Qulaqönü şişkinlik: tüpürcək vəzisi, yoxsa limfa düyünü?

MSD Manuals yazır ki, ən böyük tüpürcək vəziləri cütü olan parotis vəziləri çənənin dərhal arxasında, qulaqların altında və önündə yerləşir. Vəzinin tüpürcəyi ağıza aparan axarı yanağın içindən keçib üst azı dişlərinin səviyyəsində ağıza açılır. Qulağın önündəki şişkinliklərin böyük hissəsi bu vəzinin iltihabından, tutulmasından və ya içində böyüyən düyündən qaynaqlanır. Vəzinin dərhal üstündə və içində həmçinin kiçik limfa düyünləri var; onlar da yaxınlıqdakı infeksiyaya reaksiya olaraq şişə bilər.

Epidemik parotit bu nahiyənin məşhur şişkinliyidir. NHS yazır ki, epidemik parotitin əsas əlaməti yanaqların və boynun ətrafında bir neçə gün ərzində artan ağrılı şişkinlikdir, şişkinlik adətən əvvəlcə üzün bir tərəfində başlayıb sonra hər iki tərəfə keçir, bəzən isə yalnız bir tərəfdə qalır. Baş ağrısı, qızdırma, əzələ ağrısı və halsızlıq şişkinlikdən bir neçə gün əvvəl başlaya bilər. NHS qeyd edir ki, iki doza qızılca, epidemik parotit və məxmərəyə qarşı peyvənd (QMP) almış və ya əvvəllər epidemik parotit keçirmiş insanda bunun ehtimalı çox aşağıdır; adətən 2 həftə ərzində müalicəsiz düzəlir.

İkinci böyük qrup tüpürcək axarının tutulmasıdır. MSD Manuals yazır ki, tutulmuş axarın tipik əlaməti vəzinin üzərində şişkinlik və ağrıdır, bunlar yeməkdən sonra, xüsusilə turşu və ya limon suyu kimi tüpürcəyi artıran bir şey yeyildikdə pisləşir; şişkinlik bir neçə saat ərzində çəkilə bilər və axardan birdən tüpürcək boşala bilər. NHS də qeyd edir ki, yemək zamanı gələn güclü ağrı daşın vəzini tamamilə tutduğunu göstərə bilər və bu ağrı adətən 1–2 saat davam edir.

Buradan evdə edilə biləcək bir müşahidə çıxır. Bir dilim limon və ya turş konfet götürün və sonra şişkinliyə diqqət yetirin. Şişkinlik nəzərə çarpırsa, gərilib ağrıyırsa, axarda tutulma ehtimalı artır; heç nə dəyişmirsə, səbəb başqa ola bilər. Güzgü qarşısında yanağınızın içinə, üst azı dişlərinizin səviyyəsinə baxın və vəzinin üzərinə çöldən yüngülcə basın: axarın ağzından şəffaf tüpürcək əvəzinə bulanıq və ya irinli maye gəlirsə, bu, infeksiya əlamətidir. Bu müşahidələr diaqnoz qoymur, həkimə nəyi danışacağınızı aydınlaşdırır.

Tüpürcək daşlarının paylanması da ipucu verir. American Family Physician jurnalında dərc olunmuş icmalda yazılır ki, daşların 80%-dən çoxu çənənin altındakı tüpürcək vəzisində (submandibulyar vəzi) əmələ gəlir. Parotisdə daş daha nadirdir; bunun əvəzində həmin icmala görə parotis infeksiyalara və şişlərə daha meyllidir. Yəni qulağın önündəki şişkinlikdə daş bir ehtimaldır, amma yeganə ehtimal deyil.

