Dişimin boyun hissəsində, diş əti səviyyəsində oyuq var: bu nədir, plomb qoydurmalıyammı?

Kariyes olmayan servikal lezyon dişin diş ətinə yaxın hissəsində bakteriya ərpi və kariyeslə əlaqəsi olmayan bərk toxuma itkisidir. Bu nahiyə aşınmaya daha açıqdır, çünki mina qatı diş boynunda çox nazikdir və müəyyən nöqtədə tamamilə bitir. Lezyonlar adətən iki formada görülür: iti daxili küncləri olan, paz və ya V formalı oyuqlar və daha geniş, yuvarlaq dibli, nimçəvari çuxurlar. Klassik yozum paz formasını mexaniki sürtünməyə, nimçəvari formanı turşu eroziyasına bağlayır; amma bu da bir fərziyyədir, forma səbəbi tək başına sübut etmir. Journal of Clinical and Experimental Dentistry jurnalındakı tədqiqatın istinad etdiyi sistematik icmal yetkinlərdə orta yayılmanı 46,7% kimi hesablayır; tədqiqatlara görə 9,1% ilə 93% arasında dəyişir və 30 yaşdan yuxarı insanlarda daha tez-tez rast gəlinir. Ən çox təsirlənən dişlər kiçik azı dişləridir.

Səbəblər üç başlıqda toplanır. Birincisi turşu, yəni bakteriya mənşəli olmayan kimyəvi həllolmadır: sitrus meyvələri və meyvə şirələri, qazlı içkilər, şərab, tez-tez istifadə olunan turş qarqaralar, reflüks və qidalanma pozuntularında ağıza gələn mədə turşusu. Tüpürcəyi azaldan xəstəliklər və dərmanlar bu təsiri ağırlaşdırır. İkincisi abraziya, yəni diş fırçası və diş pastası kimi xaricdən gələn təkrarlanan sürtünmədir. Üçüncüsü abfraksiyadır: çeynəmə və sıxma yükünün dişi boyun nahiyəsində əydiyi, bu əyilmənin mina qatında və dentində mikroçatlar açaraq toxuma itkisinə səbəb olduğu fərziyyəsi. Clinical, Cosmetic and Investigational Dentistry jurnalındakı icmal bu üç prosesin əksər pasiyentlərdə birlikdə işlədiyini və oyuğun tək bir səbəbə endirilə bilmədiyini vurğulayır.

Abfraksiya müzakirəsinin mahiyyəti belədir: laboratoriya təcrübələri və kompüter modelləri çeynəmə yükünün diş boynunda gərginlik topladığını göstərir, amma həmin icmala görə sayca az olan klinik tədqiqatlar yük ilə oyuq arasında müsbət əlaqəni təsdiq edə bilməyib. Oyuğu olan hər pasiyentdə dişləri sıxma yoxdur, dişlərini sıxan hər pasiyentdə də oyuq yoxdur. Dişləmədəki erkən kontaktlar və yan hərəkətlərdəki ilişmələr kimi amillərlə əlaqə zəifdir. Optik görüntüləmə ilə aparılmış bir tədqiqat oyuğu dentindəki turşu ilə həllolmanın başlatdığını, çeynəmə yükünün isə onun irəliləməsinə töhfə verdiyini düşündürür. İcmalın nəticəsi aydındır: abfraksiya nəzəriyyəsi hələ sübut olunmayıb.

Braziliyada 245 nəfər üzərində aparılmış en kəsik tədqiqatı bu qeyri-müəyyənliyi real həyatda göstərir. İştirakçıların 46,6%-ində oyuq var idi; 64%-ində dişləri sıxma əlamətləri, 75%-ində aşınma səthləri, 60%-ində turş qidalanma aşkar edildi. Lakin bunların heç biri oyuğun olması ilə statistik əhəmiyyətli əlaqə göstərmədi; güclü əlaqə yalnız 30 yaşdan yuxarı olmaqla quruldu. Tədqiqatın hüdudları da var: dişləri sıxma dolayı əlamətlərlə və insanın öz bəyanı ilə müəyyən edildi, dizayn da en kəsikdir. Buna baxmayaraq, praktik nəticə çıxır: «oyuğunuz var, deməli dişlərinizi sıxırsınız» cümləsi sübutlarla dəstəklənən nəticə deyil.

