Dişimə zərbə dəydi, nə etməliyəm?

Eyni zərbə dörd fərqli nəticəyə səbəb ola bilər: diş tamamilə yuvasından çıxır (avulsiya), yerindən oynayır və ya laxlayır (lüksasiya), sınır, ya da kənardan heç nə bilinmir və həftələr sonra dişin rəngi dəyişir. Dördünün təcililiyi və görüləcək işi bir-birindən fərqlidir. Dəqiqələrin həqiqətən həlledici olduğu yeganə vəziyyət birincisidir.

Diş tamamilə çıxdıqda onun yerinə qoyula bilməsini təmin edən dişin özü deyil, kök səthini örtən nazik birləşdirici toxumanın canlı hüceyrələridir. Bu hüceyrələr quruyanda ölür. IADT-nin 2020-ci il təlimatı dişləri üç qrupa ayırır: qəza yerində dərhal və ya təxminən 15 dəqiqə ərzində yerinə qoyulan dişdə hüceyrələr böyük ehtimalla canlıdır; uyğun mayedə saxlanılmış və ümumi quru qalma müddəti 60 dəqiqədən az olan dişdə hüceyrələr zədələnmiş, amma canlı ola bilər; ümumi quru qalma müddəti 60 dəqiqəni keçibsə, mayedə saxlanılıb-saxlanılmamasından asılı olmayaraq, hüceyrələr böyük ehtimalla canlı deyil.

Həmin təlimatda daha bir hədd var: 30 dəqiqə quru qaldıqdan sonra kök səthindəki hüceyrələrin çoxu canlılığını itirir. Buna görə həkimin ilk soruşduğu şey dişin nə qədər müddət quru qaldığı olur.

Maye seçimində ardıcıllıq bəllidir. IADT üstünlük sırasını süd, HBSS adlanan xüsusi saxlama məhlulu, pasiyentin öz tüpürcəyi (stəkana tüpürməklə) və fizioloji məhlul kimi verir. Süd birinci yerdədir, çünki hər yerdə tapılır və duz qatılığı hüceyrələri partlatmayacaq tarazlıqdadır. Su pis mühitdir: aşağı qatılığı hüceyrələrin sürətlə parçalanmasına səbəb olur. Buna baxmayaraq, təlimat suyun dişi havada qurumağa buraxmaqdan yaxşı olduğunu bildirir.

Quru qalma müddəti 60 dəqiqəni keçmiş olsa belə, diş adətən yerinə qoyulur. IADT-nin əsaslandırması belədir: dişi yerinə qoymamaq geri dönüşü olmayan qərardır. Yerinə qoyulan diş heç olmasa bir müddət görünüşü və funksiyanı geri qaytarır, çənə sümüyünün hündürlüyünü və genişliyini qoruyur, lazım olarsa sonradan çəkilə bilir. Yəni replantasiya sonrakı seçimləri açıq saxlayır.

Süd dişləri bu qaydadan istisnadır. IADT-nin süd dişi zədələri üzrə təlimatı yerindən çıxan süd dişinin geri qoyulmamasını tövsiyə edir. Əsaslandırma budur: süd dişinin kökünün ucu ilə altındakı daimi diş rüşeymi çox yaxın qonşudur və müdaxilə rüşeymə zərər verə bilər. Uşaq yenə də həmin gün həkimə aparılır.

Sınma və laxlama daha tez-tez rast gəlinən, təcililiyi daha aşağı, amma təqibi vacib olan vəziyyətlərdir. Qopan hissəni qurutmadan gətirmək faydalıdır; xüsusilə ön dişdə öz mina parçanız yapışdırıla bilir. Laxlayan və ya yerini dəyişmiş dişi özünüz itələməyə çalışmayın. MedlinePlus dişin kökünə toxunmamağı, qurumasına imkan verməməyi, ovmamağı və spirt və ya hidrogen peroksidlə təmizləməməyi ayrıca xəbərdarlıq edir.

Zərbə dəymiş diş aylar, bəzən illər sonra da problem yarada bilər. Ən tanış əlamət rəngin tündləşməsidir: damar quruluşu zədələnibsə, pulpa canlılığını itirə bilər və diş bozarır. Digəri dişin sümüklə birləşməsidir. Buna görə zərbə dəymiş diş ağrısı keçdikdən sonra da təqibdə qalır.

Aşağıdakı ayrım qəza yerində veriləcək qərarı müəyyən edir. Birinci siyahıdakılar dişi yerinə qoymağa cəhd etməli olduğunuz hallardır. İkinci siyahıdakılarda ya yerinə qoyma aparılmır, ya da aparılsa belə uzunmüddətli nəticə məhdud qalır.

Aşağıdakı ardıcıllıq qəza yerində tətbiq ediləcək addımlardır. Heç biri xüsusi material tələb etmir; lazım olan yeganə şey bir stəkan süd və tələsməməkdir.

1. 1

   Əvvəlcə insanın ümumi vəziyyətinə baxın

   Huşun itirilməsi, davamlı qusma, şiddətli baş ağrısı və ya dayandırıla bilməyən qanaxma varsa, prioritet təcili yardım şöbəsidir. MedlinePlus dişlərinizi bir-birinə qapaya bilmirsinizsə, bunun çənə sınığına işarə edə biləcəyini və təcili tibbi yardım tələb etdiyini yazır. Diş ikinci yerdə gəlir.

2. 2

   Dişi yerdə axtarın və ağ hissəsindən tutun

   Dişi tacından, yəni ağızda görünən ağ hissəsindən tutun. Kökə, yəni sarımtıl nazik səthə toxunmayın; dişi yerində saxlayacaq hüceyrələr oradadır. Diş tapılmırsa, udulmuş ola biləcəyini həkimə deyin.