Vəzinin bakterial iltihabının (sialadenit) mənzərəsi fərqlidir. MSD Manuals qızdırma, üşütmə və bir tərəfli ağrılı şişkinliyi, vəzinin bərk və hər yerinin həssas olmasını, üzərindəki dərinin qızarmış və ödemli olmasını təsvir edir. Bu iltihab ən çox parotisdə və tipik olaraq 50–60 yaşlarda, ağız quruluğu olan xroniki xəstələrdə və Şeqren (Sjögren) sindromu (tüpürcək və göz yaşı vəzilərinə təsir edən immun xəstəlik) olanlarda görülür. Ağzı qurudan dərmanlar və kifayət qədər maye qəbul etməmək də zəmin yaradır.

Ağrısız, yavaş böyüyən düyün başqa bir yoldur. MSD Manuals yazır ki, tüpürcək vəzisi şişlərinin təxminən 85%-i parotisdə çıxır, 75–80%-i xoşxassəli, yavaş böyüyən, hərəkətli, ağrısız və adətən tək düyündür. Ən çox rast gəlinən xoşxassəli şiş pleomorf adenomadır; MSD qeyd edir ki, o, bədxassəli formaya keçə bilər, amma bu, adətən şiş 15–20 il yerində qaldıqdan sonra baş verir. Xoşxassəli görünən düyünün də illərlə buraxılmamasının səbəbi budur.

Bədxassəlini ayıran əlamətlər də təsvir edilib. MSD sürətlə böyüyən və ya qəfildən böyümə sıçrayışı göstərən, bərk, sərhədləri qeyri-düzgün və ətrafa yapışmış düyünləri narahatedici sayır; bədxassəli şişlər sinirlərə yayıldıqda üzün bir hissəsində keyimə, qarışqalanma və ya üzü hərəkət etdirməkdə çətinlik yarada bilər. Parotis vəzisinin içindən üzün hərəki sinirinin keçməsi qulağın önündəki düyünlə birlikdə üz iflicinin görülməsinin niyə ciddi qəbul edildiyini izah edir.

Bir də şişkinlik deyil, ağrı olan vəziyyət var. NHS çənə oynağının pozuntusunda (TMD) çənə, qulaq və gicgah ətrafında ağrını, çənə hərəkət edərkən şaqqıltı və ya xırçıltı səsini, ağzı tam aça bilməməyi və kilidlənməni sayır. Qulağın önündə ağrı hiss edirsinizsə, amma gözlə görünən və ya əllə hiss olunan şişkinlik yoxdursa və ağrı çeynəyərkən artırsa, səbəb vəzi deyil, oynaq ola bilər.

Birinci siyahıdakı vəziyyətlər adətən sadə tədbirlər və planlı qəbulla həll edilir. İkinci siyahıdan bircə maddə belə varsa, gözləməyin.

Ardıcıllıq təhlükədən başlayır. Şişkinliyin nə olduğu düşünülməzdən əvvəl üz siniri və tənəffüs yolu baxımından təcili vəziyyətin olmadığına əmin olunur.

1. 1

   Əvvəlcə təcili əlamətlər

   Üzün sallanması, gözü bağlaya bilməmək, nitqin pozulması, qolda gücsüzlük, udma və ya nəfəs alma çətinliyi varsa, qiymətləndirmə təcili yardım şöbəsində aparılır. 112-yə zəng edin; NHS deyir ki, təcili yardım şöbəsinə özünüz maşın sürərək getməyin.

2. 2

   Anamnez: nə vaxt başlayıb, nə ilə dəyişir

   Şişkinliyin nə vaxtdan olduğu, yeməklə əlaqəsi, qızdırma, peyvənd vəziyyəti, ətrafınızda epidemik parotit olub-olmadığı, ağzı qurudan dərmanlar, yaxın vaxtlarda keçirilmiş boğaz, diş və ya qulaq infeksiyası soruşulur. Limon testində nə müşahidə etdiyinizi deyin.