Oyuq ilə həssaslıq arasındakı əlaqə daha aydındır. Toxuma itkisi dentini üzə çıxaranda onun içindəki mikroskopik kanalcıqlar ağız mühitinə açılır və soyuq, hava və ya fırça qısa və kəskin sızıltıya səbəb olur; Braziliya tədqiqatında da həssaslıq oyuqla əlaqəli tapıldı. İcmal bu həssaslığın çox vaxt erkən dövrə xas ola biləcəyini, dişin kanalcıqları zamanla minerallarla tıxadığını və bərpaedici dentin istehsal etdiyini, şikayətin yavaş-yavaş yüngülləşə biləcəyini yazır. Keçməyən həssaslıqda ilk pillə plomb deyil; həssaslığı azaldan diş pastaları, flüorlu lak və kanalcıqları bağlayan tətbiqlərdir. Həmin icmala görə kompozit və ya rezinlə modifikasiya olunmuş şüşə ionomer plomblar həssaslığı əvvəlcə azaltsa da, altı ayda plombların 20% ilə 30%-ində havaya və ya soyuğa qarşı artmış həssaslıq bildirilib.

Bərpa lazım olanda əsas problem plombun tutunmasıdır. BDJ Open jurnalında dərc olunmuş icmal bu nahiyədəki plombları ən qısaömürlü plomblar sırasında sayır: tutunmanın itirilməsi, kənar rənglənməsi və kənar uyğunsuzluğu tez-tez rast gəlinir. Səbəbləri bəllidir: oyuqda plombu mexaniki olaraq saxlayacaq girinti və mina qatı çox vaxt yoxdur, dentin illər ərzində bərkiyib, yəni sklerotik hala gəldiyi üçün adeziv çətin tutunur, diş əti kənarında nəmliyə nəzarət etmək çətindir. Hansı materialın daha yaxşı olduğu da aydın deyil. Heliyon jurnalındakı 2020-ci il tarixli meta-analiz şüşə ionomer plombların tutunmada kompozitdən statistik əhəmiyyətli dərəcədə yaxşı olduğunu tapdı; Journal of Clinical and Experimental Dentistry jurnalındakı 2025-ci il tarixli, 18 randomizə olunmuş tədqiqatı toplayan meta-analiz isə iki material arasında fərq tapmadı. Universal adezivlərdə turşu ilə aşılamanın aparılıb-aparılmamasının 18–36 aylıq müşahidədə nəticəni dəyişmədiyi bildirilir; beş ili aşan yeganə tədqiqatda isə aşılama aparılan qruplar daha yaxşı nəticə verdi və müəlliflər sübutların etibarlılığını aşağı ilə orta səviyyə arasında qiymətləndirir.

Bu mənzərədə gözdən qaçan ən vacib məqam budur: icmala görə plombun oyuğun irəliləməsini dayandırdığını göstərən sübut yoxdur, buna görə plomb qoruyucu tədbir kimi qoyula bilməz. Səbəb aradan qaldırılmadan qoyulan plomblarda lezyonun irəliləməyə, plombun isə düşməyə davam etdiyi görülür. Oyuqları nə vaxt bərpa etməyin lazım olduğunu deyən sübutlara əsaslanan təlimat da yoxdur. İcmal bunun əvəzinə altı əsas təklif edir: oyuqda kariyesin başlaması, kənarın diş ətinin altına enib təmizlənməz hala gəlməsi, dişi zəiflədən və ya sinirə yaxınlaşan dərin toxuma itkisi, digər yollarla keçməyən həssaslıq, dişin protez üçün dayaq olacaq olması və insanın estetik istəyi. Bir millimetrdən dayaz, əlamət və estetik problem yaratmayan oyuqlar üçün tövsiyə olunan yol 6–12 aydan bir izləməkdir.

