Üzün sallanması: insult, yoxsa üz iflici, diş müalicəsi ilə əlaqəsi varmı?

Üz əzələlərini işlədən əmr iki mərhələdə ötürülür. Əmr beyində yaranır, beyin kötüyündən çıxan üz siniri də onu qulağın içindən keçərək üz əzələlərinə daşıyır. Bu yolun istənilən yerindəki problem üzü sallaya bilər. Beyindəki problemin ən çox rast gəlinən və ən təhlükəli forması insultdur, yəni beynə gedən qanın damar tıxanması və ya qanaxma səbəbindən kəsilməsi. Sinirdəki problemin ən çox rast gəlinən forması isə Bell iflicidir. NHS insultun əsas əlamətlərini FAST qısaltması ilə ümumiləşdirir: üzün bir tərəfinin düşməsi və gülümsəmənin çətinləşməsi, qollardan birinin zəiflik və ya keyimə səbəbindən qaldırılıb yuxarıda saxlanıla bilməməsi, nitqin pəltəkləşməsi və ya qarışması və bunlardan biri varsa, dərhal yardım çağırmaq.

Həkimlərin iki vəziyyəti ayırd edərkən baxdığı ilk yer alındır. MSD Manuals bunun səbəbini belə izah edir: alın əzələləri beynin hər iki yarısından əmr alır, üzün aşağı yarısı isə yalnız əks tərəfdən. Buna görə beyindəki insult çox vaxt üzün aşağı hissəsini sallayır; insan alnını qırışdıra, qaşlarını çata və gözlərini möhkəm yuma bilir. Üz sinirinin özü zədələndikdə isə üzün həmin yarısı bütövlükdə tutulur: alın qırışmır, göz qırpıla bilmir, ağız yana çəkilir.

Bu qayda evdə insultu istisna etmək üçün istifadə olunmamalıdır. Beyin kötüyünün müəyyən bir nahiyəsindəki kiçik insult sinirin çıxdığı yerə yaxın olduğu üçün eynilə Bell iflici kimi alın daxil olmaqla üzün bütün yarısını iflic edə bilər. BMJ Case Reports-da dərc olunmuş bir klinik halda 66 yaşlı, şəkərli diabeti və yüksək təzyiqi olan qadın 3 gündür davam edən baş ağrısı, başgicəllənmə, ürəkbulanma, qusma və üzün yarısında tam iflic ilə müraciət edib; mənzərə Bell iflicinə bənzəsə də, maqnit-rezonans tomoqrafiyasında (MRT) kiçik beyin kötüyü insultu aşkar edilib. Müəlliflər tək başına rast gəlinən üz iflicinin həmişə Bell iflicinə bağlanmamalı olduğunu vurğulayır.

Təcili yardım şöbələrində bu ayırd etmə adətən düzgün aparılır, amma xəta payı sıfır deyil. Kaliforniyada 2005–2011-ci illər arasında təcili yardım şöbəsindən Bell iflici diaqnozu ilə evə yazılan 43.979 yetkin şəxsin izləndiyi tədqiqatda pasiyentlərin 0,8%-nə 90 gün ərzində başqa diaqnoz qoyulub və bunların 39,9%-i ilk 7 gündə ortaya çıxıb. Sonradan qoyulan diaqnozların 85,4%-ni insult, zona (herpes zoster, «dəmrov»), Guillain-Barré sindromu adlanan sinir xəstəliyi və orta qulaq iltihabı təşkil edib. Yaş artdıqca və şəkərli diabeti olanlarda bu ehtimal bir qədər artıb. Buna görə Bell iflici diaqnozu almış insanın yeni əlamət çıxdıqda yenidən müraciət etməsi önəmlidir.

