Hipodontiya və oligodontiya: anadangəlmə çatışmayan dişlərdə tam ağız planı necə qurulur?

Anadangəlmə çatışmayan diş sonradan itirilmiş diş deyil; həmin dişin rüşeymi heç formalaşmayıb. Müasir təsnifat üç başlıqdan istifadə edir. Ağıl dişləri sayımdan kənarda saxlandıqda altıdan az daimi dişin çatışmazlığına hipodontiya, altı və daha çox dişin çatışmazlığına oligodontiya, dişlərin heç birinin inkişaf etməməsinə anodontiya deyilir. Ağıl dişlərinin ayrıca saxlanmasının səbəbi onların tezliyidir: bir icmalda ağıl dişi çatışmazlığı 22,6%, Asiya populyasiyalarında 29,7% kimi verilir. Yəni ağıl dişi olmayan insan istisna sayılmır.

Ağıl dişləri kənarda saxlandıqda daimi dişlərdə çatışmazlıq tezliyi tədqiqatlar arasında 2,6% ilə 11,3% arasında dəyişir. Ağdərili populyasiyalarda aparılmış meta-analiz Avropa üçün kişilərdə 4,6% və qadınlarda 6,3%, Avstraliya üçün 5,5% və 7,6%, Şimali Amerika üçün 3,2% və 4,6% göstərir. Qadınlarda tezlik kişilərdəkinin 1,37 mislidir. Ən çox çatışmayan diş aşağı ikinci kiçik azı dişidir; onu yuxarı yan kəsici və yuxarı ikinci kiçik azı dişi izləyir. Çatışmazlığın bir tərəfli olması iki tərəfli olmasından daha geniş yayılıb, amma yuxarı yan kəsicidə bunun əksi keçərlidir.

Həmin meta-analiz anadangəlmə çatışmayan dişi olan insanların 83%-ində yalnız bir və ya iki dişin çatışmadığını bildirir. Mənzərənin ağır ucu göründüyündən daha dar qrupa aiddir: sindromla müşayiət olunmayan oligodontiya üçün verilən göstərici 0,14%-dir, yəni təxminən mində bir yarım. Bu yazının diqqət mərkəzi həmin dar ucdur. Söhbət bir boşluğun bağlanmasından çox, ağzın bütövlükdə yenidən qurulmalı olduğu hallardan gedir.

Səbəb böyük ölçüdə genetikdir. Bu gün adı ən çox çəkilən genlər EDA, MSX1, WNT10A və PAX9-dur; bunlara TSPEAR, LRP6, PITX2 və GREM2 kimi başqaları da əlavə olunur. Eyni gen bəzi ailələrdə yalnız diş çatışmazlığına səbəb olduğu halda, bəzilərində sindromla müşayiət oluna bilər. Buna görə «tək başına, yoxsa sindromun bir hissəsi» sualının sərhədi həmişə kəskin deyil. Bununla belə, diş çatışmazlığının sindromla müşayiət olunmayan forması ən çox rast gəlinən formadır.

Sindromlar arasında stomatologiyanı ən çox maraqlandıran başlıq ektodermal displaziyadır. Hipohidrotik ektodermal displaziya seyrək saç, tərləmənin nəzərəçarpacaq dərəcədə azalması və dişlərin çatışmazlığı üçlüyü ilə təsvir olunur. Tərləmə yetərli olmadığı üçün istidə bədən temperaturu yüksələ bilər; bu, ağızdan əvvəl gələn təhlükəsizlik məsələsidir. Ağızda az sayda, çox vaxt forması pozulmuş və iti uclu dişlər orta göstəricidən gec çıxır. Mənzərə EDA geni vasitəsilə X xromosomu ilə ilişikli ötürülür; EDAR, EDARADD və WNT10A vasitəsilə resessiv və ya dominant irsiyyət də bildirilir.

Sindrom varsa, plan yalnız diş planı olmaqdan çıxır. Hipohidrotik ektodermal displaziya üçün yazılmış baxım tövsiyələrinə diş müayinəsinin bir yaşında başlaması və altı-on iki aydan bir təkrarlanması, iti uclu dişlərin formalaşdırılması, lazım olduqda ortodontiya, protezlərin böyüməyə uyğun olaraq və çox vaxt iki il yarımdan bir yenilənməsi daxildir. Çeynəmə və udma çətinliyi varsa, qidalanma üzrə məsləhət də siyahıdadır. Yəni müalicə tək bir qəbul deyil, uşaqlıqda başlayan izləmə proqramıdır.