3. 3

   Çirklidirsə südlə yüngülcə yaxalayın, heç vaxt ovmayın

   Diş torpağa düşübsə, südlə, fizioloji məhlulla və ya pasiyentin tüpürcəyi ilə bir neçə saniyə yaxalayın. Fırçalamayın, ovmayın, sabun, spirt və ya hidrogen peroksid istifadə etməyin. Kök səthini təmizləməyə çalışmaq dişi xilas edəcək hüceyrələri qaşıyıb aparır.

4. 4

   Mümkünsə dişi yuvasına qaytarın

   Dişi düzgün istiqamətdə, yavaşca yuvasına yerləşdirin və zorlamayın. Yerinə oturduqda pasiyentə tənzif, təmiz dəsmal və ya salfet dişlədərək dişi sabit saxlayın. Qəza yerində edilən bu tək hərəkət dişin uzunmüddətli şansını ən çox dəyişən addımdır.

5. 5

   Yerinə qoya bilmirsinizsə, düzgün mayedə daşıyın

   Üstünlük sırası: süd, HBSS məhlulu, pasiyentin öz tüpürcəyi (stəkana tüpürtməklə) və fizioloji məhlul. Heç biri yoxdursa, su istifadə edilə bilər; pis mühitdir, amma dişi havada qurumağa buraxmaqdan yaxşıdır. Dişi dəsmala bükməyin, cibə qoymayın, dondurucuya atmayın.

6. 6

   Həmin gün həkimə gedin və bunları soruşun

   Həkiminizə dişin nə qədər müddət quru qaldığını və hansı mayedə daşındığını deyin; müalicə qərarı buna görə dəyişir. Soruşulacaqlar: şina nə qədər qalacaq, kanal müalicəsi lazım olacaqmı, tetanus peyvəndim aktualdırmı. IADT tetanus vəziyyətinin qiymətləndirilməsi üçün pasiyentin həkimə yönləndirilməsini tövsiyə edir.

Görüləcək iş zədənin növünə görə dəyişir. Aşağıdakılar ən çox rast gəlinən dörd vəziyyətin qarşılığı və dişin itirildiyi halda növbənin hara gəldiyidir.

Aşağıdakıları təcili anda yanlış refleksə uyub hərəkət etməməyiniz üçün yazırıq. Hər biri xilas edilə biləcək dişin itirilməsinə səbəb ola bilər.

Aşağıdakı gediş yerinə qoyulmuş diş üçün təlimatın tövsiyə etdiyi baxım və kontrol cədvəlidir. Sınıq və ya yüngül laxlamada müddətlər daha qısadır, təqibin məntiqi eynidir.

1. İlk iki həftə

   Təlimat bu dövrdə iki həftəyə qədər yumşaq qidalanmağı, hər yeməkdən sonra yumşaq fırça ilə dişləri fırçalamağı və iki həftə ərzində gündə iki dəfə 0,12%-lik xlorheksidinli qarqaradan istifadə etməyi tövsiyə edir. Kontakt idman növlərindən uzaq durmalısınız. Şina ikinci həftənin sonunda çıxarılır.

2. Şina çıxarıldıqdan sonra

   Şinanın çıxarıldığı gün dişin bir qədər tərpənməsi adi haldır və pasiyent bu barədə əvvəlcədən məlumatlandırılır. Dişləmə yoxlanılır, lazım olarsa daha bir həftə sabitləmə edilir.

3. İlk il

   Kök ucu bağlanmış dişdə kontrol müayinələri ikinci həftə, dördüncü həftə, üçüncü ay, altıncı ay və birinci ildə aparılır; kök ucu açıq olan gənc dişdə ilk ilə birinci və ikinci ay kontrolları da əlavə olunur. Hər kontrolda dişin rənginə, tərpənməsinə, üzərinə vurulduqda çıxan səsə və rentgendə kök səthinin vəziyyətinə baxılır.

4. Uzunmüddətli dövr

   Təlimat təqibin ən azı beş il ərzində ildə bir dəfə davam etməsini tövsiyə edir. İki şey axtarılır: iltihabla bağlı kök əriməsi və dişin sümüklə birləşməsi. Sümüklə birləşən diş böyüməkdə olan uşaqda qonşularından geri qalır; qərar uşağın böyüməsinə görə verilir.

Bu səhifədə vahid rəqəm vermirik, çünki eyni qəza bir pasiyentdə bir seanslıq plombla, ikincisində replantasiya və kanal müalicəsi ilə, üçüncüsündə diş itkisi ilə bitir. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Zədənin növü

Sınıq, laxlama, dişin tam çıxması və gecikmiş müraciət tamamilə fərqli prosedurlardır. Qərar yalnız müayinə və rentgendən sonra dəqiqləşir.

Kanal müalicəsinin lazım olub-olmaması

Kökün inkişafı tamamlanmış dişdə replantasiyadan sonra kanal müalicəsi planın bir hissəsidir. Kök ucu açıq olan gənc dişdə əvvəlcə təqib aparılır və bu maddə işə düşməyə bilər.

Təqibin uzunluğu

Təlimat ən azı beş illik təqib tövsiyə edir. Kontrol müayinələrinin sayı, çəkiləcək rentgenlər və aralıq prosedurlar ümumi məbləğə təsir edir.

Diş itirilibsə, yerinə nə qoyulacağı

Böyümə davam edərkən istifadə olunan gözlədən həllər ilə böyümə başa çatdıqdan sonra qoyulan implant eyni hesab deyil. Neçə dişin zədələndiyi də planı dəyişir.