Bell iflicinin özünəməxsus gedişi var. MSD Manuals qulaq arxasında ağrının çox vaxt iflicdən əvvəl gəldiyini, zəifliyin saatlar ərzində inkişaf etdiyini və adətən 48–72 saatda ən ağır həddinə çatdığını yazır. İnsan üzündə keyimə və ya ağırlıq hiss edə bilər; amma toxunma hissi müayinədə normal çıxır. NHS buna ağızdan tüpürcək axmasını, ağız quruluğunu, dad itkisini, gözün quruması və ya yaşarmasını və tutulan tərəfdəki gözün bağlanmamasını əlavə edir. MSD əvvəllər səbəbi bilinməyən iflic sayılan bu mənzərənin arxasında çox vaxt uçuq virusunun, ikinci yerdə isə zona virusunun sinirdə yaratdığı şişkinliyin olduğunu düşündürən sübutları təqdim edir. Üz siniri ifliclərinin yalnız təxminən yarısının səbəbi tapıla bilməyən iflic olduğunu da əlavə edir.

Vaxt Bell iflicində də önəmlidir. NHS müalicənin ilk 72 saat ərzində başladıqda daha effektiv olduğunu, buna görə Bell iflicindən şübhələnən insanın təcili qəbul istəməli olduğunu yazır. Müalicə 10 günlük kortizon (kortikosteroid) kursundan, bəzən buna əlavə olunan virus əleyhinə dərmandan və gözü qorumağa yönəlik damcı, məlhəm və gecələr gözü bağlı saxlayan lentdən ibarətdir. Amerika Ailə Həkimləri Akademiyasının jurnalındakı sübut icmalı kortizonun birinci sıradakı müalicə olduğunu, virus əleyhinə dərmanın tək başına effektsiz olduğu üçün tövsiyə olunmadığını və tipik Bell iflicində pasiyentlərin üçdə ikisindən çoxunun tamamilə öz-özünə sağaldığını qeyd edir.

Diş müalicəsi ilə əlaqə iki ayrı formada ortaya çıxır. Birincisi, alt dişləri keyitmək üçün vurulan sinir blokadası iynəsinin dərmanının təsadüfən qulağın önündəki tüpürcək vəzisinin içindən keçən üz sinirinə çatmasıdır. Bu halda üz iynənin vurulduğu tərəfdə, keyimə ilə eyni dövrdə sallanır və göz qırpıla bilmir. BMJ Case Reports-dakı bir klinik hal təsviri bunun nadir, amma məlum yan təsir olduğunu, keçici gedişatlı olduğunu və göz qırpma refleksi geri qayıdana qədər gözün qorunmalı olduğunu yazır. İtaliyadan bildirilən bir klinik halda iflic iynədən 1 saat 40 dəqiqə sonra başlayıb və qısa sürüb. İkinci forma diş müalicəsindən günlər sonra başlayan və Bell iflicinə bənzəyən iflicdir.

Bu ikinci formanı araşdıran iki tədqiqat var. Harvard və Hamburqdan olan tədqiqatçıların retrospektiv araşdırmasında 2.471 üz iflici pasiyentindən 16-sında (0,7%) iflic eyni tərəfdəki diş prosedurundan sonrakı 30 gün ərzində başlayıb; orta başlanğıc prosedurdan 3,9 gün sonra olub, pasiyentlərin 14-ündə Bell iflici, 2-sində isə zona virusunun qulaq ətrafını tutan forması olan Ramsay Hunt sindromu mənzərəsi olub və yarısında qismən iflic qalıcı olub. Koreyadakı bir tədqiqatda 924 pasiyentdən 11-ində (1,2%) iflic diş prosedurundan orta hesabla 3,2 gün (1 ilə 11 gün arası) sonra başlayıb və MRT tapıntıları Bell iflicinə bənzəyib. Müəlliflər virusun yenidən oyanmasından şübhələnir. Hər iki tədqiqat retrospektivdir və kiçik qruplar üzərində aparılıb; diş prosedurunun iflicə səbəb olduğunu sübut etmir, yalnız vaxt baxımından bu əlaqəni göstərir.

