بی‌حسی بعد از آمپول از بین نمی‌رود: چقدر باید طول بکشد؟

بی‌حسی موضعی با متوقف کردن موقت پیامی که عصب می‌برد کار می‌کند. معادل این توقف در دندان این است که در طول درمان درد حس نکنید. معادلش در بافت نرم، بی‌حس شدن لب، زبان و گونه است. هر دو اثر از یک دارو می‌آیند اما در یک زمان تمام نمی‌شوند: بی‌حسی بافت نرم بعد از تمام شدن اثر در دندان ساعت‌ها ادامه دارد. تمام شدن کار به معنای تمام شدن بی‌حسی نیست.

در داروهای بی‌حسی موضعی که تنگ‌کننده عروق دارند، مدت معمول گزارش‌شده برای بی‌حسی لب و زبان سه تا پنج ساعت است. عواملی هستند که این مدت را تغییر می‌دهند: نوع ماده بی‌حسی، وجود یا نبود تنگ‌کننده عروق در آن، مقدار تزریق‌شده و تکنیک به‌کاررفته. بی‌حسی بلاک در فک پایین، نسبت به بی‌حسی انفیلتراسیون در فک بالا، ناحیه وسیع‌تری را می‌گیرد و معمولاً بیشتر طول می‌کشد. به همین دلیل بی‌حسی‌ای که بعد از درمان دندان آسیاب پایین تا عصر ادامه دارد، از بی‌حسی بعد از درمان دندان جلوی بالا قابل‌انتظارتر است.

اینکه کدام بافت بی‌حس شده نشان می‌دهد کدام عصب درگیر است و این اطلاعات در بی‌حسی طولانی به کار می‌آید. لب پایین و چانه حس خود را از عصب فک پایین می‌گیرند. نیمی از زبان، هم برای حس لامسه و هم برای حس چشایی، از عصب زبانی تغذیه می‌شود. لب بالا، گونه و پره بینی از شاخه‌های عصب فک بالا حس می‌گیرند. وقتی با کلینیک تماس می‌گیرید، گفتن اینکه دقیقاً کدام ناحیه بی‌حس است ارزیابی را مستقیماً سریع‌تر می‌کند.

نکته‌ای که کمتر شناخته شده: دارویی هست که بی‌حسی بافت نرم را برمی‌گرداند. فنتولامین مزیلات با مسدود کردن اثر تنگ‌کننده عروق موجود در محلول بی‌حسی، دور شدن دارو از ناحیه را سریع‌تر می‌کند. در مطالعه‌ای روی کودکان، مدت برگشت حس لب به حالت عادی در گروهی که دارو نگرفتند حدود دو ساعت و در گروهی که دارو گرفتند حدود نیم ساعت بود. در ترکیه محصول مجوزداری که این ماده مؤثر را داشته باشد وجود ندارد؛ در پایگاه داده خلاصه اطلاعات محصول سازمان داروی ترکیه (TITCK) حتی یک مورد ثبت‌شده حاوی فنتولامین پیدا نمی‌شود. یعنی گزینه‌ای که در خارج استفاده می‌شود، در ترکیه به‌طور معمول ارائه نمی‌شود.

خطر اصلی در مدت بی‌حسی، درد نیست؛ بی‌دفاع ماندن خود بافت است. گاز گرفتن ناخواسته لب یا زبان بی‌حس ممکن است بعد از رفتن بی‌حسی به زخمی تبدیل شود که روزها طول می‌کشد. در مطالعه‌ای روی کودکان، حدود یک‌پنجم بیمارانی که داروی برگرداننده نگرفته بودند چند ساعت بعد از درمان لب خود را گاز گرفتند و زخمی کردند؛ در گروهی که دارو گرفتند این نسبت در ۲٪ ماند. در بزرگسالان هم سازوکار یکی است: جویدن، نوشیدن چیز داغ و آدامس جویدن پیش از رفتن بی‌حسی راه‌های شناخته‌شده این آسیب‌اند.

