سنگ لوزه: تکه سفیدی که از گلو می‌آید چیست و کی باید نزد متخصص گوش و حلق و بینی رفت؟

سطح لوزه‌های کامی صاف نیست؛ پر از فرورفتگی‌ها و چین‌های عمیقی به نام کریپت است. Cleveland Clinic می‌نویسد سنگ‌های لوزه از سفت شدن باقی‌مانده‌هایی پدید می‌آیند که در این چین‌ها گیر می‌کنند و محتوای آن‌ها مواد معدنی سفت‌شده مانند کلسیم، باقی‌مانده غذا و باکتری یا قارچ است. می‌افزاید که در کسانی که زیاد دچار التهاب لوزه می‌شوند، کریپت‌ها پس از هر التهاب گشادتر می‌شوند و به همین دلیل سنگ‌ها در این افراد بیشتر برمی‌گردند. کم‌آبی بدن و سن نوجوانی هم در میان عوامل خطر هستند.

بوی سنگ اتفاقی نیست. پژوهشی در دانشگاه اوکایامای ژاپن که محتوای باکتریایی سنگ‌های لوزه ۶ نفر را با روش‌های ژنتیکی و میکروسکوپ الکترونی بررسی کرد، درون سنگ‌ها باکتری‌های بی‌هوازی‌ای یافت که در دهان ترکیبات گوگردی می‌سازند؛ نویسندگان می‌نویسند نتایج از این دیدگاه پشتیبانی می‌کند که سنگ لوزه یکی از منابع بوی بد دهان است. بوی تند و شبیه تخم‌مرغ گندیده‌ای که وقتی سنگ را میان انگشتانتان له می‌کنید پخش می‌شود، از همین ترکیبات است.

سنگ لوزه بسیار شایع‌تر از آن است که تصور می‌شود. در پژوهشی در سال ۲۰۲۶ که ۴۱۶ سی‌تی اسکن دندان‌پزشکی (سی‌تی اسکن با پرتو مخروطی، CBCT) را بررسی کرد، در ۲۹٫۶٪ افراد سنگ لوزه دیده شد؛ شیوع و اندازه سنگ با افزایش سن بیشتر شد و میان سیگاری‌ها و غیرسیگاری‌ها از نظر شیوع سنگ تفاوت معناداری نبود. بیشتر این افراد نه برای سنگ، بلکه برای درمان دندان تصویربرداری شده بودند. Cleveland Clinic هم می‌نویسد بسیاری از افراد سنگ لوزه دارند و خبر ندارند و سنگ‌ها گاهی به‌طور اتفاقی در معاینه دندان‌پزشک دیده می‌شوند.

بخشی از سنگ‌ها با گذشت زمان جابه‌جا می‌شوند. در ژاپن، در بیمارانی که به‌خاطر بیماری‌های ناحیه دهان و فک دست‌کم سه بار سی‌تی اسکن شده بودند، وقتی ۳۲۶ جفت سی‌تی اسکن مقایسه شد، در طول پیگیری ۱۲٫۱٪ سنگ‌ها ناپدید شدند، اندازه ۲۶٫۱٪ بیشتر با بزرگ شدن تغییر کرد، ۳۷٫۳٪ جابه‌جا شدند و ۹۲٪ سنگ‌های جابه‌جاشده به سمت راه تنفسی، یعنی در جهت بیرون رانده شدن، حرکت کردند. نویسندگان این را چنین تفسیر می‌کنند که سنگ‌ها تمایل دارند از بدن بیرون رانده شوند. تکه‌ای که هنگام سرفه به دهانتان می‌آید، پایان همین روند است.

هر چیز سفیدی سنگ نیست و برای تفکیک چند سرنخ هست که در خانه می‌توان به کار برد. سنگ تکه‌ای سفت یا پنیرمانند و ریزشونده است که وقتی له شود بوی بسیار بدی می‌دهد و معمولاً تب ایجاد نمی‌کند. NHS در التهاب لوزه، لوزه‌های قرمز و متورم، گاهی با نقطه‌های چرکی یا لکه‌های سفید روی آن‌ها، گلودرد، دشواری در بلعیدن و تب بالا را توصیف می‌کند؛ نشانه‌ها معمولاً ظرف ۳ تا ۴ روز از بین می‌روند. Cancer Research UK می‌نویسد لکه‌های سفید عفونت قارچی دهان و گلو پاک می‌شوند و زیرشان سطحی قرمز و دردناک باقی می‌ماند. اما لکه سفید یا قرمزی که پاک نمی‌شود و سر جایش می‌ماند، سنگ نیست و به معاینه نیاز دارد.

