Zwelling onder de kaak tijdens het eten: een speekselsteen?

De speekselklier onder de kaak (glandula submandibularis) is een klier zo groot als een walnoot die aan de binnenkant van het kaakbot ligt, net boven de onderrand van het bot. Het speeksel dat ze maakt, gaat via een dunne buis (de buis van Wharton) naar een kleine opening onder de tong, achter de voortanden. In rust maakt de klier weinig speeksel; als u eten ziet of ruikt, en vooral als er iets zuurs in uw mond komt, stijgt de productie flink.

Zit er een steen in de buis, dan komt het beeld met die stijging aan het licht. MSD Manuals schrijft dat verstoppende stenen zwelling en pijn in de klier geven, vooral na eten dat de speekselproductie prikkelt. Ook de NHS beschrijft dat bij een volledige verstopping de pijn tijdens het eten komt en een uur of twee aanhoudt. Bij een gedeeltelijke verstopping sijpelt het speeksel langzaam weg en zakt de zwelling; daardoor komt en gaat de klacht, en bij sommige maaltijden is er niets aan de hand. Een deel van de stenen geeft helemaal geen klachten en wordt bij toeval gezien op een röntgenfoto die om een andere reden is gemaakt.

Waarom de stenen vooral hier ontstaan, is ook bekend. MSD Manuals vermeldt dat ongeveer 80% van de stenen zich vormt in de klier onder de kaak, de meeste overige in de klier voor het oor (parotis) en 1% in de klier onder de tong, en dat ongeveer een kwart van de patiënten meer dan één steen heeft. De stenen bestaan meestal uit calciumfosfaat en slaan neer waar het speeksel stilstaat. Dezelfde bron beschrijft dat stilstaan bij mensen die verzwakt zijn, vocht verliezen, weinig eten of medicijnen gebruiken die het speeksel verminderen (anticholinergica), en voegt eraan toe dat aanhoudende of terugkerende stenen de klier vatbaar maken voor infecties. De NHS schrijft dat de oorzaak niet precies bekend is en dat er daarom geen zekere manier is om stenen te voorkomen.

Thuis kunt u met een eenvoudige proef dat patroon duidelijker maken. Vergelijk op een lege maag, als er geen zwelling is, de linker- en rechterkant onder uw kaak in de spiegel en met uw vingers. Zuig dan op een schijfje citroen of een suikervrij zuur snoepje en houd de kant met de zwelling de minuten daarna in de gaten. Een verstopte klier reageert vaak snel op die prikkel: ze wordt strak en vol. Noteer over een paar maaltijden op dezelfde dag op welk moment de zwelling begint en hoe lang het duurt voor ze zakt. Die notities stellen geen diagnose, maar ze zijn de waardevolste informatie die u naar de arts meeneemt. Verandert de zwelling helemaal niet met het eten, dan past het beeld op deze pagina niet bij u; kijk dan naar het onderscheid tussen de andere zwellingen onder de kaak.

Waar de steen zit, bepaalt zowel de klachten als de behandeling. Stenen aan het einde van de buis, dicht bij de opening in de mond, zijn soms te zien als een hard puntje onder de tong of met de vinger te voelen; MSD Manuals schrijft dat de steen soms te voelen is bij onderzoek van de mondbodem met twee handen. Stenen op de plek waar de klier op de buis aansluit (de hilus) of in de klier zelf zijn vaak groter en van binnenuit de mond niet te zien. In een Koreaans onderzoek naar 428 operaties waren de stenen in de klier en de hilus significant groter dan die in het voorste en middelste deel van de buis.

Over beeldvorming is één ding goed om te weten: echografie is de eerste keus, maar ziet niet elke steen. MSD Manuals schrijft dat de gevoeligheid van echografie per onderzoek tussen 60% en 95% ligt. In een reeks van 68 patiënten uit Philadelphia bij wie de diagnose met een endoscoop werd bevestigd, liet de echo bij de 48 patiënten die er een kregen 65% van de stenen zien, en de CT-scan 98%; de meeste stenen die de echo miste, zaten aan het voorste uiteinde van de buis. Is de zwelling bij het eten duidelijk en was de echo toch schoon, dan hoeft dat dus niet te betekenen dat er geen steen is. Volgens dezelfde bron is 90% van de stenen onder de kaak op een röntgenfoto te zien, terwijl 90% van de stenen in de oorspeekselklier dat niet is.

Kan een verstopte klier lang niet leeglopen, dan kan ze geïnfecteerd raken. De NHS noemt pijn, roodheid of pus rond de steen en hoge koorts als tekenen van infectie. MSD Manuals beschrijft bij een bacteriële speekselklierontsteking koorts, koude rillingen, pijn en zwelling aan één kant, een harde en gevoelige klier, roodheid van de huid erboven en pus uit de opening van de buis als u over de klier strijkt; dat beeld komt vooral voor bij mensen met een droge mond, vochtverlies of een chronische ziekte, en een abces moet worden gedraineerd.