علت بی‌حسی‌ای که به‌طور محسوسی از مدت مورد انتظار بیشتر طول بکشد معمولاً برخورد مستقیم سوزن به عصب یا تزریقی بسیار نزدیک به عصب است. این وضعیت نادر است. درباره اینکه چقدر نادر است، اعداد گزارش‌شده در بازه بسیار گسترده‌ای تغییر می‌کنند، چون بخش مهمی از موارد خفیف هرگز ثبت نمی‌شوند. نادر بودن به این معنا نیست که برای کسی که آن را تجربه می‌کند بی‌اهمیت است؛ وضعیتی است که باید اطلاع داده شود.

اینکه در درگیری ناشی از سوزن کدام عصب بیشتر از همه درگیر می‌شود ممکن است تعجب‌آور باشد. در حدود ۷۰٪ موارد گزارش‌شده عصب زبانی و در ۳۰٪ عصب فک پایین درگیر می‌شود. یعنی شکایت «نیمی از زبانم هنوز بی‌حس است و مزه را حس نمی‌کنم» در این وضعیت از بی‌حسی لب شایع‌تر است و نباید دست‌کم گرفته شود.

حس تیزی شبیه برق‌گرفتگی یا سوزش در هنگام تزریق موضوعی است که زیاد پرسیده می‌شود. کمی بیش از نیمی از بیمارانی که بی‌حسی طولانی دارند چنین حسی را توصیف می‌کنند. این دو معنا دارد: تجربه چنین حسی به این معنا نیست که عصب آسیب دیده، و تجربه نکردنش هم به این معنا نیست که آسیب ندیده است. تعیین‌کننده حس آن لحظه نیست، مدت زمان بعد از آن است. با این حال اگر چنین حسی داشته‌اید، به دندان‌پزشکتان بگویید و بخواهید ثبت شود.

خبر خوب درباره روند این است: ۸۵٪ تا ۹۴٪ اختلالات حسی ناشی از سوزن خودبه‌خود بهتر می‌شوند. بهبود بیشتر وقت‌ها ظرف چند هفته و گاهی چند ماه اتفاق می‌افتد و تدریجی پیش می‌رود. اما هرچه زمان طولانی‌تر شود وضعیت تغییر می‌کند؛ در از دست رفتن حسی که از نه ماه گذشته و هیچ بهبودی نشان نداده، احتمال دائمی بودن بیشتر می‌شود. به همین دلیل جدول زمانی مهم است: انتظار نباید یک برنامه باشد، باید روندی باشد که پیگیری می‌شود.

تمایز زیر تشخیص قطعی نیست؛ چارچوبی است که نشان می‌دهد کی می‌توانید خیالتان راحت باشد و کی باید با کلینیک تماس بگیرید.

ترتیب زیر قدم‌هایی را توضیح می‌دهد که از لحظه‌ای که بی‌حسی شروع به گذشتن از مدت مورد انتظار می‌کند باید دنبال کنید. جایی که باید بروید دندان‌پزشکی است که کار را انجام داده است.

1. 1

   ساعت‌ها را یادداشت کنید

   ساعتی که کار تمام شد، ساعتی که بی‌حسی شروع به کم شدن کرد و وضعیت صبح روز بعد را یادداشت کنید. این مفیدترین اطلاعات در ارزیابی است؛ مدت‌های تخمینی که از حافظه گفته می‌شوند ارزیابی را سخت‌تر می‌کنند.

2. 2

   با سمت مقابل مقایسه کنید

   با نوک یک گوش‌پاک‌کن تمیز اول سمت بی‌حس و بعد سمت مقابل را آرام لمس کنید. تفاوتی هست؟ اگر هست، چقدر؟ این کار را روزی یک بار در یک ساعت ثابت انجام دهید. با چیز نوک‌تیز آزمایش نکنید، بافت بی‌حس را زخمی می‌کنید.

