Gicgah ağrısı dişdən ola bilərmi?

Gicgah nahiyəsində dəri, nazik əzələ qatı və onun altında kəllə sümüyü var. Bu əzələ yelpik kimi gicgahdan başlayıb alt çənə şaxəsinin yuxarı ön ucundakı çıxıntıya (tac çıxıntısı) bərkiyən temporal əzələdir. Vəzifəsi çənəni bağlamaq və dişləri bir-birinə sıxmaqdır. Yəni dişlərinizi hər dəfə sıxdığınızda gicgahınız da işləyir. Gicgah ağrısını stomatologiyaya bağlayan körpünün böyük hissəsi bu əzələdir.

Gecə dişləri sıxma və qıcırtmanın adı bruksizmdir. NHS bruksizmin əlamətləri sırasında ağrılı çənəni, yeyilmiş və ya sınmış dişləri, baş ağrısını, qulaq ağrısını və bölünən yuxunu sayır; ən çox rast gəlinən səbəbin stress və narahatlıq olduğunu, xoruldama və yuxu apnoesi kimi yuxu problemlərinin, bəzi yuxu və depressiya dərmanlarının, siqaretin, çox alkoqol və kofeinin də müşayiət etdiyini yazır. Səhər gicgahlar gərgin və həssas oyanır, gün ərzində rahatlayırsa, bu, diqqətçəkən bir mənzərədir.

Çənə oynağı və çeynəmə əzələlərinin problemləri üçün istifadə olunan ümumi ad temporomandibulyar pozuntudur (TMD). NHS bu mənzərənin əlamətlərini belə sıralayır: çənədə, qulaqda və gicgahda ağrı, çənə hərəkət edərkən şıqqıltı və ya xırıltı səsi, gicgahlar ətrafında baş ağrısı, ağzı tam aça bilməmək və kilidlənmə. Ağrının çeynəyərkən və stresli dövrlərdə artdığını da əlavə edir. Çənə oynağından gələn səs və kilidlənmə ayrıca səhifənin mövzusudur; burada vacib olan gicgah ağrısının bu mənzərənin bir hissəsi ola bilməsidir.

Buradan evdə tətbiq oluna bilən bir ayrım çıxır. Çənə pozuntusu ilə bağlı baş ağrısı üçün beynəlxalq səviyyədə istifadə olunan diaqnostik meyarlar iki şey axtarır: gicgahdakı ağrının çənə hərəkəti, çeynəmə və ya dişləri sıxma ilə dəyişməsi və eyni ağrının temporal əzələyə basmaqla və ya çənəni hərəkət etdirməklə yenidən yaranması. Cephalalgia jurnalında dərc olunmuş, çənə pozuntusu diaqnozu qoyulmuş 373 baş ağrılı pasiyentdə həkim müayinəsi ilə yoxlanılan bu iki meyar çənə mənşəli gicgah ağrısını 89% həssaslıq və 87% spesifiklik ilə ayırd etdi. Bu göstəricilər həkim müayinəsinə aiddir; evdə edəcəyiniz yoxlama yalnız ipucu verir: barmaq uclarınızla gicgahınıza bir neçə saniyə basın, sonra ağzınızı bir neçə dəfə geniş açıb bağlayın. Tanış ağrı yaranırsa, əzələ və oynaq mənbəyi ehtimalı güclənir; dəqiq ayrımı müayinə aparır.

Bu iki diaqnozun nə qədər iç-içə olduğunu Danimarkadan bir tədqiqat göstərir. Orhus Universitetinin çənə ağrısı şöbəsinə müraciət edən 671 pasiyentin sənədləri araşdırıldıqda çənə pozuntusu ilə bağlı baş ağrısı diaqnozu qoyulmuş 73 pasiyentdən 71-inə (97,3%) eyni zamanda temporal əzələ ağrısı diaqnozu da qoyulmuşdu. Müəlliflər ikisini vahid mənzərə kimi görməyi təklif edir və bunun nəticələrinin yeni tədqiqatlarla yoxlanılmalı olduğunu əlavə edir. Praktik mənası belədir: gicgah ağrınız çənə ilə dəyişirsə, müalicənin hədəfi başınız deyil, əzələnizdir.