به‌خاطر نوعی باکتری (Actinomyces) که زیاد درون سنگ‌های لوزه یافت می‌شود، تصور می‌شد سنگ‌ها را می‌توان با آنتی‌بیوتیکی که این باکتری را هدف می‌گیرد درمان کرد. در پژوهشی در دو بیمارستان آمریکا که ۱۳۴ بزرگسال را که لوزه‌هایشان برداشته شده بود بررسی کرد، این باکتری در ارزیابی دوباره در ۹۵٪ لوزه‌های دارای سنگ یافت شد؛ اما در ۸۳٪ لوزه‌های بزرگ بدون سنگ هم وجود داشت و تفاوت این دو گروه معنادار نبود. در التهاب لوزه عودکننده (۷۳٪) و در لوزه‌ای که ظاهرش طبیعی بود (۵۸٪)، این میزان به‌طور معناداری کمتر از لوزه‌های دارای سنگ بود. نویسندگان می‌نویسند این باکتری علت اصلی تشکیل سنگ نیست و درمانی که آن را هدف بگیرد ممکن است مؤثر نباشد. Cleveland Clinic هم یادآوری می‌کند که آنتی‌بیوتیک‌ها راه‌حل بلندمدت نیستند.

اهمیت اصلی سنگ لوزه این است که گاهی با نشانه جدی‌تری اشتباه گرفته می‌شود. Cancer Research UK در سرطان بخش پشتی دهان و گلو (اوروفارنکس) از تورم در گردن، گلودردی که به‌ویژه یک‌طرفه است و از بین نمی‌رود، درد یا دشواری هنگام بلعیدن، تغییر صدا، کاهش وزن ناخواسته، بوی بد دهان، بزرگی غیرعادی لوزه یک طرف و گوش‌دردی که ظرف چند روز بهتر نمی‌شود در میان نشانه‌های احتمالی نام می‌برد. همین منبع تأکید می‌کند که بیشتر این نشانه‌ها از علت‌های دیگر و بی‌خطرتر ناشی می‌شوند. معیار عملی این است: سنگ ممکن است در هر دو طرف دیده شود، می‌آید و می‌رود و وقتی بیرون بیاید شکایت کم می‌شود؛ اما تغییری که در یک طرف ماندگار است و بزرگ می‌شود، نباید با سنگ توضیح داده شود.

وضعیت‌های فهرست اول معمولاً در خانه قابل مدیریت‌اند. اگر یکی از نشانه‌های فهرست دوم را دارید، صبر نکنید و به این امید نمانید که سنگ خودبه‌خود بیفتد.

ترتیب کار از ملایم‌ترین روش شروع می‌شود. اگر کارهای خانگی مؤثر نبود یا سنگ مدام برمی‌گردد، متخصص گوش و حلق و بینی گزینه‌ها را ارزیابی می‌کند.

1. 1

   اول نشانه‌های اورژانسی را بررسی کنید

   اگر گلودردی که به‌سرعت بدتر می‌شود، تورم داخل دهان و گلو، دشواری در حرف زدن، بلعیدن یا نفس کشیدن یا ناتوانی در باز کردن دهان دارید، سراغ سنگ نروید؛ به گفته NHS این‌ها ممکن است نشانه‌های آبسه اطراف لوزه باشند؛ سازمان NHS تماس با ۹۹۹ را توصیه می‌کند؛ در ترکیه این شماره ۱۱۲ است. خودتان رانندگی نکنید.

2. 2

   غرغره آب‌نمک ولرم

   Cleveland Clinic غرغره آب‌نمک ولرم را به‌عنوان گام نخست توصیه می‌کند. دستور NHS برای غرغره حل کردن نصف قاشق چای‌خوری نمک در یک لیوان آب ولرم است؛ پس از غرغره، آب بدون قورت دادن بیرون ریخته می‌شود. کودکان خردسال نباید با آب‌نمک غرغره کنند.

3. 3

   سرفه، واترجت یا گوش‌پاک‌کن

   Cleveland Clinic برای جابه‌جا کردن سنگ، سرفه محکم، شستن با دهان‌شوی آبی (واترجت) یا بیرون راندن آرام سنگ با گوش‌پاک‌کن را نام می‌برد. بافت لوزه به‌راحتی خون می‌آید؛ با جسم نوک‌تیز یا فلزی نتراشید و اگر رفلکس عق زدن قوی دارید، فشار نیاورید.

