عادت کردن به حرف زدن با دندان‌های ثابت

گفتار با شکل دادن به هوایی که از ریه‌ها می‌آید در دهان ساخته می‌شود و بیشتر این شکل‌دهی با تماس زبان با نقطه‌های مشخصی انجام می‌شود. برای صداهای «س» و «ش» زبان درست پشت دندان‌های جلو کانال باریکی می‌سازد؛ برای «ف» و «و» لب پایین به دندان‌های جلوی بالا می‌خورد؛ برای «ت» و «د» نوک زبان به ناحیه‌ای درست بالای لثه ضربه می‌زند. همهٔ این نقطه‌ها به شکل دندان‌ها و کام بستگی دارند.

یک بریج ثابت تازه این نقشه را تغییر می‌دهد. طول دندان‌ها، ضخامتشان، جایشان نسبت به هم و ضخامت بریج در سمت کام سطح تازه‌ای می‌سازند. اما زبان سال‌ها بر اساس نقشهٔ قبلی کار کرده است؛ در روزهای اول به نقطهٔ قدیمی می‌رود و آن را پیدا نمی‌کند. نتیجه این است که صدا کمی متفاوت درمی‌آید. این به معنای نادرست بودن دندان‌ها نیست؛ به این معناست که زبان هنوز یاد نگرفته است.

در بیمارانی که مدت طولانی از دندان مصنوعی متحرک استفاده کرده‌اند، وضعیت بیشتر وقت‌ها در جهت عکس شگفت‌انگیز است. چون بریج ثابت کام را نمی‌پوشاند، این بیماران از روز اول راحت‌تر حرف می‌زنند؛ وقتی کام باز می‌شود، هم صدا طبیعی‌تر طنین می‌اندازد و هم گیر کردن‌هایی که از لق زدن پروتز می‌آمد تمام می‌شود. با این حال باز شدن کام هم یک تغییر است و چند روز عادت کردن می‌خواهد.

گروه صداهایی که بیشترین دشواری در آن دیده می‌شود، صداهای صفیری‌اند: س، ش و ز. در این صداها هوا از فاصلهٔ باریکی میان زبان و دندان‌های جلو می‌گذرد. اگر این فاصله بیش از اندازه باریک باشد، صدا مثل سوت درمی‌آید؛ اگر بیش از اندازه گشاد باشد، نوک‌زبانی شنیده می‌شود. چون این سه صدا در فارسی بسیار پرکاربردند، حتی تفاوتی کوچک هم برای بیمار بزرگ به نظر می‌رسد.

گروه دوم «ف» و «و» است. در این صداها لب پایین به لبهٔ دندان‌های جلوی بالا می‌خورد. اگر طول دندان‌های جلو یا جایشان رو به جلو تغییر کرده باشد، لب به جای دیگری می‌خورد و صدا تغییر می‌کند. این در عین حال اطلاعاتی زیبایی‌شناختی هم در بر دارد: اینکه هنگام ادای «ف» لب کجای دندان‌ها را لمس می‌کند، معیاری بالینی است که نشان می‌دهد طول دندان‌ها درست است یا نه.

راه عملی تمایز این است: اگر با گذشت زمان کم می‌شود، روند عادت کردن است؛ اگر ثابت می‌ماند یا در هر بار امتحان به همان شکل درمی‌آید، به طراحی مربوط است. کاری که برای گروه اول باید کرد ادامهٔ حرف زدن است؛ کاری که برای گروه دوم باید کرد گرفتن نوبت است. گفتار در آزمایش‌های روز دوم هم امتحان می‌شود؛ چون مشکلی که آنجا دیده شود اصلاح‌شده وارد طراحی دندان‌های نهایی می‌شود، زود گفتنش به‌ویژه ارزشمند است.

این تمایز هم جلوی نگرانی بی‌مورد را می‌گیرد و هم جلوی صبر بی‌مورد را.

موارد زیر ساده و مؤثرند. منطق مشترکشان این است: زبان نقشهٔ تازه را فقط با به کار بردن یاد می‌گیرد، نه با ساکت ماندن.

1. 1

   چند بار در روز بلند بخوانید

   سه نوبت ده‌دقیقه‌ای از یک نوبت یک‌ساعته مؤثرتر است. روزنامه، کتاب یا هر متنی در تلفنتان کافی است. شنیدن صدای خودتان باعث می‌شود زبان بازخورد بگیرد؛ خواندن در دل همان کار را نمی‌کند.

2. 2

   صداهایی را که در آن‌ها مشکل دارید جداگانه تمرین کنید

   کلمه‌ها و عبارت‌هایی را که «س»، «ش» و «ز» زیادی دارند پشت سر هم بگویید: سیصد و سی و سه، شش سیخ جگر، سبز و سفید، زمستان سرد، سوزن و زنبور. با گفتن آهسته و اغراق‌آمیز شروع کنید، بعد به سرعت عادی برگردید.