Çənə sümüyünün niyə az inkişaf etdiyi sualının cavabı inkişaf prosesindədir. Alveol sümüyü çənənin bazal sümüyündən fərqli olaraq çıxan dişlə birlikdə formalaşan quruluşdur. Dişin heç inkişaf etmədiyi yerdə həmin sümük də heç formalaşmır. Mövzunu araşdıran sistematik icmal bunu açıq yazır: anadangəlmə diş çatışmazlığı olan nahiyə dişini sonradan itirmiş pasiyentin implant nahiyəsinə bənzəmir; genişlik və çox vaxt hündürlük əvvəldən çatışmır və həmin sümük orada heç vaxt olmayıb. Sümük artırılmasının bu pasiyentlərdə niyə istisna deyil, adi addım olduğu buradan irəli gəlir.

İkinci səbəb böyümədir. Sümüklə birləşmiş implant ətrafındakı çənə böyüdükcə olduğu yerdə qalır və illər ərzində qonşu dişlərin çeynəmə səviyyəsindən aşağı düşə bilər. Həmin icmal uşaqlıqda yuxarı kəsici nahiyəsinə yerləşdirilən implantlarda sonradan yaranan təxminən 1 millimetrlik geridə qalmanı problem kimi qeyd edir; ayrı-ayrı bildirilən klinik hallarda bu 2,2 millimetrə qədər çatıb. Buna görə daimi həllin meyarı doğum tarixi deyil, böyümənin tamamlanmasıdır.

Aşağıdakı bölgü pasiyent seçmək üçün deyil, mövzunun kimə nə dediyini göstərmək üçündür. Heç biri müayinəni və öz həkiminizin qiymətləndirməsini əvəz etmir.

Aşağıdakı ardıcıllıq ümumi çərçivədir. Neçə dişin çatışmadığına, sindromun müşayiət edib-etmədiyinə və böyümənin hansı mərhələdə olduğuna görə dəyişir.

1. 1

   Erkən diaqnoz və siyahıya alma

   Çatışmazlıq çox vaxt süd dişlərinin dəyişdiyi dövrdə aşkar edilir: süd dişi düşmür, yaxud düşür, amma yerinə yenisi gəlmir. Rentgendə hansı rüşeymlərin mövcud olduğu sayılır. Ektodermal displaziyada baxım tövsiyələri diş müayinəsinin bir yaşında başlamasını, sonra altı-on iki aydan bir təkrarlanmasını tələb edir.

2. 2

   Böyümə dövründə funksiyanı qorumaq

   Bu dövrdə məqsəd daimi konstruksiya deyil, çeynəmənin, danışığın və görünüşün yaşa uyğun şəkildə davam etməsidir. Ektodermal displaziya icmalında 2 ilə 17 yaş arasında tam və ya qismən çıxan protezlər standart kimi görünür; hər çənədə altıdan çox diş varsa, yapışdırılan körpülərdən də istifadə olunur. Protezlər uşaq böyüdükcə, çox vaxt iki il yarımdan bir yenilənir.

3. 3

   Ortodontiyanın qərarı

   Boşluq bağlanacaq, yoxsa düzgün genişlikdə açılıb gələcəkdə doldurulmaq üçün saxlanılacaq? Bu qərar sonrakı hər addımı müəyyən edir. Boşluğu açıq saxlamağın da bədəli var: sahənin icmalı gələcəkdə implant üçün saxlanılan və ya ortodontiya ilə açılan boşluqda alveol sümüyünün zamanla həm hündürlük, həm də qalınlıq baxımından əriyə bildiyini yazır.

4. 4

   Aralıq dövrün variantları

   Süd dişinin saxlanılması və uyğun klinik hallarda dişin ağız daxilində başqa yerə transplantasiyası böyümə davam edərkən önə çıxır. İcmalda transplantasiya olunan dişlərin sağqalması 94,4%, illik uğursuzluq göstəricisi 1,061%; saxlanılan süd dişlərində 89,6% və 0,908%-dir. Hər ikisi implantın illik uğursuzluq göstəricisindən (3,317%) aşağıdır. Bu müqayisəni ehtiyatla oxumaq lazımdır: icmalın özü qrupların müşahidə müddətlərinin bərabər olmadığını və fərqin bir hissəsinin buradan irəli gələ biləcəyini yazır.

