Qismən çıxan protez nədir, qalan dişlərə nə edir?

Taxma dişlər iki böyük qrupa bölünür: bütün dişlər çatışmırsa, tam protez, ağızda hələ diş varsa, qismən protez. Qismən protez çatışmayan dişlərin yerinə süni dişlər qoyur və yerində durmaq üçün qalan təbii dişlərə söykənir. Körpü kimi yapışdırılmır, implant üstü diş kimi vintlənmir; hər gün çıxarılıb taxılır. Taxma dişlər barədə ümumi məlumat və alışma prosesi üçün taxma diş səhifəmizə baxa bilərsiniz; burada yalnız qismən protezə xas məsələləri yazdıq.

Növləri materiala görə ayrılır. Akril qismən protez tamamilə çəhrayı plastikdən hazırlanır; tez hazırlanır və daha az xərc tələb edir, amma daha qalındır. Böyük Britaniyadakı Oral Health Foundation yaxşı dizayn edilməmiş akril qismən protezin təbii dişlərə və diş ətinə təzyiq göstərə biləcəyini və bunun zamanla qalan dişlərin sağlamlığına təsir edə biləcəyini yazır. Akril protez buna görə əksər hallarda keçid dövrü üçün seçilir; daimi istifadədə dizaynı diqqətlə hazırlanmalıdır.

Metal karkaslı protez, xalq arasında «bügel protez» və ya «klammerli protez», nazik xrom-kobalt ərintisindən tökülmüş karkasa malikdir; süni dişlər və diş əti rəngli hissə bu karkasa əlavə olunur. Daha nazik, daha yüngül və daha davamlıdır. Həmin mənbə bir şərti açıq yazır: metal protez yalnız onu daşıyacaq güclü təbii dişlər olduqda uyğundur. Elastik protez isə əyilə bilən plastikdən hazırlanır, metal klammer əvəzinə dişlərin ətrafını yüngülcə sararaq yerində durur və əksər hallarda damağı örtmür.

Metal karkaslı protezdə hər hissənin bir vəzifəsi var və adlarını bilmək müayinədə danışılanları başa düşməyi asanlaşdırır. Klammer dişi saran və protezin yerindən qalxmasının qarşısını alan qoldur. Okklüzion dayaq klammer dişinin çeynəmə səthinə oturan və protezin diş ətinə batmasına imkan verməyən kiçik çıxıntıdır. Əsas birləşdirici iki tərəfi bir-birinə bağlayan hissədir: üst çənədə damaq zolağı və ya lövhəsi, alt çənədə dilin arxasından keçən qövs. Bazis isə süni dişlərin oturduğu, diş ətinə söykənən hissədir.

Həkimlərin istifadə etdiyi Kennedy təsnifatı boşluqların yerinə görə dörd növ ayırır. I sinifdə hər iki tərəfdə arxa dişlər çatışmır və protezin arxasında söykənəcək diş yoxdur; II sinifdə bu vəziyyət bir tərəfdədir; III sinifdə boşluğun hər iki ucunda diş var; IV sinifdə ön dişlər orta xəttin hər iki tərəfində çatışmır. ABŞ-da regional diş laboratoriyasında hazırlanan protezləri sayan 1992-ci il tədqiqatında alt çənə protezləri üst çənədəkilərdən daha çox, ən geniş yayılmış növ isə alt çənədə I sinif idi; protezlərin 40%-i I sinif, 33%-i II sinif, 18%-i III sinif, 9%-i IV sinif çıxdı.

Bu təsnifat sizə birbaşa bir şey deyir. Boşluğun hər iki ucunda diş varsa (III sinif), protez iki tərəfdən dişə söykənir və yükü böyük ölçüdə dişlər daşıyır. Arxada söykənəcək diş yoxdursa (I və II sinif), protezin arxa hissəsi diş ətinin üstünə oturur; çeynəyərkən diş əti bir qədər çökür, dişlər isə çökmür. Protez buna görə ən arxadakı klammer dişinin ətrafında yüngülcə fırlanır və həmin dişə yandan qüvvə düşür. Arxa dişləri çatışmayan alt çənələrdə protezin daha çox tərpənməsi və klammer dişinin daha çox zorlanması bu mexanikanın nəticəsidir.

Klammer dişlərinə nə olduğu ölçülmüş sualdır. Almaniyada Regensburq Universitetində 25 il ərzində hazırlanmış 174 klammerli protezi araşdıran tədqiqatda protezlərin yenilənmədən istifadə olunma nisbəti beş ildə 96,4%, on ildə 89,8% hesablandı. Ən çox sınan hissə klammer idi (protezlərin 16,1%-i). Pasiyentlərin 31,6%-ində klammer dişlərində kariyes, 35,6%-ində klammer dişlərinin ətrafında diş əti iltihabı görüldü; tədqiqatın hesablamasına görə kariyessiz keçən müddətin nisbəti beş ildə 58,4%, on ildə 39,6% idi. Müşahidə müddətinin medianı 3 il idi; on illik nisbətlər bu müşahidədən aparılan statistik proqnozlardır. Klammer dişinin itirilməsi də tez-tez rast gəlinən problem idi.

