləkənin fotoşəklini çəkin

   Yaxşı işıqda dodağınızı aşağı və ya yuxarı çəkərək ləkəni və yanındakı dişləri birlikdə çəkin. Miqyas olsun deyə fotoşəkilə bir dişin tamamı düşsün. Tarixi qeyd edin və eyni bucaqdan ayda bir dəfə təkrarlayın. Böyüməni və rəng dəyişikliyini ən etibarlı şəkildə belə görərsiniz.

3. 3

   Ləkənin tarixçəsini çıxarın

   Ləkə nə vaxtdan var, köhnə fotoşəkillərinizdə görünürmü, dərhal yanında köhnə gümüşü plomb və ya metal-keramika tac varmı, oradan diş çəkilibmi, siqaret çəkirsinizmi, son bir ildə yeni dərmana başlamısınızmı? Bu sualların cavabı çox vaxt diaqnozu xeyli daraldır.

4. 4

   Ağzın və bədənin qalan hissəsinə baxın

   Dodaqlarınızda, yanağın içində, damaqda və dırnaqlarınızda da oxşar rəng varmı? Yayılmış, eyni anda bir çox yerdə görülən tündləşmə dərmanları, siqareti və sistem xəstəliklərini; tək nöqtədəki ləkə isə amalgamı, xalı və ya daha nadir hallarda melanomanı düşündürür.

5. 5

   Diş həkimində müayinə və rentgen

   Həkim ləkənin sərhədinə, rənginə, qabarıq olub-olmadığına və ətrafdakı plomba və ya taca baxır. Amalgam tatuajından şübhələnirsə, rentgen hissəciyi göstərə bilər. DermNet plombun yanındakı tipik amalgam tatuajında müayinənin çox vaxt kifayət etdiyini yazır.

6. 6

   Lazım olarsa, biopsiya

   Diaqnozdan əmin olmaq mümkün olmayan, yeni yaranan, dəyişən, nizamsız kənarlı və ya çoxrəngli ləkələrdə yerli anesteziya ilə kiçik toxuma nümunəsi götürülür. İcmallar ağızdaxili piqmentli lezyonların çoxunun xoşxassəli olduğunu, amma lazım olduqda dəqiq diaqnozun biopsiya ilə qoyulduğunu vurğulayır.

7. 7

   Lazım olarsa, ümumi analizlər və yönləndirmə

   Yayılmış tündləşməni halsızlıq, çəki itkisi və ya baş gicəllənməsi müşayiət edirsə, həkim sizi ailə həkiminə və ya endokrinoloqa yönləndirir. MSD Addison xəstəliyində kortizol və ACTH səviyyələrinin ölçüldüyünü yazır.

Tünd ləkənin müalicəsi tamamilə səbəbindən asılıdır; çox vaxt heç bir müalicə lazım olmur.

Aşağıdakılar bu şikayətdə vaxt və ya pul itkisinə səbəb olan qərarlardır.

Tünd ləkələrdə sağalma deyil, dəyişib-dəyişmədiyi izlənilir. Aşağıdakı ardıcıllıq praktik izləmə planıdır.

1. Bu gün

   Fotoşəkli çəkin, tarixi və ləkənin tarixçəsini qeyd edin. Yeni yaranan tək ləkədirsə, gözləmədən qəbula yazılın.

2. Ayda bir dəfə

   Eyni işıqda və bucaqdan yeni fotoşəkil çəkib əvvəlki ilə müqayisə edin. Ölçü, rəng və kənar dəyişikliyinə baxın.

3. Diş həkimində hər kontrol müayinəsində

   Zərərsiz olduğu deyilən ləkəni belə kontrollarda göstərin; həkim onu qeydə alıb müqayisə edə bilər.

4. Siqareti atdıqdan sonrakı aylar və illər

   Siqaret melanozunda rəngin yavaş-yavaş açılması gözlənilir. Açılmayan və ya tək bir nöqtədə tündləşən sahə yenidən qiymətləndirilməlidir.

5. Dərman dəyişdirildikdən sonra

   Minosiklin halında rəng dərman dayandırıldıqdan doqquz ay sonra nəzərəçarpacaq dərəcədə azalmışdı. Dərmanla bağlı rəng aylar ərzində yavaş-yavaş dəyişir.

Diş ətindəki tünd ləkələrin çoxu müalicə tələb etmədiyi üçün xərc əsasən diaqnozu dəqiqləşdirmək və istənilərsə, görünüşü düzəltməklə bağlıdır. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Müayinə və rentgen

Amalgam tatuajı kimi diaqnozlar çox vaxt müayinə və rentgenlə qoyulur.

Biopsiya və patologiya

Şübhəli ləkədə toxuma nümunəsinin götürülməsi və patologiyada araşdırılması ayrı maddələrdir.

Estetik prosedur

Lazerlə rəngin açılması və ya metal-keramika tacın metalsız tacla əvəz edilməsi istəyə bağlı estetik maddələrdir; lazerdə təkrar seans lazım ola bilər.

Əsasda duran xəstəlik

Hormon və ya dərmanla bağlı səbəb aşkarlanarsa, analizlər və təqib diş həkimliyindən kənarda, müvafiq şöbədə aparılır.