Qatı, yapışqan tüpürcək: niyə olur, nə vaxt vacibdir?

Tüpürcəyin doxsan doqquz faizi sudur, qalan bir faizi isə zülallar, duzlar və başqa maddələrdir. Bu kiçik hissənin içində musin adlanan, ağzı sürüşkən edən və toxumaların üzərində qoruyucu təbəqə yaradan iri zülallar var. Böyüklərdə tüpürcək vəziləri gündə təxminən yarım litrdən bir yarım litrə qədər tüpürcək hasil edir. Su hissəsi azaldıqda musinlər daha sıx qalır və tüpürcək sapvari, yapışqan konsistensiyaya keçir. Qatı tüpürcək çox vaxt azalmış tüpürcəyin digər üzüdür.

Tüpürcəyin konsistensiyasını sinir sistemi də müəyyən edir. İstirahət və həzm vəziyyətində işləyən sistem sulu, bol tüpürcək hasil edir; yemək yeməyi və udqunmağı asanlaşdıran budur. Stress və təhlükə anında işə düşən sistem isə daha qatı tüpürcək hasil edir. Həyəcanlı çıxışdan əvvəl ağzınızın quruyub yapışdığını hiss etməyinizin səbəbi budur. Bu cür qatılaşma stress keçəndə öz-özünə düzəlir.

Ən çox sadalanan səbəblərdən biri orqanizmin susuzlaşmasıdır. Az su içmək, çox tərləmək və ya xəstəlik zamanı maye itirmək tüpürcəkdə ilk əks olunan dəyişikliklərdəndir. Susuzlaşmanın digər əlamətləri tünd sarı və kəskin iyli sidik, həmişəkindən az sidiyə çıxmaq, baş gicəllənməsi, yorğunluq və baş ağrısıdır. Bu əlamətlərlə birlikdə gələn qatı tüpürcək əvvəlcə maye qəbul etməli olduğunuzu deyir.

Digər geniş yayılmış səbəb ağızdan nəfəs almaqdır. Burnunuz tutulu olanda və ya gecələr ağzınız açıq yatanda ağzın içindəki maye buxarlanır və səhər tüpürcək qatı, yapışqan olur. Soyuqdəymə, sinusit və ya allergiya zamanı burun-udlaqdan boğaza axan selik də tüpürcəyə qarışaraq bu konsistensiyanı artırır. Boğazda nəyinsə ilişib qalması hissi, tez-tez boğazı təmizləmə və burun-udlaqdan axıntı hissi müşayiət edirsə, səbəb çox vaxt burnunuzdadır. Bu vəziyyət adətən öz-özünə keçir; bir neçə həftədən çox davam edərsə, ailə həkiminə müraciət etmək lazımdır.

Dərmanlar vacib səbəbdir: beş yüzdən çox dərmanın ağız quruluğuna səbəb ola bildiyi məlumdur. Həyəcan və depressiya dərmanları, sidik kisəsi xəstəliklərinin və XOAX-ın (xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi) müalicəsində istifadə olunan bəzi dərmanlar, allergiya və burun açan dərmanlar, bəzi təzyiq dərmanları, Parkinson dərmanları və kimyaterapiya bunların başında gəlir. Kimyaterapiya dərmanları birbaşa tüpürcəyi qatılaşdıra bilir; baş və boyun nahiyəsinə tətbiq olunan radioterapiya da vəzilərə təsir edərək tüpürcəyi azaldır. Hansı dərmanların ağzı qurutduğunu və ağız quruluğunun ümumi mənzərəsini ağız quruluğu səhifəmizdə ətraflı izah etmişik.

Uzun sürən, göz quruluğu, oynaq və əzələ ağrıları və həddindən artıq yorğunluqla birlikdə gələn qatı tüpürcək Şeqren xəstəliyini düşündürür. Bu, immun sistemin tüpürcək və göz yaşı vəzilərinə təsir etdiyi xəstəlikdir. Diaqnoz üçün qan analizləri, göz testləri və beş dəqiqə ərzində bir qaba tüpürcək toplanaraq hasil olunan miqdarın ölçüldüyü sadə test istifadə olunur; bəzən dodaqdan kiçik toxuma nümunəsi götürülür. Nəzarətsiz şəkərli diabet və bəzi virus infeksiyaları da tüpürcəyi azaldan səbəblər sırasındadır.

Az bilinən nəticə: qatı tüpürcək tüpürcək vəzilərinin özü üçün də risk yaradır. Sərbəst axan tüpürcək bakteriyaları yuyur; qatılaşdıqda bu yuyulma zəifləyir və bakteriyalar vəzinin axarına geri keçərək vəzini iltihablandıra bilər. Bu iltihab ən çox qulağın önündəki və çənənin altındakı vəzilərdə olur və xüsusilə əlli yaşdan yuxarı şəxslərdə daha tez-tez görülür. Yanaqda və ya çənənin altında ağrılı şişkinlik, qızdırma və ağıza irin gəlməsi bu vəziyyəti düşündürür.

Protez istifadə edənlər üçün ağız quruluğunun ayrıca mənası var. Üst protez damaqla onun arasındakı nazik tüpürcək təbəqəsinin yaratdığı yapışma sayəsində yerində durur. Səksən altı pasiyentlə aparılmış bir tədqiqatda üst protezin yerində durması damaqdakı kiçik vəzilərin ifrazatı ilə sıx əlaqəli çıxıb; qulağın önündəki böyük vəzinin axın sürəti ilə isə əlaqə tapılmayıb. Ağız quruluğu ilə protezdən razılığı araşdıran doqquz tədqiqatın altısında quruluq protezin işinin pisləşməsi ilə əhəmiyyətli dərəcədə əlaqəli olub; müəlliflərə görə ən çox təsirlənən funksiyalar danışıq, çeynəmə və protezin yerində durmasıdır. Yəni ağzınız quruduqca protezinizin sürüşməyə başlaması təsadüf deyil.