Əks istiqamətdə bir yanılma da var: üz iflici diş mənşəli şişkinlik sanıla bilər. Dental Update-də bildirilən bir klinik halda 6 yaşlı qız uşağının birtərəfli üz zəifliyi əvvəlcə kariyesli dişlərinə bağlı üz şişkinliyi sanılıb, Bell iflici diaqnozu gecikmə ilə qoyulub. Şişkinlik üzü dolğunlaşdırır və ağız küncünü çəkə bilər, amma üz əzələlərinin hərəkətini aradan qaldırmır. Göz qapağına yayılıb gözü bağlayan şişkinlik isə ayrıca təcili əlamətdir. Diş mənşəli şişkinliyin təcili əlamətləri üçün ayrıca səhifəmizə baxa bilərsiniz; burada mövzu əzələ hərəkətinin itirilməsidir.

Hər iki siyahı evdə diaqnoz qoymaq üçün deyil, həkimə nə danışacağınızı aydınlaşdırmaq üçündür. Qəfil başlayan hər sallanmada əvvəlcə 112-yə zəng edilir. Birinci siyahı insult istisna edildikdən sonra mənzərənin üz sinirinə aid olduğunu düşündürən əlamətlərdir; ikinci siyahıdan bir maddə varsa, gözləməyin.

Ardıcıllıq şüurlu olaraq ən təhlükəli ehtimaldan başlayır. İnsult istisna edildikdən sonra sinir iflicinin səbəbi və müalicəsi müzakirə olunur.

1. 1

   FAST yoxlaması və 112

   Güzgüyə baxıb gülümsəyin və ya yanınızdakından gülümsəməsini xahiş edin. Hər iki qolu irəli qaldırıb yuxarıda saxlamağa çalışın. Sadə bir cümlə deyin. Üzdə düşmə, qolda düşmə və ya nitqdə pozulmadan biri varsa, dərhal 112-yə zəng edin. Əlamətlərin başladığı saatı qeyd edin; oyanarkən fərq etmisinizsə, sonuncu dəfə normal olduğunuz saatı deyin. Özünüz avtomobil sürməyin.

2. 2

   Əlamət keçibsə də, yol eynidir

   Sallanma və digər əlamətlər qısa müddətdə keçibsə belə, NHS son 24 saat ərzində insult əlaməti yaşamış hər kəsin dərhal yardım istəməsini tövsiyə edir. Bu halda rahatlayıb səhəri gözləmək yanlış qərardır.

3. 3

   Təcili yardım şöbəsində müayinə və lazım olduqda görüntüləmə

   Həkim alnı, göz qapağını, ağzı, qol və ayaq gücünü, nitqi, görməni və tarazlığı yoxlayır. İnsult ehtimalı varsa, beyin tomoqrafiyası və ya MRT çəkilir. MSD başqa sinir sistemi tapıntısı varsa və ya iflic yavaş başlayıbsa, MRT tövsiyə olunduğunu yazır.

4. 4

   Bell iflici diaqnozu və səbəbin axtarılması

   Tipik Bell iflicinin diaqnozu müayinə ilə qoyulur; Amerika Ailə Həkimləri Akademiyası diaqnoz üçün laborator müayinə və ya görüntüləmə lazım olmadığını yazır. Başqa səbəb düşünüldükdə şəkərli diabet, Layme xəstəliyi və ya sarkoidoz üçün testlər təyin olunur; qulaq müayinəsi orta qulaq iltihabını və zonanı istisna etmək üçün aparılır.

5. 5

   İlk 72 saat ərzində dərman

   Bell iflicində həkim adətən kortizona başlayır, bəzi hallarda buna virus əleyhinə dərman əlavə edir. NHS və MSD müalicənin ilk 3 gün ərzində başlandıqda daha effektiv olduğunu yazır. Dərmanı və müddətini həkiminiz müəyyən edir; əlinizdəki köhnə dərmanlarla özbaşına başlamayın.

6. 6

   Gözün qorunması

   Göz bağlanmırsa, şəffaf qat quruyub zədələnə bilər. NHS gün ərzində göz damcısı və məlhəm, gecələr gözü bağlı saxlayan cərrahi lent tövsiyə edir. Gözdə ağrı, qızartı və ya bulanıq görmə olarsa, eyni gün göz həkiminə müraciət edin.

