Dişdə qara ləkə: kariyes, yoxsa rənglənmə?

Dişin rəng dəyişikliyi iki əsas qrupa bölünür. Cleveland Clinic yazır ki, xarici mənşəli ləkələr dişin ən xarici qatı olan mina qatına təsir edir və əsasən qidalardan və içkilərdən gəlir; daxili mənşəli rəng dəyişikliyi isə dişin içindən, mina qatının altındakı qatdan (dentin) başlayır və zərbə və ya bəzi dərmanlar kimi səbəblərlə bağlıdır. Qara ləkə bu iki qrupun hər ikisindən gələ bilər, buna görə ilk sual ləkənin səthdə, yoxsa dişin içində olmasıdır.

Səth ləkələrinin əsas mənbələri məlumdur. Cleveland Clinic qəhvə, çay, qırmızı şərab və soya sousu kimi tünd rəngli qidaları və içkiləri, siqareti və tütünü və qeyri-kafi ağız gigiyenasını sayır; qeyd edir ki, ləkələr ərpə yapışır və ərp müntəzəm fırçalama və diş sapı ilə təmizlənməzsə, rəng dəyişikliyi artır. Qəhvəyi ləkələri adətən siqaret və tütünlə əlaqələndirir.

Diş daşı da qara görünə bilər. Cleveland Clinic yazır ki, diş daşı qidaların və içkilərin rəngini götürür, çay, qəhvə və ya qırmızı şərab içənlərdə qarala bilir, diş əti altındakı daş qanaxmaya səbəb olur və qanla qarışan daş qaraya çevrilir. Aşağı ön dişlərin daxili səthində və ya diş əti kənarında bərk, kələ-kötür, fırça ilə çıxmayan tünd çöküntü bu mənzərəyə uyğun gəlir. Daş evdə qaşımaqla deyil, diş həkiminin təmizləməsi ilə götürülür.

Bir də xüsusilə uşaqlarda və bəzi yetkinlərdə rast gəlinən, dişlərin diş ətinə yaxın hissəsində nöqtələr şəklində düzülən nazik qara xətt var. Adı xarici mənşəli qara ləkədir (black stain). Maraqlısı budur ki, bu ləkə kariyeslə tərs əlaqəli tapılıb: 14 tədqiqatı birləşdirən meta-analizdə qara ləkəsi olan uşaqlarda kariyes inkişaf etmə ehtimalı daha aşağı idi (ehtimal nisbəti 0,67). Müəlliflər vurğulayır ki, bunun ləkənin qoruyucu olmasından, yoxsa kariyes riski onsuz da aşağı olan uşaqların ağız florasının bu ləkəni yaradan bakteriyalar üçün əlverişli olmasından qaynaqlandığı məlum deyil. Başqa bir meta-analiz də oxşar nəticəni en kəsik tədqiqatlarına əsaslanaraq bildirdi. Bu ləkə fırça ilə çıxmır, diş həkiminin təmizləməsi ilə götürülür, amma tez-tez təkrarlanır.

Kariyes tərəfində isə vəziyyət fərqlidir. NHS yazır ki, kariyes başlanğıcda heç bir əlamət verməyə bilər, irəlilədikcə diş ağrısı, isti, soyuq və ya şirindən kəskin göynəmə və dişdə ağ, qəhvəyi və ya qara ləkələr yarada bilər. Cleveland Clinic qeyd edir ki, dişdəki qara ləkələr adətən irəliləmiş kariyes sahələrini göstərir, qəhvəyi ləkələrlə birlikdə kiçik dəliklər də böyük ehtimalla müalicə olunmamış kariyes deməkdir. MSD Manuals izah edir ki, azı dişlərindəki dərin və dar çuxurlar bakteriyaları saxlayır və təmizlənə bilmir, buna görə kariyesə meyillidir.

