Səhərlər ağız quruluğu: niyə quru ağızla oyanıram?

Tüpürcək gün ərzində daim axır, yemək yeyərkən və danışarkən artır. Yuxuda isə demək olar ki, dayanır. Tüpürcək tədqiqatlarının aparıcı simalarından olan Colin Dawes Amerika Diş Həkimləri Assosiasiyasının jurnalındakı icmalında yuxu zamanı tüpürcək axınının nəzərə alınmayacaq səviyyəyə endiyini və tüpürcəyin qoruyucu təsirlərinin bu müddətdə itdiyini yazır. Buna görə hər kəs səhər bir qədər quru ağızla oyana bilər. Problem bu quruluğun hər səhər nəzərəçarpan, narahatedici və gün ərzində də davam edən hala gəlməsidir.

Ən çox rast gəlinən səbəb ağızdan nəfəs almaqdır. NHS ağız quruluğunun əsas səbəbləri arasında gecə ağızdan nəfəs almağı sayır və bunun burun tutulduqda və ya ağız açıq yatıldıqda baş verdiyini yazır. Ağızdan keçən hava onsuz da az olan tüpürcəyi buxarlandırır. Yeni Zelandiyada 10 sağlam könüllünün üst ön dişlərinin damaq tərəfinə yerləşdirilən sensorla aparılan tədqiqat bunu ölçüb: ağızdaxili pH gündüz orta hesabla 7,3, normal yuxuda 7,0 olduğu halda, burun sıxacı ilə ağızdan nəfəs almağa məcbur edilən yuxuda 6,6-ya düşüb və düşmə daha uzun sürüb. Tədqiqatçılar bunun diş eroziyasında və kariyesdə rol oynaya biləcəyini qeyd edir; tədqiqat kiçikdir və dişlərə təsiri birbaşa ölçməyib.

Ağız açıq yatmağın səbəbi çox vaxt burundur. Allergik zökəm, sinusit, burun balıqcıqlarının böyüməsi, burun arakəsməsinin əyriliyi və ya soyuqdəymə burnu tutur və orqanizm ağızdan nəfəsə keçir. Yalnız bir tərəfdə davam edən burun tutulmasının diş mənşəli ola biləcəyini də xatırlatmaq yerinə düşər. Burnunuz gündüz də tutulursa, səhər quruluğunun həlli ağızda deyil, burundadır.

Səhər quruluğu yuxu apnoesinin az bilinən əlamətidir. NHS yuxu apnoesini yuxuda nəfəsin dayanıb yenidən başlaması kimi təsvir edir; xoruldamanı, təngnəfəs və ya boğulurmuş kimi oyanmanı, tez-tez oyanmanı, gün ərzində həddindən artıq yorğunluğu və səhər baş ağrısını əlamətlər sırasında sayır. İsraildə xoruldama şikayəti ilə yuxu testinə göndərilən 668 nəfər və ümumi tibbi müayinəyə gələn 582 yetkinlə aparılan tədqiqatda demək olar ki, hər səhər ağız quruluğu ilə oyanma yuxu apnoesi olanlarda 31,4%, yalnız xoruldayanlarda 16,4%, nəzarət qrupunda 3,2% idi; göstərici apnoenin ağırlığı ilə birlikdə artıb. Pekində 1.291 yetkinlə aparılan 2024-cü il tədqiqatında da səhər ağız quruluğu yüksək apnoe riski daşıyanlarda daha tez-tez rast gəlinib.

Yuxu apnoesində quruluq yalnız hiss deyil, ölçülə bilir. Moskvada yuxu testi ilə diaqnoz qoyulmuş 30 yuxu apnoesi xəstəsində səhər quruluğu yüngül apnoesi olanların 60%-ində, orta apnoesi olanların 72,7%-ində, ağır apnoesi olanların 88,9%-ində var idi; apnoe ağırlaşdıqca tüpürcəyin miqdarı azalıb və tüpürcək daha turş olub. Bu kiçik tədqiqatdır, amma istiqamət digərləri ilə eynidir. Praktik mənası: xoruldayan və hər səhər quru ağızla oyanan şəxsdə problem yalnız ağızda olmaya bilər. NHS yuxu apnoesi müalicə olunmazsa, yüksək təzyiq, insult, 2-ci tip şəkərli diabet və ürək xəstəliyi riskini artıra biləcəyini yazır.