Dan is er nog een beeld dat niet het onderwerp van deze pagina is, maar dat u er niet mee moet verwarren: een infectie die zich vanuit een tand uitbreidt. Een infectie die bij de onderste kiezen begint, kan ook de ruimte onder de kaak laten opzwellen, maar die zwelling komt en gaat niet met het eten; ze blijft, wordt steeds harder en groeit. Bij een tandabces noemt de NHS moeite met ademen, praten of slikken, veel zwelling in de mond, moeite met het openen van de mond, zwelling of pijn bij het oog en plotselinge problemen met zien als redenen om 999 te bellen of naar de spoedeisende hulp te gaan; in Turkije betekent dat 112.

In de eerste lijst staan maatregelen die u een paar dagen thuis kunt proberen. Past ook maar één punt uit de tweede lijst bij u, stop dan met thuis afwachten.

Deze klacht hoort bij de kno-arts of de kaakchirurg. Uw tandarts kan het eerste onderzoek doen, de steen op een röntgenfoto zien en u doorverwijzen.

1. 1

   Eerst worden de alarmsignalen uitgesloten

   Bij moeite met ademen, praten of slikken, een harde mondbodem of hoge koorts gebeurt de beoordeling op de spoedeisende hulp.

2. 2

   Het verband met het eten wordt nagevraagd

   Er wordt besproken bij welke maaltijd de zwelling begint, hoe snel ze zakt, hoe vaak het terugkomt en of er eerder al eens een steentje uit is gekomen. Laat uw notities zien en de foto’s die u tijdens een zwelling heeft gemaakt.

3. 3

   De mondbodem wordt met twee handen onderzocht

   Eén hand in de mond onder de tong, de andere van buiten onder de kaak. Stenen in het voorste deel van de buis zijn zo vaak te voelen; door over de klier te strijken, wordt gekeken of er helder, troebel of etterig speeksel uit de opening van de buis komt.

4. 4

   Beeldvorming

   Meestal wordt met een echo begonnen. Is de echo schoon maar houdt de klacht aan, dan wordt een CT-scan of MRI aangevraagd; het is bekend dat een echo vooral stenen aan het voorste uiteinde van de buis kan missen.

5. 5

   Grootte en plek van de steen worden gemeten

   Die twee gegevens bepalen de behandeling. Stenen dicht bij de opening in de mond worden via een kleine snee in de mond verwijderd, kleine stenen in de buis met een endoscoop en grote stenen in de klier met andere methoden.

6. 6

   Behandeling en controle

   Is er een infectie, dan eerst antibiotica en vocht, daarna het verwijderen van de steen. Na de ingreep wordt gecontroleerd of de klacht terugkomt.

Deze mogelijkheden zijn geen concurrenten van elkaar; waar de steen zit en hoe groot hij is, bepaalt welke past. Tegenwoordig is het doel de klier zo veel mogelijk te sparen.

Hieronder staan de beslissingen die bij deze klacht het vaakst tijd of een klier kosten.

De duur hangt af van de grootte van de steen en de gekozen methode; het verloop hieronder is een algemeen kader.

1. De eerste dagen met maatregelen thuis

   Kleine, beweeglijke stenen kunnen in die tijd naar buiten komen. Is de steen eruit, dan houden de zwelling en de pijn bij het eten op.

2. Als de steen blijft zitten

   De zwelling komt bij elke maaltijd terug. De NHS raadt aan naar een arts te gaan als een steen niet vanzelf verdwijnt en last geeft.

3. Nadat de steen is verwijderd

   In de reeks van 43 patiënten waren na een gemiddelde follow-up van 24 maanden 37 patiënten klachtenvrij, hadden 2 patiënten lichte verstoppingsklachten die geen behandeling nodig hadden en werd bij 4 patiënten de klier verwijderd vanwege terugkerende infecties.

4. Op de lange termijn

   MSD Manuals vermeldt dat ongeveer een kwart van de patiënten meer dan één steen heeft en dat aanhoudende of terugkerende stenen de klier vatbaar maken voor infecties. De NHS schrijft dat verwijderde stenen meestal niet terugkomen, en dat de klier moet worden verwijderd als het vaak terugkomt. Komt hetzelfde patroon terug, meld het dan vroeg.

We noemen hier geen bedrag, want achter een klier die bij het eten opzwelt, kan een klein steentje zitten dat thuis naar buiten komt, maar ook een grote steen waarvoor de klier moet worden verwijderd. De onderdelen die de omvang bepalen:

Plek en grootte van de steen

Een kleine steen bij de opening van de buis en een grote steen in de klier vragen om totaal verschillende ingrepen.

Beeldvorming

Een echo is vaak voldoende; bij vermoeden van een gemiste steen komt er een CT-scan of MRI bij.

De gekozen methode

Verwijderen via de mond, endoscopie, vergruizen en het weghalen van de klier vragen elk om andere apparatuur, verdoving en tijd.

Behandeling van een infectie

Is de klier geïnfecteerd, dan zijn medicijnen en zo nodig het draineren van een abces aparte posten.