Oyuq ilə diş əti geriləməsi tez-tez qarışdırılır. Cleveland Clinic-in təsvirinə görə geriləmə diş ətinin dişdən ayrılıb kökü üzə çıxarmasıdır və geriləmiş diş əti geri qayıtmır. Oyuq isə dişin özündən toxuma itkisidir. İkisi tez-tez birlikdə görülür və birlikdə olduqda plan mürəkkəbləşir. Journal of Periodontal and Implant Science jurnalındakı sistematik icmal oyuğun olmasının kökün örtülməsi əməliyyatının nəticəsini daha az proqnozlaşdırıla bilən etdiyini və geriləmənin geri qayıtma ehtimalını artırdığını bildirir; icmala daxil edilmiş tədqiqatlarda kökün orta hesabla 69% ilə 97%-i örtülə bilib, birləşdirici toxuma qrefti istifadə olunanda diş əti kənarı daha sabit qalıb. Metodlar çox fərqli olduğu üçün müəlliflər qəti nəticəyə gələ bilmir.

Bu mövzu ayrı-ayrı dişlərin qorunması ilə bağlıdır və öz diş həkiminizin sahəsidir; oyuqların bərpasını və ya diş əti cərrahiyyəsini biz öhdəmizə götürmürük. Oyuqlu dişlər öz-özlüyündə diş itkisi demək deyil. Mövzu bizi yalnız ağızda birdən çox diş artıq itirilibsə və ya itki həddindədirsə maraqlandırır; bu halda müzakirə olunan şey ayrı-ayrı oyuqlar deyil, bütöv çənəyə yönəlmiş plan olur.

Aşağıdakı bölgü icmalda təklif olunan meyarlara əsaslanır. Sübutlara əsaslanan qəti təlimat olmadığı üçün qərar həkiminizlə birlikdə və dişinizə baxaraq verilir.

Aşağıdakı ardıcıllıq diş boynunda oyuq aşkar edilən insanda ümumiyyətlə izlənən addımları göstərir. Məqsəd əvvəlcə səbəbi tapmaq, sonra oyuğun irəliləyib-irəliləmədiyini görməkdir.

1. 1

   Ətraflı anamnez

   Turş içki və qidaların nə tezliklə qəbul edildiyi, reflüks və ya qidalanma pozuntusu, ağız quruluğu yaradan dərmanlar, fırçalama vərdişi, dişləri sıxma, iş yerində turşu buxarına və ya xlorlu hovuz suyuna məruz qalma soruşulur. Bu məlumatlar səbəbin hansı çəkidə olduğunu göstərir.

2. 2

   Müayinə və qeydiyyat

   Oyuğun dərinliyi, forması, kariyes olub-olmaması və diş əti geriləməsi ilə əlaqəsi qiymətləndirilir. Smith və Knight şkalası kimi aşınma şkalaları itkini 0 ilə 4 arasında ballarla qiymətləndirir; məsələn, bir millimetrdən dayaz qüsur 2, bir ilə iki millimetr arası 3, iki millimetrdən dərin qüsur 4 bal alır.

3. 3

   Aktivliyin izlənməsi

   Standart ağızdaxili fotoşəkillər, ölçü modelləri və ya ölçmələr zaman ərzində müqayisə edilir. İcmalın xatırlatdığı bir metodda səthə çox nazik cızıq çəkilir və növbəti kontrolda cızığın silinib-silinmədiyinə baxılır; tam və ya qismən silinibsə, proses aktiv ola bilər.

4. 4

   Səbəbin aradan qaldırılması

   Qidalanma və fırçalama vərdişlərində dəyişiklik, reflüks şübhəsində həkimə yönləndirmə və tüpürcəyi artıran tədbirlər bu addımın bir hissəsidir. Dişləməni yonmaqla düzəltməyin oyuğun qarşısını aldığına dair sübut yoxdur; bu, geri dönməz müdaxilədir və düzgün aparılmadıqda kariyes, aşınma və həssaslıq riskini artıra bilər.