Dərmanlar səhər quruluğunu nəzərəçarpacaq dərəcədə artıra bilir, xüsusilə axşam qəbul edilənlər. NHS ağız quruluğunun əsas səbəbləri arasında dərmanları sayır və dərmanın istifadə təlimatına baxmağı tövsiyə edir; amma reseptlə verilən dərmanı həkimlə məsləhətləşmədən dayandırmamağı da vurğulayır. Az su içmək, çox tərləmək və ya xəstəlik zamanı susuzlaşma, narahatlıq, siqaret, axşam qəbul edilən spirtli içki və kofein də quruluğu artıran amillərdir. Gün ərzində də davam edən, göz quruluğu ilə birlikdə olan və ya tez-tez sidiyə çıxma ilə gələn quruluq şəkərli diabet və ya Şeqren sindromu kimi vəziyyəti düşündürür; NHS bu halda ailə həkiminə görünməyi tövsiyə edir.

Gecə quruluğunun ağız sağlamlığına bədəli var. Dawes tüpürcəyin kariyesdən, turşu aşınmasından (eroziya), göbələk infeksiyasından və ağızdaxili qıcıqlanma yaralarından qoruduğunu, şəkəri və turşunu ağızdan təmizlədiyini, mina qatını bərpa edən minerallar daşıdığını yazır. Bu müdafiə yuxuda onsuz da azalır; ağız açıq qaldıqda daha da zəifləyir. Dawes-in praktik nəticəsi aydındır: günün ən vacib fırçalaması yatmazdan dərhal əvvəlkidir. Yatdıqdan sonra şəkərli və ya turş bir şey içmək müdafiəsiz saatları kariyes üçün ən riskli vaxta çevirir.

Protez və implant istifadə edənlər üçün gecə ayrıca əhəmiyyət daşıyır. NHS ağız quruluğunda protezlə yatmamağı və ağızda göbələk infeksiyasının qarşısını almaq üçün protezi gecələr çıxarmağı tövsiyə edir. Doqquz tədqiqatı nəzərdən keçirən sistematik icmalda altı tədqiqat ağız quruluğunun çıxan protezlə danışmağa, çeynəməyə və protezin yerində durmasına mənfi təsir etdiyini göstərib. Bundan əlavə, tüpürcək azaldıqda protezin altında göbələk infeksiyası və qızartının (protez stomatiti) yaranması asanlaşır. İmplant üstündəki dişlərdə gecə quruluğunun təsirini birbaşa öyrənən tədqiqat azdır; amma implant ətrafındakı toxumanın sağlamlığı ərpə nəzarətdən asılı olduğu üçün implant ətrafının təmizlənməsi axşam qaydasının ayrılmaz hissəsi olmalıdır.

Birinci siyahı evdə düzəldilə bilən səbəbləri düşündürən mənzərəni, ikinci siyahı həkimə getməyi tələb edən mənzərəni təsvir edir. Dəqiq ayrımı müayinə və lazım olduqda yuxu testi aparır.

Aşağıdakı ardıcıllıq evdə apara biləcəyiniz müşahidədən həkimin qiymətləndirməsinə doğru irəliləyir.

1. 1

   Bir həftə qeyd aparın

   Hər səhər quruluğun şiddətini 0-dan 10-a qədər qiymətləndirin. Yanına həmin gecənin xüsusiyyətlərini yazın: burnunuz tutulu idimi, spirtli içki və ya qəhvə qəbul etmisinizmi, protezlə yatmısınızmı, axşam hansı dərmanları içmisiniz, gecə neçə dəfə oyanmısınız.