3. 3

   Əllə müayinə

   Şişkinliyin vəzinin hamısını əhatə etdiyi, yoxsa vəzinin içində ayrıca düyün olduğu, onun bərkliyi, yerindən oynayıb-oynamadığı, dəriyə yapışıb-yapışmadığı yoxlanılır. Vəzinin üzərinə basılaraq ağızdaxili axar ağzından nə gəldiyinə baxılır; MSD yazır ki, irin gələrsə, nümunə bakterioloji əkməyə göndərilir.

4. 4

   Üz sinirinin yoxlanılması

   Qaşı qaldırma, gözü bərk yumma, gülümsəmə və yanaqları şişirtmə ilə üzün iki yarısı müqayisə edilir. Yüngül asimmetriya belə qeyd olunur, çünki düyünlə birlikdə üz hərəkətində itki qiymətləndirmənin istiqamətini dəyişir.

5. 5

   Görüntüləmə

   MSD yazır ki, tüpürcək vəzisi iltihabında ultrasəs müayinəsi ilk seçilən görüntüləmədir və uşaqlarda da ilk növbədə istifadə olunur. Lazım olarsa, kompüter tomoqrafiyası və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) əlavə edilir.

6. 6

   Lazım olarsa, incə iynə biopsiyası

   Düyün varsa, MSD yazır ki, hüceyrə tipi incə iynə aspirasiya biopsiyası ilə müəyyən edilir. Nəticəyə görə müşahidə və ya cərrahiyyə planlaşdırılır.

Qulağın önündəki şişkinliyin tək bir müalicəsi yoxdur; görülən iş şişkinliyin mənbəyinə görə dəyişir.

Aşağıdakılar bu şikayətdə tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlardır. Hansı həkimə getməyinizdən asılı olmayaraq, düzgün suallar verə bilməniz üçün yazırıq.

Müddətlər şişkinliyin mənbəyinə görə dəyişir. Aşağıdakı gedişat ümumi çərçivədir; sizi müayinə edən həkimin planı önəmlidir.

1. İlk həftə

   İnfeksiyaya bağlı limfa düyünü şişkinliyinin geriləməyə başlaması gözlənilir. NHS 1 həftə ərzində çəkilməyən və ya böyüyən şişkinlikdə həkimə görünməyi tələb edir.

2. İlk 2 həftə

   NHS yazır ki, həm epidemik parotit, həm də infeksiyaya bağlı limfa düyünü şişkinliyi adətən 1–2 həftə ərzində keçir. Bu müddətin sonunda şişkinlik qalırsa, vəziyyət yenidən qiymətləndirilməlidir.

3. Daş və tutulma

   NHS yazır ki, əlamətlər daş düşənə və ya çıxarılana qədər davam edir, çıxarılan daşlar isə adətən geri qayıtmır.

4. Düyün aşkarlanıbsa

   Görüntüləmənin və lazım olarsa, biopsiyanın nəticəsinə görə müşahidə və ya cərrahiyyə planlaşdırılır. Xoşxassəli şişin illərlə buraxılmaması tövsiyə olunur, çünki MSD qeyd edir ki, pleomorf adenoma uzun müddətdən sonra bədxassəli formaya keçə bilər.

Burada tək bir rəqəm vermirik, çünki qulağın önündəki şişkinliyin arxasında bir neçə günə keçən virus infeksiyası da ola bilər, antibiotik tələb edən vəzi iltihabı da, əməliyyat tələb edən düyün də. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Şişkinliyin mənbəyi

Limfa düyünü, epidemik parotit, daş, bakterial iltihab və şiş tamamilə fərqli yollardır.

Görüntüləmə

Çox vaxt ultrasəs müayinəsi kifayət edir; bəzi hallarda tomoqrafiya və ya MRT lazım olur.

Biopsiya

Düyün varsa, incə iynə biopsiyası və patoloji müayinə ayrı maddələrdir.

Müdaxilənin lazım olub-olmaması

Daşın çıxarılması, absessin boşaldılması və ya vəzi cərrahiyyəsi işin həcmini böyüdür.