Burada həlledici bir ayırma var: hər tünd kariyes aktiv deyil. Beynəlxalq Kariyes Təsnifatı və İdarəetmə Sistemində (ICCMS) aktiv kariyesin səthi ağımtıl və ya saralımtıl, tutqun və kələ-kötür; dayanmış (qeyri-aktiv) kariyesin səthi isə ağımtıl, qəhvəyi və ya qara, parlaq və bərk kimi təsvir olunur. Diş toxumasına qədər irəliləmiş boşluqlarda aktiv olanın dentini yumşaq və ya dəri konsistensiyasında, dayanmış olanın dentini isə parlaq və bərkdir. Yəni tünd rəng təkbaşına kariyesin irəlilədiyini göstərmir; bəzən illər əvvəl dayanmış, ağız gigiyenasının yaxşılaşması ilə bərkimiş kariyesin izidir.

Bu ayırmanın praktik nəticəsi var. Nyvad meyarlarını izah edən bir tədqiqatda boşluq yaratmamış aktiv kariyeslərin boşluğa və ya plomba qədər irəliləmə riskinin qeyri-aktiv olanlardan daha yüksək olduğu göstərildi. Eyni tədqiqat qrupunun 1999-cu il işində təlim keçmiş həkimlər arasında uyğunluq yüksək idi, amma yanlış təsnifatların 81,6%-i hələ boşluq yaratmamış lezyonlarda idi. Bu o deməkdir ki, erkən ləkələrdə gözlə qiymətləndirmə ən çətin olan yerdir; rentgen və təqib buna görə vacib yer tutur.

Metal və dərmanlar da dişi tündləşdirə bilər. Cleveland Clinic yazır ki, gümüş rəngli amalgam plomblar dişi bozumtul göstərə bilər, kanal müalicəsi bəzən rəng dəyişikliyi yarada bilər. MSD Manuals qeyd edir ki, kariyesi dayandırmaq üçün istifadə olunan gümüş diamin flüorid (SDF) kariyesli sahəni daimi olaraq qaraya boyayır, buna görə daha çox süd dişlərində istifadə olunur. Uşağınızın dişinə belə tətbiq edilibsə, yaranan qaralıq gözlənilən nəticədir.

Sonda ləkənin deyil, dişin bütövlükdə tündləşməsi. Cleveland Clinic yazır ki, boz rəng dəyişikliyi dişin içindəki sinirin ölmüş ola biləcəyini göstərə bilər və bu, zərbə nəticəsində ola bilər. Bir ön dişin bir neçə həftə və ya ay ərzində boz və ya tünd çalara çevrilməsi, xüsusilə keçmişdə həmin dişə zərbə dəyibsə, səth ləkəsindən tamamilə fərqli vəziyyətdir və dişin sinir testləri ilə qiymətləndirilməsi lazımdır.

Birinci siyahıdakı vəziyyətlər adətən təcili deyil; yenə də kariyes ola biləcəyini düşünürsünüzsə, NHS kontrol müayinəsinin tarixini gözləmədən diş həkiminə görünməyinizi tövsiyə edir. İkinci siyahıdan bir maddə varsa, qəbulu tezləşdirin.

İlk üç addımı evdə, qalanını diş həkimində edə bilərsiniz. Evdə etdikləriniz diaqnoz qoymur, qəbulda nəyi danışacağınızı aydınlaşdırır.

1. 1

   Yerinə baxın

   Güzgü və yaxşı işıqla ləkənin harada olduğuna baxın. Bir çox dişdə diş əti kənarı boyunca uzanan xətt rənglənməyə və ya daşa; bir azı dişinin çeynəmə səthindəki çuxurda və ya iki diş arasındakı tünd sahə kariyesə daha uyğundur.

2. 2

   Fırçalayıb yenidən baxın

   Dişləri yaxşıca fırçalayıb yenidən baxın. Ərpə yapışmış təzə səth ləkəsi azala bilər; heç dəyişməyən ləkə ya daşdır, ya yapışmış ləkədir, ya da dişin içindən gələn rəngdir. Bərk əşya, iynə və ya dırnaqla qaşımayın.

3. 3

   Əlamətləri qeyd edin

   Şirin, isti və ya soyuqda göynəmə, çeynəyərkən ağrı, diş sapının ilişməsi, ləkənin son aylarda böyüyüb-böyümədiyi və keçmişdə dişə zərbə dəyib-dəymədiyi həkimə danışacağınız məlumatlardır.