2. 2

   Yanınızda yatan şəxsdən soruşun

   Ağzınız açıq yatırsınızmı, xoruldayırsınızmı, nəfəsiniz dayanırmı? NHS yuxu apnoesini fərq etməyin çətin ola biləcəyini və kiminsə sizi yatarkən müşahidə etməsinin kömək edə biləcəyini yazır. Telefonla bir neçə dəqiqəlik səs yazısı da fikir verə bilər.

3. 3

   Burnunuzu gündüz yoxlayın

   Ağzınızı bağlayıb bir dəqiqə yalnız burnunuzla rahat nəfəs ala bilirsinizmi? Bir burun dəliyinizi bağlayıb digəri ilə yoxlayın, sonra əksinə. Bir tərəf daim tutulursa, bunu qeyd edin.

4. 4

   Dərman siyahınızı nəzərdən keçirin

   İstifadə etdiyiniz bütün dərmanların istifadə təlimatında ağız quruluğunun yazılıb-yazılmadığına baxın. Siyahını həkiminizə aparın; dozanın qəbul vaxtının dəyişdirilməsi və ya başqa dərmanın seçilməsi mümkün ola bilər.

5. 5

   Ailə həkimi və ya QBB

   Xoruldama və nəfəsin dayanması varsa, ailə həkimi sizi yuxu testinə göndərə bilər; testin evdə, yoxsa yuxu laboratoriyasında aparılacağına sizi göndərən həkim qərar verir. Burun tutulması ön plandadırsa, qulaq-burun-boğaz mütəxəssisi qiymətləndirir.

6. 6

   Diş həkimi müayinəsi

   Diş həkimi quruluğun dişlərə, diş ətinə və protezə təsirini qiymətləndirir: yeni kariyes, diş boynunda aşınma, göbələk infeksiyası, protezin altında qızartı. Flüoridli məhsullar və kontrol müayinələrinin tezliyi buna görə tənzimlənir.

Səhər quruluğu üçün vahid həll yoxdur; görülən iş səbəbə görə dəyişir və əksər hallarda bir neçə tədbir birlikdə tətbiq olunur.

Aşağıdakılar bu şikayətdə tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlar və onların bədəlidir.

Nə qədər müddətə düzələcəyi səbəbdən asılıdır. Aşağıdakı ardıcıllıq ümumi çərçivədir.

1. Burun açıldıqda

   Keçici tutulmada burun açılanda səhər quruluğu da əksər hallarda keçir.

2. Ev tədbirləri ilə bir neçə həftə

   NHS ev və aptek tədbirlərinə baxmayaraq bir neçə həftə sonra ağız hələ də qurudursa, ailə həkiminə görünməyi tövsiyə edir.

3. Yuxu apnoesinin müalicəsində

   NHS CPAP-ın əvvəlcə qəribə gələ biləcəyini, amma hər gecə istifadə edildikdə ən yaxşı nəticə verdiyini yazır. Quruluq davam edərsə, aparatın tənzimləmələri nəzərdən keçirilir.

4. Uzunmüddətli dövrdə

   Quruluq davam etdikcə kariyes və göbələk infeksiyası riski qalır. Diş həkimi kontrol müayinələrini daha tez-tez planlaşdırmaq bu dövrü təhlükəsiz keçirməyə imkan verir.

Vahid rəqəm vermirik, çünki səhər quruluğu sadə vərdişdən yuxu apnoesinə qədər fərqli səbəblərdən yaranır. Müəyyənedici maddələr:

Səbəbin araşdırılması

Qulaq-burun-boğaz müayinəsinin, yuxu testinin və ya qan analizlərinin lazım olub-olmaması.

Yuxu apnoesinin müalicəsi

CPAP aparatı və ya ağızdaxili aparat kimi seçimlər fərqli həcmdədir.

Ağız boşluğundakı nəticələr

Quruluğun səbəb olduğu kariyesin, göbələk infeksiyasının və ya protez problemlərinin müalicəsi.