7. 7

   Diş müalicəsindən sonra başlayıbsa, həkimə danışılacaqlar

   Hansı dişə hansı prosedur edildi, hansı gün, iynə hansı tərəfə vuruldu; sallanma iynədən dərhal sonra, yoxsa günlər sonra başladı; keyimə keçdimi; qulaqda və ya ağızda qabarcıq, qızdırma, üzdə şişkinlik varmı. Bu məlumatlar keçici iynə təsirini, Bell iflicini və infeksiyanı bir-birindən ayırmağı asanlaşdırır.

8. 8

   Təqib

   NHS əlamətlər 3 həftə ərzində düzəlməyə başlamazsa, yenidən həkimə getməyi tövsiyə edir. Sağalma yavaşdırsa, həkim sinir keçiriciliyi testi və elektromioqrafiya təyin edə bilər; MSD bu testlərin sağalma ehtimalını proqnozlaşdırmağa kömək etdiyini yazır.

İnsult və Bell iflici ən çox rast gəlinən iki səbəbdir, amma yeganə səbəb deyil. MSD Manuals üz siniri iflicinin artıq öz differensial diaqnozu olan bir mənzərə sayıldığını yazır.

Aşağıdakılar bu mənzərədə tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlar və onların bədəlidir.

Aşağıdakı ardıcıllıq insult istisna edilmiş, Bell iflici diaqnozu qoyulmuş insan üçündür. Müddətlər insandan insana dəyişir; həkiminizin verdiyi təqib planı əsasdır.

1. İlk saatlar və ilk 3 gün

   İflic saatlar ərzində artır və MSD-yə görə adətən 48–72 saatda ən ağır həddinə çatır. Dərman bu dövrdə başlanır; göz baxımı ilk gündən etibarən lazımdır.

2. İlk həftələr

   Yemək yeyərkən tikənin yanaqda qalması, mayenin ağız küncündən qaçması və danışarkən bəzi səslərin çətinləşməsi tez-tez rast gəlinir. Yumşaq qidalar, kiçik tikələr və yeməkdən sonra yanaqla diş əti arasının təmizlənməsi işinizi asanlaşdırır.

3. 3-cü həftə

   NHS bu müddət ərzində düzəlmə başlamazsa, yenidən həkimə getməyi tövsiyə edir. Həkim lazım olduqda sinir testləri təyin edə bilər.

4. 6 ay

   NHS əksər insanların 6 ay ərzində sağaldığını, bəzilərində bunun daha uzun çəkə bildiyini yazır. MSD sinirdə müəyyən qədər funksiya qalıbsa, tam sağalmanın adətən bir neçə ay ərzində baş verdiyini qeyd edir.

5. Qalıcı izlər

   Bəzi insanlarda üzdə qalıcı zəiflik, daim yaşaran göz və ya dad dəyişikliyi qala bilər. MSD sinir liflərinin yanlış istiqamətdə böyüyərək göz qırparkən ağız küncünün tərpənməsi kimi qeyri-iradi birgə hərəkətlərə və ya yemək yeyərkən gözün yaşarmasına səbəb ola bildiyini yazır. Amerika Ailə Həkimləri Akademiyası ağır iflicdə fizioterapiyanın faydalı ola biləcəyini qeyd edir.

Burada rəqəm vermirik, çünki həcm sallanmanın səbəbinə və iflicin ağırlığına görə çox dəyişir. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Təcili qiymətləndirmə və görüntüləmə

İnsult ehtimalı varsa, beyin tomoqrafiyası və ya MRT və təcili yardım şöbəsində müşahidə lazımdır.

Səbəbin axtarılması

Tipik Bell iflicində test lazım olmadığı halda, başqa səbəb düşünüldükdə qan analizləri, ağciyər görüntüləməsi və qulaq müayinəsi əlavə olunur.

Gözün təqibi

Göz bağlanmırsa, damcı, məlhəm və lazım olduqda göz həkiminin kontrol müayinələri prosesin bir hissəsi olur.

Sağalmanın sürəti

Yavaş sağalan və ya ağır iflicdə sinir testləri, fizioterapiya və uzunmüddətli təqib lazım ola bilər.