4. 4

   Həkimdə baxış və toxunma

   Diş təmizlənib qurudulduqdan sonra ləkənin rəngi, parlaqlığı və səthi qiymətləndirilir; küt zondla yüngülcə toxunularaq səthin bərk, yoxsa yumşaq olduğuna baxılır. Mina qatında aktiv kariyes tutqun və kələ-kötür, dayanmış kariyes parlaq və bərkdir; boşluq dentinə çatıbsa, aktiv olanın dentini yumşaq və ya dəri konsistensiyasında, dayanmış olanınkı bərkdir.

5. 5

   Rentgen

   MSD Manuals yazır ki, rentgen kariyesi aşkarlamaqda, dərinliyini müəyyən etməkdə və köhnə plombların altındakı kariyesi görməkdə hələ də ən vacib vasitədir. Kiçik qara nöqtənin altında nə qədər geniş kariyes olduğunu yalnız rentgen göstərə bilər.

6. 6

   Lazım olarsa, sinir testləri

   Bütün diş tündləşibsə, dişin soyuğa verdiyi cavab və yüngül vurmaya həssaslığı yoxlanılır, kök ucu rentgenlə qiymətləndirilir. Sinirin canlı olub-olmaması müalicənin istiqamətini müəyyən edir.

Qara ləkənin bir müalicəsi yoxdur; görülən iş ləkənin mənbəyinə görə dəyişir.

Aşağıdakılar bu şikayətdə tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlardır. Hansı həkimə getsəniz də, düzgün suallar verə bilməyiniz üçün yazırıq.

Müddətlər ləkənin mənbəyinə görə dəyişir. Aşağıdakı ardıcıllıq ümumi çərçivədir; sizi müayinə edən həkimin planı üstündür.

1. Təmizləmədən sonra

   Səth ləkəsi və daş eyni seansda götürülür. Qara xətt və qəhvə, çay ləkələri zamanla geri qayıda bilər; müntəzəm təmizləmə və vərdişlərin dəyişməsi təkrarlanmanı azaldır.

2. Başlanğıc kariyesdə

   Flüor tətbiqindən sonra ləkə kontrol müayinələrində yenidən qiymətləndirilir. Bərkiyib parlaqlaşan ləkə dayanmış sayılır; genişlənən və ya yumşalan ləkəyə plomb qoyulur.

3. Plombdan sonra

   Plombdan sonrakı göynəmənin nə qədər davam edəcəyinin gözlənildiyini həkiminizdən soruşun. Göynəmə artırsa, zoqquldayan və ya gecələr oyadan ağrıya çevrilirsə, diş həkiminizə yenidən müraciət edin.

4. Müntəzəm kontrol müayinələri

   MSD Manuals kariyes riskinə görə 3–12 ay arasında dəyişən fasilələrlə kontrol tövsiyə edir. NHS heç bir şikayəti olmayanların da ən gec 2 ildən bir, 18 yaşdan aşağı olanların isə ildə bir dəfə kontrola getməsini tələb edir.

Burada bir rəqəm vermirik, çünki qara ləkənin arxasında bir seanslıq təmizləmə də ola bilər, plomb, kanal müalicəsi və ya tac tələb edən kariyes də. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Ləkənin mənbəyi

Səth ləkəsi, daş, dayanmış kariyes, aktiv kariyes və sinirin ölməsi tamamilə fərqli yollardır.

Kariyesin dərinliyi

Mina qatı sərhədində qalan kariyes flüor və təqiblə, diş toxumasına irəliləmiş kariyes plombla, sinirə çatmış kariyes kanal müalicəsi ilə həll edilir.

Təsirlənən dişlərin sayı

Bir dişdəki ləkə ilə bir çox dişə yayılmış kariyes fərqli miqyasda planlaşdırma tələb edir.

Rəng düzəlişi ehtiyacı

Ön dişlərdə ağartma, diş rəngində plomb və ya üzlük ayrıca maddələrdir.