Daha geniş mənzərəni 2025-ci ildə dərc olunmuş sistematik icmal verir. 46 tədqiqatı və 4.359 protezi bir araya gətirən icmalda klammerli protezlərin beş illik sağqalması 95,1%, teleskopik taclarla bərkidilən protezlərinki 91,7% tapıldı və aralarında fərq çıxmadı. Dişlərin laxlaması və cib dərinliyi dəyişmədi, diş əti iltihabını göstərən indeks isə artdı. Beş illik müşahidədə klammer dişlərinin çəkilmə ehtimalı daha yüksək tapıldı (ehtimal nisbəti 1,99; etibarlılıq intervalı 1,32 ilə 3,01 arası, yəni təxminən iki dəfə); canlılığını itirmiş dişlərdə çəkilmə riski təxminən üç dəfə yüksək idi (təhlükə nisbəti 2,96; etibarlılıq intervalı 2,02 ilə 4,34 arası).

Bu rəqəmlər qismən protezin pis müalicə olduğunu demir; icmalın müəllifləri də qalan dişlərdə az periodontal dəyişiklik tapdıqlarını yazır. Dedikləri budur: protez klammer dişlərinə iş yükləyir və həmin dişlərin sağlamlığı təmizliyə və kontrol müayinəsinə bağlıdır. Qalan dişlər onsuz da az və zəifdirsə, protezi həmin dişlərə asmaq əvəzinə yükü implantlara vermək müzakirəyə dəyər.

Qərar neçə dişin çatışmadığına görə deyil, qalan dişlərin sağlamlığına, yerinə və sizin gözləntinizə görə verilir.

Qəbulların sayı qalan dişlərin vəziyyətinə görə dəyişir; əksər hallarda bir neçə həftəyə yayılır.

1. 1

   Müayinə və rentgen

   Qalan dişlərin kökləri, onların ətrafındakı sümük və diş əti sağlamlığı qiymətləndirilir. Hansı dişlərin klammer daşıya biləcəyi bu mərhələdə müəyyən edilir.

2. 2

   İlkin müalicələr

   Kariyes, diş əti və ya kanal müalicəsi tələb edən dişlər əvvəlcə müalicə olunur. Klammerin altında qalacaq problem protezdən əvvəl həll edilməlidir.

3. 3

   Klammer dişlərinin hazırlanması və ölçü

   Okklüzion dayaqların oturacağı kiçik yuvalar açıla və dişlərin səthi protezin rahat taxılıb çıxarılacağı şəkildə düzəldilə bilər. Ardınca dəqiq ölçü götürülür.

4. 4

   Metal karkasın sınağı

   Laboratoriyada tökülən karkas ağızda sınanır; klammerlərin və okklüzion dayaqların dişlərə tam oturub-oturmadığı yoxlanılır.

5. 5

   Dişlərin düzülməsi və sınaq

   Süni dişlər mum üzərində düzülür, görünüş və dişləmə yoxlanılır. Dəyişiklik istəmək üçün ən asan vaxt budur.

6. 6

   Təhvil və ilk kontrol müayinələri

   Protez taxılır, onu taxıb çıxarmaq öyrədilir, basqı yaradan nöqtələr düzəldilir. İlk həftədəki kontrol qəbulları buraxılmamalıdır.

Aşağıdakılar bir-birinin rəqibi deyil; hansının uyğun olduğunu qalan dişlər, sümük və sizin prioritetiniz müəyyən edir.

Bunlar protezi pis etmir; çoxu erkən aşkar edildikdə kiçik müdaxilə ilə həll olunur.

Protezin ömrünü və klammer dişlərinin sağlamlığını ən çox gündəlik baxım müəyyən edir.

1. İlk günlər

   Ağızda doluluq hissi, tüpürcəyin artması və bəzi səslərdə fərq adi haldır. Taxıb çıxararkən protezi klammerindən çəkməyin; bazisindən tutun, əks halda klammer zamanla boşalır.

2. Hər gün

   Protezi çıxarın, yumşaq fırça ilə təmizləyin, klammerlərin daxili səthini unutmayın. Qalan dişlərinizi, xüsusilə klammer dişlərini protez ağızda olarkən deyil, çıxarılmış halda fırçalayın.

3. Hər gecə

   NHS həkim xüsusi olaraq tövsiyə etmədikcə protezlə yatmamağı tövsiyə edir: arada qalan qida qalıqları diş əti infeksiyası və kariyes riskini artırır; yuxuda protezin boğaza düşmə riski də var. Protezi suda və ya təmizləyici məhlulda saxlayın.

4. Uzun müddət

   Müntəzəm kontrol müayinəsində klammer dişləri, klammerlərin oturuşu və protezin altındakı diş əti qiymətləndirilir. Diş əti və sümük zamanla dəyişdiyi üçün astarlama lazım ola bilər.

Qismən protez tək tipli məhsul deyil; onun həcmini bu maddələr müəyyən edir:

Material

Akril, metal karkaslı və elastik protezlər fərqli laboratoriya işi tələb edir. Metal protez adətən akrildən daha baha başa gəlir, amma daha davamlıdır.

Qalan dişlərin ilkin müalicəsi

Kariyes, kanal və ya diş əti müalicəsi tələb edən dişlər ayrıca maddələrdir. Rentgen bunu əvvəlcədən göstərir və planda yer almalıdır.

Bir çənə, yoxsa iki çənə

İki çənədə qismən protez və ya bir çənədə tam, digərində qismən protez fərqli mərhələlər və fərqli iş həcmi deməkdir.

Baxım və bərpa

Klammerin bərpası, astarlama və itirilən dişin protezə əlavə edilməsi illər ərzində cəmə daxil olur. Qərarı illərə bölərək düşünmək lazımdır.