Dişin özü də gicgaha ağrı əks etdirə bilər. Dişlər və gicgah nahiyəsi üzün hissiyyatını daşıyan eyni sinirdən, yəni üçlü sinirdən (trigeminal sinir), şaxə aldığı üçün iltihablı yuxarı və ya aşağı azı dişinin ağrısı bəzən dişdə deyil, üzün yan tərəfində, qulağın önündə və ya gicgahda hiss olunur. Bu mənzərədə ayırd edici olan tək bir dişin soyuq, isti və ya dişləmə ilə ağrını yenidən yaratmasıdır. Gicgaha basmaq ağrını dəyişmirsə, amma həmin dişə toxunmaq dəyişirsə, mənbəyin dişdə olma ehtimalı yüksəkdir; qəti qərarı dişin testləri və rentgen verir.

Gicgah ağrısının diş xarici ən çox rast gəlinən iki səbəbi gərginlik tipli baş ağrısı və miqrendir. NHS gərginlik tipli baş ağrısını başın, üzün və ya boynun hər iki tərəfində, başı sıxan və ya basan ağrı kimi təsvir edir; ağrı ən azı 30 dəqiqə davam edir, gündəlik işlərlə pisləşmir. Miqren isə çox vaxt başın bir tərəfində, hərəkətlə artan zoqquldayan ağrıdır; NHS yazır ki, tutmalar adətən 4 saatdan 3 günə qədər davam edir, bəzi insanlarda əvvəlcə görmə ilə bağlı xəbərdarlıq əlamətləri (aura) olur. Hər ikisi dişə bağlanmağa çalışıldıqda lazımsız diş müalicəsinə yol aça bilər.

Bir mənzərə isə ayrıca saxlanmalıdır: nəhəng hüceyrəli arteriit, xalq arasındakı adı ilə temporal arteriit. Bu, gicgah arteriyalarının iltihabıdır. MSD Manuals yazır ki, bu xəstəlik adətən 50 yaşdan yuxarı insanlara, çox vaxt 70 yaş ətrafındakılara təsir edir; gicgahda və ya başın arxasında şiddətli, bəzən zoqquldayan baş ağrısı, saç daranarkən belə ağrıyan saçlı dəri və çeynəməyə başladıqdan qısa müddət sonra yorulub ağrıyan çənə əzələləri tipikdir. Çənə yorğunluğu səbəbindən pasiyent diş həkiminə gələ bilər. MSD-yə görə ən böyük təhlükə görmə sinirinin qanla təchizatı kəsildikdə qəfil inkişaf edə bilən daimi korluqdur; buna görə müalicəyə çox vaxt biopsiya edilmədən başlanılır.

Birinci siyahı əzələ, oynaq və tez-tez rast gəlinən baş ağrısı növlərinin davranışıdır; bunlar adətən sadə tədbirlərlə yüngülləşir. İkinci siyahıdan bir maddə belə varsa, gözləməyin.

Ardıcıllıq qəsdən təhlükədən başlayır. Diş və ya əzələ düşünülməzdən əvvəl təcili mənzərənin olmadığına əmin olunur.

1. 1

   Əvvəlcə təcili əlamətlər: dayanın və təcili yardım şöbəsinə gedin

   Baş ağrısını görmə itkisi, qəfil və çox şiddətli başlanğıc, üzdə və ya bədəndə keyimə yaxud gücsüzlük, danışıq çətinliyi, yuxululuq və ya şüurun dumanlanması, qıcolma, çox yüksək hərarətlə birlikdə ənsə sərtliyi və ya son 3 ay ərzində keçirilmiş baş travması müşayiət edirsə, qiymətləndirmə diş həkimi kreslosunda deyil, təcili yardım şöbəsində aparılır. 112-yə zəng edin və ya kimdənsə sizi aparmasını xahiş edin; NHS təcili yardım şöbəsinə özünüz avtomobil sürərək getməməyi və istifadə etdiyiniz dərmanları özünüzlə götürməyi tövsiyə edir.

2. 2

   Yaş və müşayiət edən əlamətlər soruşulur

   50 yaşdan yuxarı yaşda yeni başlayan gicgah ağrısında saçlı dəri həssaslığı, çeynəyərkən çənənin tez yorulması, qripəbənzər halsızlıq, istəmsiz arıqlama, çiyinlərdə və çanaq nahiyəsində tutulma ayrıca soruşulur. Bu mənzərə varsa, diş müayinəsini gözləmədən həkimə yönləndirmə edilir; NHS görmə problemi olanların eyni gün göz həkiminə görünməsini tələb edir.