Aşağıdakı bölgü dəqiq diaqnoz deyil; hansı halda öz tədbirlərinizin kifayət edə biləcəyini, hansı halda həkimə getməli olduğunuzu göstərən çərçivədir.

Aşağıdakı ardıcıllıq qatı tüpürcəyin arxasındakı səbəbi daraltmağa kömək edir. İlk gedəcəyiniz yer ailə həkiminiz və ya diş həkiminizdir.

1. 1

   Əvvəlcə təcili əlamətlərə baxın

   Boyunda nəfəsi çətinləşdirən şişkinlik və ya susuzlaşma ilə birlikdə şüur qarışıqlığı, göyərmiş və ya soyuq dəri varsa, sonrakı addımları gözləməyin, 112-yə zəng edin. Yanaqda və ya çənənin altında qızdırma ilə gələn ağrılı şişkinlik varsa, həmin gün müayinə olun.

2. 2

   Maye qəbulunuzu və sidiyinizi izləyin

   Gün ərzində nə qədər su içdiyinizi, sidiyin rəngini və tezliyini bir neçə gün qeyd edin. Tünd sidik və az sidiyə çıxma susuzlaşmanı göstərir; əvvəlcə bunu düzəldin.

3. 3

   Vaxta baxın

   Yalnız səhər, yoxsa bütün gün? Səhərə xas qatılaşma ağızdan nəfəs almağı, bütün gün davam edən mənzərə isə dərmanı və ya ümumi səbəbi düşündürür. Yanınızda yatan adamdan ağzınızın açıq yatıb-yatmadığınızı soruşun.

4. 4

   Dərman siyahınızı çıxarın

   Qəbul etdiyiniz bütün dərmanları və onlara nə vaxt başladığınızı yazın, dərmanın təlimatında ağız quruluğu yan təsirinə baxın. Dərmanı özbaşına atmayın; onu yazan həkimlə danışın.

5. 5

   Müşayiət edən əlamətləri toplayın

   Göz quruluğu, oynaq ağrısı, həddindən artıq yorğunluq, tez-tez sidiyə çıxma, susuzluq hissi, burun-udlaq axıntısı: bunları həkiminizə deyin. Şeqren xəstəliyi və şəkərli diabet kimi səbəblər bu əlamətlərlə birlikdə araşdırılır.

6. 6

   Diş həkiminizə ağzınızı yoxlatdırın

   Uzun sürən quruluq və qatı tüpürcəkdə diş həkimi kariyesin başlanğıc əlamətlərini, diş ətinin vəziyyətini, göbələk infeksiyası əlamətlərini və protez varsa, onun uyğunluğunu yoxlayır. Səbəb ümumi sağlamlıqda olsa belə, ağızdakı zərər ayrıca izlənilməlidir.

Aşağıdakılar qatı tüpürcəyin gündəlik narahatlığını azaldır; əsasda duran səbəb varsa, onun müalicəsini əvəz etmir.

Qısa sürən qatılaşma zərərsizdir. Həftələrlə davam edən mənzərə isə tüpürcəyin qoruyucu funksiyalarını zəiflədir.

Qatı tüpürcəyin nə vaxt düzələcəyi səbəbindən asılıdır. Aşağıdakı çərçivə hansı səbəbin hansı gedişi izlədiyini göstərir.

1. Saatlar ərzində

   Susuzlaşma və ya stresslə bağlı qatılaşma maye qəbul edildikdən və ya stress keçdikdən sonra qısa müddətdə düzəlir.

2. Günlər ərzində

   Soyuqdəymə və burun-udlaq axıntısı ilə bağlı mənzərə infeksiya keçdikcə düzəlir. Bir neçə həftədən çox davam edərsə, ailə həkiminə müraciət edin.

3. Həftələr ərzində

   Evdə görülən və aptek vasitələri ilə tətbiq olunan tədbirlərə baxmayaraq bir neçə həftə ərzində düzəlməyən quruluq və qatı tüpürcək həkimə getməyi tələb edən mənzərədir. Dərman dəyişdirilibsə, onun təsiri də bu müddətdə görünür.

4. Uzunmüddətli dövrdə

   Şeqren xəstəliyi və ya radioterapiya kimi daimi səbəblərdə məqsəd qatılaşmanın keçməsi deyil, dişlərin, diş ətinin və protezin qorunmasıdır. Bu dövrdə diş kontrolları daha tez-tez olur.

Qatı tüpürcəyin özü prosedur tələb etmir; həcmi səbəbin araşdırılması və onun ağızda qoyduğu təsirlər müəyyən edir. Müəyyənedici maddələr bunlardır:

Səbəbin araşdırılması

Qan analizləri, tüpürcəyin ölçülməsi və lazım olarsa, revmatoloqun qiymətləndirməsi həkiminizin sahəsinə aiddir.

Ağızdakı təsirlərin müalicəsi

Quruluğun yaratdığı kariyes, diş əti problemi və ya göbələk infeksiyası ayrı prosedurlar tələb edə bilər.

Protezin uyğunluğu

Quru ağızda sürüşən protezin tənzimlənməsi və ya astarlanması ayrı maddədir.

Qoruyucu məhsullar və kontrolların tezliyi

Nəmləndirici məhsullar və tezləşən diş kontrolları uzun sürən quruluqda illik baxımın bir hissəsinə çevrilir.