3. 3

   جلوی آینه تمرین کنید

   دیدن کاری که لب و زبان انجام می‌دهند یادگیری را سریع‌تر می‌کند. به‌ویژه در صداهای «ف» و «و» دیدن اینکه لب پایین کجای دندان‌ها را لمس می‌کند مفید است.

4. 4

   صدای خودتان را ضبط کنید

   با تلفن ضبط کوتاهی بگیرید و چند روز بعد تکرارش کنید. همین مقایسه روشن‌تر از هر چیزی نشان می‌دهد که در روند عادت کردن هستید یا نه؛ گوشتان تغییر روزانه را متوجه نمی‌شود.

5. 5

   نگذارید دهانتان خشک شود

   در دهان خشک زبان به سطح گیر می‌کند و حرف زدن سخت‌تر می‌شود. در طول روز آب بنوشید؛ اگر دارویی مصرف می‌کنید که دهان را خشک می‌کند، به پزشکتان بگویید، چون در این وضعیت تفاوت آشکاری ایجاد می‌کند.

6. 6

   آنچه را متوجه می‌شوید حتماً در آزمایش و معاینه بگویید

   هر مشکل گفتاری که در آزمایش‌های روز دوم بگویید، وارد طراحی دندان‌های نهایی می‌شود. مشکلی را هم که پس از گذاشتن دندان‌های نهایی متوجه می‌شوید، در معاینه‌هایی بگویید که طبق برنامهٔ پیگیری کلینیک انجام می‌شوند؛ مشکلی که زود گفته شود آسان‌تر اصلاح می‌شود.

بیشتر مشکل‌های مربوط به گفتار با تنظیم‌های کوچک حل می‌شوند. موارد زیر کارهایی‌اند که می‌شود انجام داد.

موارد زیر رفتارهایی‌اند که با نیت خوب انجام می‌شوند، اما عادت کردن را به تأخیر می‌اندازند.

روند زیر در بیشتر بیماران این‌گونه پیش می‌رود؛ ممکن است بسته به فرد چند روز جابه‌جا شود.

1. روزهای اول

   صدایتان به گوشتان متفاوت می‌آید، در برخی کلمه‌ها گیر می‌کنید و زبان دنبال جایش می‌گردد. بهترین دارو در این دوره حرف زدن است. بلند خواندن باید در همین روزها شروع شود.

2. هفتهٔ اول

   در بیشتر بیماران بهبود آشکاری دیده می‌شود. صداهایی که در آن‌ها مشکل داشتید کمتر می‌شوند و روانی گفتار برمی‌گردد. اگر در پایان این هفته همان صداها هنوز به همان شکل مختل می‌شوند، یادداشتش کنید و به معاینه ببرید.

3. ماه اول

   گفتار به حالت عادی برمی‌گردد و زبان نقشهٔ تازه را یاد گرفته است. اگر در معاینه شکایتی دربارهٔ گفتار مانده باشد، ارزیابی می‌شود؛ معمولاً تنظیمی کوچک کافی است.

4. در معاینه‌های بعدی

   دندان‌هایی که روز سوم گذاشته می‌شوند دندان‌های نهایی شما هستند؛ چون ماه‌ها بعد بریج تازه‌ای جایشان گذاشته نمی‌شود، دورهٔ دومی برای عادت کردن ندارید. اگر در معاینه‌ها تنظیم کوچکی در اکلوژن یا لبه‌ها انجام شود، نقشه‌ای را که زبان یاد گرفته از نو تغییر نمی‌دهد.

اصلاح‌های مربوط به گفتار معمولاً بخشی از درمان‌اند و قلم جداگانه‌ای نمی‌سازند. با این حال چند چیز دامنهٔ کار را تعیین می‌کند:

گفتن مشکل در آزمایش

مشکل گفتاری که در آزمایش‌های روز دوم گفته شود، وارد طراحی دندان‌های نهایی می‌شود. مشکل‌های کوچکی هم که پس از گذاشتن دندان‌های نهایی دیده شوند، در معاینه‌ها با تنظیم رسیدگی می‌شوند.

دامنهٔ اصلاح

نرم کردن لبه و نازک کردن‌های کوچک کارهای کوتاهی‌اند. اگر لازم باشد جای دندان‌های جلو تغییر کند، ممکن است به طراحی دوبارهٔ روبنا برسد.

در دامنه بودن معاینه‌ها

اینکه تنظیم‌های پس از تحویل شامل می‌شوند یا نه، باید پیش از درمان کتبی مشخص باشد. این تنظیم‌ها بخش طبیعی روندند، نه درخواست اضافه.

اگر گفتاردرمانی لازم شود

به‌ندرت، در بیمارانی که مدت طولانی بی‌دندان مانده‌اند، عادت کردن ممکن است طولانی شود. در این حالت ممکن است کمک گفتاردرمانگر مطرح شود که خدمتی جداگانه به شمار می‌آید.