3. 3

   Ağrının çənə ilə əlaqəsi yoxlanılır

   Temporal əzələyə və çənə oynağına barmaqla basılır, ağzın açılma dərəcəsi ölçülür, çənə sağa-sola hərəkət etdirilir. Tanış gicgah ağrısı bu hərəkətlərlə yaranırsa, mənzərə çənə mənşəli baş ağrısı və temporal əzələ ağrısı istiqamətində aydınlaşır.

4. 4

   Dişlər bir-bir test edilir

   Soyuq testi, dişə yüngül vurma və dişləmə testi ilə ağrını yenidən yaradan diş axtarılır. Yalnız ağrıyan tərəfin deyil, qarşı çənənin dişləri də test edilir; əks olunan ağrıda insan mənbəyi çox vaxt yanlış yerdə hiss edir.

5. 5

   Dişləri sıxmanın ağızdakı izlərinə baxılır

   Düzləşmiş çeynəmə səthləri, sınan plomblar və taclar, dişlərdə çatlar, yanağın içində və dilin kənarında diş izləri gecə sıxmanın ağızda qoyduğu əlamətlərdir. Panoram rentgen lazımdırsa, bu mərhələdə çəkilir.

6. 6

   Mənbəyə görə yönləndirmə

   Əzələ və oynaq mənşəlidirsə, gecə kapası və yükün azaldılması, diş mənşəlidirsə, dişin müalicəsi, gərginlik tipli ağrı və ya miqren düşünülürsə, ailə həkimi və ya nevrologiya, nəhəng hüceyrəli arteriit şübhəsində eyni gün həkim qiymətləndirməsi.

Gicgah ağrısının vahid müalicəsi yoxdur; görülən iş ağrının haradan gəldiyinə görə dəyişir.

Aşağıdakılar bu şikayətdə tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlardır. Hansı həkimə getməyinizdən asılı olmayaraq düzgün suallar verə bilməniz üçün yazırıq.

Müddətlər mənbəyə görə dəyişir. Aşağıdakı ardıcıllıq əzələ və oynaq mənşəli gicgah ağrısı üçün keçərlidir; sizi müayinə edən həkimin planı prioritetdir.

1. İlk günlər

   Yumşaq qidalanma, saqqızdan imtina, gün ərzində dişləri aralı saxlamağı yada salmaq və isti və ya soyuq tətbiqi ağrını yüngülləşdirir. NHS qeyd edir ki, çənə pozuntusu çox vaxt müalicəsiz də düzəlir.

2. Gecə kapası hazırlandıqdan sonra

   Kapa dişləri gecə yükündən qoruyur. Səhər gicgah və çənə yorğunluğu adətən tədricən yüngülləşir; stress və yuxu tərəfi düzəlməzsə, ağrı tam keçməyə bilər.

3. Mənbə dişdirsə

   Dişin müalicəsindən sonra gicgaha vuran ağrının da geri çəkilməsi gözlənilir. Keçmirsə, diaqnoz yenidən nəzərdən keçirilməlidir.

4. Bir neçə həftə sonra hələ də davam edirsə

   Sadə tədbirlərə baxmayaraq davam edirsə, əzələ və oynaqdan kənar səbəblər üçün həkimə müraciət edin. NHS yazır ki, sadə tədbirlər işə yaramadıqda mütəxəssisə yönləndirmə edilə bilər.

Burada vahid rəqəm vermirik, çünki gicgah ağrısının arxasında heç bir diş müalicəsi tələb etməyən gərginlik tipli baş ağrısı da ola bilər, gecə kapası tələb edən sıxma vərdişi də, kanal müalicəsi lazım olan diş də. Diş tərəfində həcmi müəyyən edən maddələr:

Ağrının mənbəyi

Əzələ və oynaq, diş və ya diş xarici baş ağrısı tamamilə fərqli yollardır və fərqli həkimlərin sahəsidir.

Gecə kapasının növü

Ölçü götürülərək fərdi hazırlanan kapa ilə hazır kapanın uyğunluğu və istifadə müddəti fərqlidir.

Sıxmanın dişlərdə qoyduğu zədə

Sınan plomblar və taclar, çatlamış dişlər və yeyilmiş səthlər plana ayrıca maddələr kimi daxil olur.

Görüntüləmə ehtiyacı

Əzələ mənşəli mənzərədə çox vaxt müayinə kifayət edir; diş şübhəsində rentgen, oynaq daxilindəki problemlərdə daha ətraflı görüntüləmə lazım ola bilər.