5. 5

   Böyümənin tamamlanması

   Daimi konstruksiya qarşısındakı meyar doğum tarixi deyil, skelet inkişafının bitdiyinin göstərilməsidir. Bu izləmə ortodontun işidir. Niyə gözlənildiyini rəqəmlər də izah edir: icmalda implant sağqalması 13 yaşdan kiçik uşaqlarda 72,4%, 18 yaşdan kiçik yeniyetmələrdə 93,0%, yetkinlərdə 97,4%-dir.

6. 6

   Yetkinlikdə daimi konstruksiya

   Seçim ağzın bütövlükdə vəziyyətinə görə edilir: qalan dişlərin vəziyyəti, sümüyün genişliyi və hündürlüyü, əks çənədə nə olduğu. Ədəbiyyatda yetkin ektodermal displaziya pasiyentlərində hər çənəyə səkkizə qədər implantla sabit və ya çıxan konstruksiyalar bildirilir. Böyüməniz tamamlanıbsa və ağzınızda çox sayda diş çatışmırsa, bugünkü mənzərənizin sabit həllə uyğun olub-olmadığını üçölçülü görüntüyə baxan həkim deyəcək; müraciət formasından yazsanız, klinika komandası sizə zəng edib vəziyyətinizi dinləyəcək.

Aşağıdakı göstəricilər anadangəlmə çatışmayan dişi olan pasiyentləri araşdıran sistematik icmaldan götürülüb. İcmaldakı tədqiqatların əksəriyyəti retrospektivdir və müşahidə müddətləri fərqlidir; rəqəmləri qəti sıralama kimi deyil, miqyas haqqında təsəvvür kimi oxuyun.

Bu mənzərədə işlər adətən tək bir səhvlə deyil, vaxt seçiminin sürüşməsi ilə pozulur. Altı başlıq önə çıxır.

Anadangəlmə çatışmayan dişlərdə müalicə bir hadisə deyil, proqramdır. Aşağıdakı fasilələr ümumi çərçivədir; insana və mənzərəyə görə dəyişir.

1. Uşaqlıq və yeniyetməlik

   Ektodermal displaziya üçün yazılmış tövsiyələr diş müayinəsinin altı-on iki aydan bir təkrarlanmasını tələb edir. Protezlər böyüməyə uyğun olaraq, çox vaxt iki il yarımdan bir yenilənir. Bu dövrdə ölçü götürmək və protezi yeniləmək uğursuzluq deyil, planın özüdür.

2. Böyümənin bitməsinə yaxın

   Daimi konstruksiyanın ilk dəfə ciddi şəkildə müzakirə edildiyi dövrdür. Ortodontiyanın bitmiş olması, sümüyün üçölçülü görüntü ilə ölçülməsi və qalan dişlərin bir-bir qiymətləndirilməsi bu mərhələdə aparılır.

3. Daimi konstruksiyadan sonrakı ilk il

   Yeni çeynəmə qaydasına alışmaq, danışığın qaydaya düşməsi və təmizlik vərdişinin formalaşması bu dövrə təsadüf edir. İlkin ölçmələr və rentgen şəkilləri bu il ərzində götürülür; sonrakı illərin müqayisə əsası bunlar olur.

4. Sonrakı illər

   On ildən uzun müddət izlənilən oligodontiya pasiyentlərində implant ətrafı iltihab tez-tez aşkar edildi. Buna görə təqib sağqalma xəbəri ilə bitmir; diş əti ölçmələri və sümük səviyyəsi müntəzəm fasilələrlə təkrarlanır.

Burada rəqəm tapmayacaqsınız. Planı oxuyarkən ağırlığı müəyyən edən başlıqlar bunlardır:

Neçə diş və hansı çənədə çatışmır

Bir çənədə bir neçə boşluq ilə hər iki çənənin boş olması eyni iş deyil. Əks çənədə nə olduğu da planı müəyyən edir.

Sümük artırılması lazımdırmı

Anadangəlmə çatışmayan diş nahiyəsində sümük əvvəldən dar ola bilər. Əlavə müdaxilənin lazım olub-olmadığı yalnız üçölçülü görüntü ilə aydınlaşır və planın həm müddətini, həm də həcmini dəyişir.

Ortodontiyanın rolu və müddəti

Boşluqların bağlanması və ya düzgün genişlikdə açılması aylarla çəkən işdir. Daimi konstruksiyadan əvvəl tamamlanmalıdır.

Yeniləmə və təqib

Uzunmüddətli tədqiqatlar protezlərin yenilənməsi də daxil olmaqla davamlı baxım ehtiyacını göstərir. Təqibin tezliyi və həcmi əvvəlcədən müzakirə olunmalıdır.