5. 5

   Həssaslığın aradan qaldırılması

   Evdə həssaslığı azaldan diş pastaları, klinikada flüorlu lak və ya kanalcıqları bağlayan tətbiqlər sınanır. Lazerlərin effektivliyi icmalda qeyri-müəyyən kimi qiymətləndirilir.

6. 6

   Bərpa qərarı

   Bərpa əsaslarından biri varsa, oyuq mümkün qədər az toxuma götürülməklə bərpa olunur. Diş əti geriləməsi də varsa, icmal plombun əməliyyatdan əvvəl və planlaşdırılan diş əti səviyyəsinə görə qoyulmasını tövsiyə edir.

7. 7

   Həkiminizdən soruşa biləcəkləriniz

   Oyuq neçə millimetrdir, qeydə alınıbmı? Aktivdirmi, onu necə izləyəcəyik? Bərpa hansı əsasla tövsiyə olunur? Hansı material və niyə? Plomb düşsə, nə ediləcək? Diş əti geriləməsi də varsa, əvvəlcə hansı ilə məşğul olunacaq?

8. 8

   Birdən çox diş itkisi gündəmdədirsə

   Oyuqlu dişlərə baxım öz həkiminizin işidir. Ağzınızda birdən çox diş artıq çatışmırsa və ya xilas edilə bilməyəcək vəziyyətdədirsə, əlinizdəki panoram rentgeni və ya tomoqrafiyanı formadan göndərin; müalicəni aparacaq həkim görüntünü oxuyur və 24 saat ərzində yazırıq. Bu, ilkin qiymətləndirmədir, qəti qərar müayinə və tomoqrafiyadan sonra verilir.

Oyuğun idarə olunması plombdan ibarət deyil və çox vaxt plombsuz başlayır. Bu başlıqların hamısı öz diş həkiminizlə müzakirə ediləcək mövzulardır.

Oyuqda həm tələsik bərpanın, həm də diqqətsizliyin bədəli var. Aşağıdakılar ən çox rast gəlinən problemlərdir.

Aşağıdakı ardıcıllıq oyuğu izlənən və ya bərpa olunan dişdə ümumi gedişi göstərir. Tezlik və müddətlər dişin vəziyyətinə görə dəyişir.

1. Bərpadan sonrakı ilk günlər

   Soyuğa qarşı yüngül həssaslıq ola bilər. Nahiyəni yumşaq fırça ilə, basmadan təmizləməyə davam edin.

2. İlk altı ay

   Həssaslığın gedişi izlənir. İcmalın istinad etdiyi tədqiqatda bu dövrdə plombların bir hissəsində havaya və ya soyuğa qarşı artmış həssaslıq görüldü; davam edən şikayəti həkiminizə bildirin.

3. Hər 6–12 aydan bir

   İzlənən oyuqlarda dərinlik və aktivlik, bərpa olunan dişlərdə plombun kənarı və tutunması yoxlanılır. Eyni bucaqdan çəkilmiş fotoşəkillər müqayisəni asanlaşdırır.

4. İllər ərzində

   Bu nahiyədəki plomblar zamanla bərpa və ya yeniləmə tələb edə bilər. Səbəblər nəzarət altında saxlandıqca həm oyuğun, həm də plombun ömrü uzanır.

Burada rəqəm tapmayacaqsınız. Diş boynundakı oyuqlarda planın həcmini bu başlıqlar müəyyən edir:

Neçə dişin təsirləndiyi

Tək bir oyuq ilə bir çox dişə yayılmış aşınma eyni iş deyil; izləmə, tətbiq və bərpa sayı buna görə dəyişir.

Plombsuz metodlar, yoxsa bərpa

Həssaslığı azaldan tətbiqlər və izləmə ilə plomb fərqli həcmlərdir. Əvvəlcə hansının sınandığını soruşun.

Material və texnika

Şüşə ionomer, kompozit və ya ikisinin birlikdə istifadə olunduğu texnikalar fərqli müddət və material tələb edir.

Diş əti cərrahiyyəsinin lazım olub-olmadığı

Geriləmə də varsa, kökün örtülməsi əməliyyatı və birləşdirici toxuma qrefti planın həcmini nəzərəçarpacaq dərəcədə genişləndirir.