3. 3

   با کلینیک تماس بگیرید و چهار چیز را بگویید

   چه کاری انجام شد، کدام سمت، کدام ناحیه بی‌حس است (لب پایین، چانه یا نیمی از زبان) و کی شروع شد. این چهار مورد ارزیابی را مستقیماً سریع‌تر می‌کنند.

4. 4

   این‌ها را از دندان‌پزشکتان بپرسید

   کدام ماده بی‌حسی به کار رفت، کدام تکنیک اجرا شد، چند کارپول تزریق شد؟ اگر هنگام تزریق حسی شبیه برق‌گرفتگی داشتید، این را هم یادآوری کنید. نوشته شدن این اطلاعات در پرونده‌تان پایه پیگیری بعدی است.

5. 5

   جدول پیگیری تعیین می‌شود

   معاینه حسی یک نقطه شروع ایجاد می‌کند و در فاصله‌های مشخص تکرار می‌شود. اگر با وجود گذشت سه ماه هیچ بهبودی نباشد، ارجاع به متخصص جراحی دهان، فک و صورت یا مرکزی باتجربه در زمینه عصب مطرح می‌شود.

موارد زیر جای یکدیگر را نمی‌گیرند؛ اینکه کدام مناسب است را مدت، محل و شدت بی‌حسی تعیین می‌کند.

خطر اصلی در این دوره خود بی‌حسی نیست؛ بی‌دفاع ماندن بافت بی‌حس و دیر اطلاع دادن است.

روند زیر چارچوبی کلی است؛ بسته به ماده بی‌حسی، تکنیک و فرد تغییر می‌کند.

1. ساعت‌های اول

   دندان درد را حس نمی‌کند، لب و زبان بی‌حس‌اند و حرف زدن و نوشیدن سخت می‌شود. کاری که در این دوره باید انجام شود صبر کردن و محافظت از بافت است.

2. سه تا پنج ساعت

   مدت معمول گزارش‌شده برای بی‌حسی لب و زبان همین بازه است. وقتی مورمور شروع شود، یعنی حس در حال برگشتن است.

3. همان عصر

   انتظار می‌رود بی‌حسی به‌طور محسوسی فروکش کرده باشد. اگر هنوز هیچ تغییری نیست، ساعت را یادداشت کنید تا صبح روز بعد بررسی کنید.

4. روز بعد و پس از آن

   بی‌حسی‌ای که تا روز بعد بماند باید اطلاع داده شود. اکثریت بزرگ موارد این وضعیت ظرف چند هفته و گاهی چند ماه کم‌کم بهتر می‌شوند؛ در وضعیتی که بهتر نمی‌شود، جدول زمانی بر اساس ارزیابی متخصص برنامه‌ریزی می‌شود.

خود بی‌حسی بیشتر وقت‌ها کار اضافه‌ای لازم ندارد؛ چیزی که دامنه را تعیین می‌کند این است که ارزیابی و پیگیری تا کجا پیش می‌رود. مواردی که تعیین‌کننده‌اند:

اینکه بی‌حسی در مدت معمول می‌ماند یا نه

بی‌حسی‌ای که در مدت مورد انتظار از بین برود نوبت اضافه لازم ندارد؛ در وضعیتی که طول بکشد، معاینه حسی و نوبت‌های پیگیری وارد کار می‌شوند.

اینکه بی‌حسی کدام ناحیه را گرفته

از دست رفتن حسی که نیمی از زبان را در بر می‌گیرد و وضعیتی که به لب پایین محدود است، ممکن است شدت پیگیری متفاوتی لازم داشته باشند.

اینکه تصویربرداری لازم است یا نه

اگر کار در ناحیه‌ای نزدیک به عصب انجام شده، ممکن است لازم باشد تصویرهای موجود دوباره ارزیابی شوند یا تصویر دیگری درخواست شود.

ارجاع به متخصص

در وضعیتی که از سه ماه گذشته و بهتر نشده، ارزیابی متخصص روندی جداگانه و قلمی جداگانه است.