4. 4

   عود را کم کنید

   Cleveland Clinic مسواک زدن منظم، نخ دندان، مسواک زدن زبان، ترک سیگار، غرغره آب‌نمک پس از غذا و نوشیدن آب کافی را توصیه می‌کند. همچنین یادآوری می‌کند که ممکن است نتوان به‌طور کامل از سنگ پیشگیری کرد.

5. 5

   معاینه متخصص گوش و حلق و بینی

   در سنگ‌هایی که در خانه بیرون نمی‌آیند، مدام برمی‌گردند یا آزار می‌دهند، پزشک ممکن است سنگ‌ها را در معاینه بیرون بیاورد و در صورت نیاز تصویربرداری درخواست کند. معاینه همچنین راهی است برای بررسی اینکه آیا دو لوزه قرینه‌اند و آیا در گردن تورمی هست یا نه.

6. 6

   گزینه‌های راه‌حل دائمی

   اگر سنگ‌ها بارها برمی‌گردند و بر زندگی اثر می‌گذارند، پزشک ممکن است درباره بستن کریپت‌ها با لیزر (کریپتولیز لیزری) یا برداشتن لوزه‌ها (تونسیلکتومی) صحبت کند. اینکه کدام مناسب است را اندازه لوزه، سابقه التهاب و وضعیت کلی سلامت شما تعیین می‌کند.

برای بیشتر افراد مراقبت خانگی کافی است. اگر سنگ‌ها مدام برمی‌گردند و شکایت ایجاد می‌کنند، گزینه‌ها از ساده تا جراحی ردیف می‌شوند؛ تصمیم با متخصص گوش و حلق و بینی است.

موارد زیر تصمیم‌هایی هستند که یا به بافت لوزه آسیب می‌زنند یا باعث می‌شوند نشانه مهمی از چشم بیفتد.

روند زیر برای سیر معمولی است که با مراقبت خانگی مدیریت می‌شود. اگر سنگ‌ها مدام برمی‌گردند، برنامه متخصص گوش و حلق و بینی در اولویت است.

1. وقتی سنگ بیرون می‌آید

   حس گیر کردن در گلو و بویی که از آن ناحیه می‌آید بیشتر وقت‌ها بی‌درنگ کم می‌شود. دیده شدن حفره کوچکی در فرورفتگی‌ای که سنگ از آن بیرون آمده، طبیعی است.

2. روزهای بعد

   غرغره آب‌نمک پس از غذا و مراقبت خوب از دهان، پر شدن دوباره فرورفتگی را کند می‌کند. ممکن است در ناحیه لوزه حساسیت خفیفی باشد؛ درد رو به افزایش و تب، التهاب لوزه را به ذهن می‌آورد.

3. در طول ماه‌ها

   در افرادی که کریپت‌های عمیق دارند، سنگ‌ها ممکن است دوباره تشکیل شوند. در پیگیری با سی‌تی اسکن دیده شد که برخی سنگ‌ها بزرگ شدند و برخی ناپدید؛ میزان عود از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند.

رقمی نمی‌دهیم، چون بیشتر سنگ‌های لوزه به هیچ درمانی نیاز ندارند، در حالی که برخی ممکن است لیزر در مطب و برخی جراحی لازم داشته باشند. مواردی که دامنه کار را تعیین می‌کنند:

دفعات بروز سنگ‌ها و شکایتی که ایجاد می‌کنند

برای سنگ‌هایی که گاه‌گاهی می‌افتند و آزاری ندارند، مراقبت خانگی کافی است؛ سنگ‌هایی که مدام برمی‌گردند و بر زندگی اثر می‌گذارند برنامه درمانی لازم دارند.

اندازه لوزه‌ها و سابقه التهاب

در لوزه‌های کوچک کریپتولیز لیزری ممکن است مناسب باشد، در حالی که در لوزه‌های بزرگی که زیاد ملتهب می‌شوند جراحی ممکن است مطرح شود.

نیاز به تصویربرداری

سنگی که دیده می‌شود با معاینه شناخته می‌شود؛ در سنگ عمقی یا بزرگ شدن یک‌طرفه ممکن است تصویربرداری لازم شود.