Taxma diş (çıxan protez): kimlərə qoyulur, alışmaq nə qədər çəkir?

Taxma diş, diş həkimliyindəki adı ilə çıxan protez, diş əti rəngində bazisə yerləşdirilmiş süni dişlərdir. Bazis birbaşa diş ətinə oturur. Körpü və ya implant üzərində diş kimi yerinə bərkidilmir; təmizləmək üçün və gecə çıxarılır. Bütün dişlər əskikdirsə tam protez (xalq arasında damaqlı protez və ya total protez), ağızda hələ diş varsa qismən protez hazırlanır.

Tam protezi yerində saxlayan şey vint və ya klammer deyil. Protez çənə sümüyünün üzərindəki diş əti tirəsinə nə qədər yaxşı uyğun gəlirsə, o qədər yaxşı dayanır; aradakı nazik tüpürcək qatı və üst çənədə damağın altında yaranan sorma effekti bu tutmanı tamamlayır. Üst tam protezin altdakından adətən daha yaxşı dayanmasının səbəbi budur: alt çənədə söykənmək üçün geniş damaq yoxdur, dil və yanaq isə protezi daim tərpədir.

Qismən protez isə qalan dişlərə bərkidilir. Akril klammerli protez tez hazırlanır və sonradan diş əlavə etmək asandır, amma daha qalındır; buna görə tez-tez keçid dövrü protezi kimi istifadə olunur. Metal karkaslı protez nazik metal bazis üzərində qurulur, daha yüngül və daha az həcmlidir, amma bərkidiləcəyi sağlam dişlər tələb edir. Elastik protez əyilə bilən plastikdən hazırlanır, qalan dişlərin ətrafını əhatə edərək dayanır və çox vaxt damağı örtmür.

Bir də dərhal taxılan protez var. Dişlərin çəkilməsi lazımdırsa, ölçü çəkilmədən əvvəl alınır və protez çəkilmə günü taxılır; beləliklə dişsiz dövr yaşanmır. Lakin çəkilmədən sonrakı aylarda diş əti və altındakı sümük sürətlə forma dəyişdiyi üçün bu protez qısa müddətdə boşalır. Buna görə dərhal taxılan protezin ilk il ərzində astarlanması və ya yenilənməsi çox vaxt əvvəlcədən planın bir hissəsidir.

Yaxşı hazırlanmış və baxımı müntəzəm edilən çıxan protez təbəssümü, dodaq dəstəyini, danışığı və çeynəməni böyük ölçüdə geri qaytarır; bir çox insan onu illərlə rahat istifadə edir. Onun hədlərini əvvəlcədən bilmək isə alışmanı asanlaşdırır. Çeynəmə qüvvəsi təbii dişlərinkinə çatmır və çox bərk və ya yapışqan qidalar çətin ola bilər. Damağı örtən üst protez dad və temperatur hissini bir qədər azalda bilər. Protez altındakı sümüyün illər ərzində yavaş-yavaş kiçilməsini də dayandırmır; buna görə zamanla tənzimləmə və astarlama lazım olur.

Çıxan protez üçün yaş həddi yoxdur. «Neçə yaşında taxılır» sualının cavabı yaş deyil, neçə dişin və hansı dişlərin itirilməsidir. Qəza və ya xəstəlik nəticəsində dişlərini itirmiş gənc yetkin insana da qismən protez hazırlana bilər; ahıl yaşda isə ümumi sağlamlıq və protezi taxıb-çıxarma bacarığı qərarın bir hissəsinə çevrilir.

Qərar yaşa görə deyil; qalan dişlərə, çənə sümüyünə, ümumi sağlamlığa və sizin gözləntinizə görə verilir. İkinci siyahı çıxan protezin hazırlana bilməyəcəyi anlamına gəlmir, daha diqqətli planlaşdırılmalı olan halları göstərir.

Aşağıdakı ardıcıllıq klassik tam protez üçün keçərlidir; qismən protezdə qalan dişlərin hazırlanması və metal karkasın sınağı araya girir. Qəbulların sayı və ümumi müddət dişin çəkilməsinin lazım olub-olmamasına görə dəyişir, çox vaxt bir neçə həftəyə yayılır.

1. 1

   Müayinə və rentgen

   Qalan dişlər, diş əti sağlamlığı, sümük tirəsinin hündürlüyü və ağızdakı yaralar qiymətləndirilir. Çəkilməli və ya müalicə olunmalı dişlər bu mərhələdə müəyyənləşdirilir; qismən protez hazırlanacaqsa, bərkidiləcəyi dişlərin sağlam olması lazımdır.

2. 2

   Ölçü

   Əvvəlcə hazır qaşıqla ilk ölçü alınır. Bundan ağzınıza xüsusi qaşıq hazırlanır və kənarların hara qədər uzanacağını müəyyən edən ikinci, daha dəqiq ölçü onunla alınır. Protezin yaxşı dayanması böyük ölçüdə bu ölçüdən asılıdır.

3. 3

   Dişləmə və dişlərin seçimi

   Alt və üst çənənin bir-birinə görə mövqeyi və üzün aşağı hissəsinin hündürlüyü qeydə alınır. Dişlərin forması, ölçüsü və rəngi üzünüzə görə seçilir; təbii dişlərinizin göründüyü köhnə fotoşəkillər bu mərhələdə işə yarayır.

4. 4

   Sınaq

   Dişlər əvvəlcə mum bazis üzərinə düzülür və ağzınızda sınanır. Görünüş, dodaq dəstəyi, danışıq və dişləmə yoxlanılır. Dəyişiklik istəməyin ən asan vaxtı budur; protez hazır olduqdan sonra dişlərin düzülüşünü dəyişmək xeyli çətindir.

5. 5

   Təhvil

   Hazır protez taxılır; həddən artıq basan nöqtələr və dişlərin bir-birinə toxunması yoxlanılır. Protezi necə taxıb-çıxaracağınız, necə təmizləyəcəyiniz və ilk günlərdə nələrə diqqət edəcəyiniz izah olunur.

6. 6

   İlk kontrol müayinələri

   İlk bir neçə gün ərzində və ilk həftənin sonunda kontrol müayinəsi planlaşdırılır. Yeni protezdə bir neçə nöqtənin yüngülcə düzəldilməsi adi haldır; bu qəbulları buraxmaq olmaz.

Aşağıdakılar çıxan protezin rəqibi deyil. Hər birinin uyğun olduğu ağız fərqlidir; qərarı qalan dişlər, sümüyün vəziyyəti, ümumi sağlamlıq və sizin prioritetiniz müəyyən edir.

Bunları çıxan protezi pisləmək üçün deyil, erkən fərq edildikdə çoxu asanlıqla həll oluna bildiyi üçün yazırıq.

Müddətlər insandan insana dəyişir. İlk protezini taxan biri ilə illərdir protez istifadə edən birinin yeni protezinə alışması eyni sürətlə getmir; alt protezə alışmaq da adətən üstdəkindən daha uzun çəkir.

1. İlk günlər

   Ağzınızda doluluq hissi olur, tüpürcək artır və bəzi səslər, xüsusilə s, ş və z fərqli çıxır. Yumşaq qidalarla başlayın, kiçik tikələr götürün və hər iki tərəflə birlikdə çeynəyin. Ucadan oxumaq danışığı tez bərpa edir.

2. İlk həftə

   Bir neçə nöqtədə həssaslıq və ya kiçik yaralar yarana bilər. Bunlar alışmanın deyil, düzəldilməli nöqtələrin əlamətidir; kontrol müayinəsini gözləmədən həkiminizə deyin. Ağrı imkan verirsə, protezi qəbuldan bir neçə saat əvvəl taxın ki, basan nöqtə görünə bilsin.

3. İkinci və dördüncü həftə arası

   Tüpürcək normallaşır, danışıq insanların çoxunda nəzərəçarpacaq dərəcədə düzəlir. Alt protezi dil və yanaq əzələləri ilə yerində saxlamağı zamanla öyrənirsiniz. Qidaları yavaş-yavaş müxtəlifləşdirin; çox bərk və yapışqan olanları sona saxlayın.

4. İlk aylar və sonrası

   Dərhal taxılan protezdə diş əti kiçildikcə boşluq açılır və ilk il ərzində astarlama lazım ola bilər. Sonra müntəzəm kontrol müayinələri ilə uyğunluq izlənilir. Protezlər çox vaxt beş ilə səkkiz il arasında yenilənməyə ehtiyac duyur.

Bu səhifədə rəqəm yoxdur. Çıxan protez vahid tipli məhsul deyil; onun həcmini aşağıdakı maddələr müəyyən edir:

Tam, yoxsa qismən

Bir çənədə və ya iki çənədə tam protez ilə qalan dişlərə bərkidilən qismən protez fərqli mərhələlər və fərqli laboratoriya işləri tələb edir.

Protezin növü

Akril, metal karkaslı, elastik və kilidli (attaçmenli) protezlər həm hazırlanma mərhələləri, həm də davamlılıq baxımından bir-birindən fərqlənir.

Ağzın hazırlanması

Dişin çəkilməsi, plomb, diş əti müalicəsi və qismən protez üçün qalan dişlərə ediləcək hazırlıq planın bir hissəsidir.

Keçid dövrü

Dərhal taxılan protezlə başlanırsa, ilk il ərzində astarlama və ya yeniləmə lazım ola biləcəyi əvvəlcədən bilinməlidir.