Protezimin altında böyüyən bu toxuma qatlanması nədir və əməliyyat tələb edirmi?

Dişlər çəkildikdən sonra onları daşıyan sümük yavaş və fasiləsiz əriməyə başlayır. Protez isə ilk hazırlandığı gündəki formasını saxlayır. İllər keçdikcə protez aşağı oturur, kənarı diş əti ilə yanaq və ya dodaq arasındakı şırıma batır və həmin xətdə daimi təzyiq yaranır. Orqanizm bu xroniki qıcıqlanmaya birləşdirici toxuma istehsal etməklə cavab verir. Ortaya çıxan şey protezin kənarını içinə alan, çox vaxt ikiyarpaqlı və arada yarıq qoyan yumşaq qatlanmadır. Azərbaycan dilində protez kənarına bağlı lifli böyümə, ədəbiyyatda isə epulis fissuratum və ya iltihabi fibroz hiperplaziya adı ilə keçir.

Bunun nə qədər tez-tez görüldüyünü göstərən ölçmələr var. Medicina Oral Patología Oral y Cirugía Bucal jurnalında dərc olunmuş en kəsik tədqiqatında yuxarı protezdən istifadə edən 97 nəfərin 78%-ində protezlə əlaqəli ən azı bir lezyon tapılır. Bölgü belədir: protezaltı iltihab 63%, lifli böyümə 19%, travmatik yara 11%, dodaq kənarında çat 8% və sürtünmə keratozu 2%. Həmin tədqiqatda protezi gecə taxılı saxlamaq vərdişi lezyon riskini üç dəfə artıran amil kimi müəyyən edilib; yığılan ərp, protezi təmizləyici məhlula heç batırmamaq və protezin uzun müddətdir istifadə olunması da statistik əhəmiyyətli amillər sırasındadır.

İkinci mənzərə protezaltı iltihab (protez stomatiti), yəni damağın protezlə örtülən hissəsinin qızarmasıdır. Journal of Fungi jurnalında dərc olunmuş, iyirmi səkkiz tədqiqatı və 4.243 nəfəri toplayan sistematik icmal bu mənzərənin protez istifadə edənlərdə 20% ilə 67% arasında dəyişən tezliklə bildirildiyini yazır. Altında adətən maya göbələyinin çoxalması dayanır; zəmin yaradan amillər kimi protezi gecə çıxarmamaq, protez və ağız təmizliyinin yetərsizliyi, protezin köhnəlib məsaməli hala gəlməsi, ağız quruluğu, şəkərli diabet və çox siqaret çəkmək sayılır. Bu mənzərənin ən aldadıcı tərəfi səssiz olmasıdır: icmal pasiyentlərin çox vaxt heç bir şikayət bildirmədiyini və vəziyyətin yalnız müayinədə aşkar edildiyini, bəzi insanlarda isə yüngül göynəmə və ya duzlu dad hissi olduğunu yazır.

International Journal of Dentistry jurnalında dərc olunmuş və son on ilin sistematik icmallarını ümumiləşdirən tədqiqat da eyni tezlik aralığını verir və mənzərəni üç mərhələyə bölür: nöqtəvi qızartılarla məhdudlaşan yüngül forma, bütün damağa yayılan qızartı və ən ağır mərhələ olan kələ-kötür, gül kələminə bənzər qabarıqlar. Bu ən ağır mərhələnin klinik halların 4,43%-ində görüldüyü bildirilir. Həmin icmalın sıraladığı müalicə pillələri belədir: əvvəlcə zəmin yaradan amillərin aradan qaldırılması, protez təmizliyinin düzəldilməsi, gecə istifadəsinin dayandırılması, oturmayan protezin astarlanması və ya yenilənməsi və lazım olduqda yerli göbələk əleyhinə dərman. Yalnız ağır və geri dönməyən klinik hallarda cərrahi yolla və ya lazerlə götürmə gündəmə gəlir.

Üçüncü mənzərə sallaq tirədir. BMC Oral Health jurnalında dərc olunmuş randomizə olunmuş tədqiqatın təsvirinə görə, bu, sümüyün yerini tutan həddindən artıq hərəkətli yumşaq toxumadır və ən çox yuxarı çənənin ön nahiyəsində görülür; diş itkisindən sonra davam edən sümük əriməsinin nəticəsidir. Buradakı problem iltihab və ya qıcıqlanma deyil, zəminin oynaq olmasıdır: protez hər dişləmədə bu toxumanın üzərində sürüşür. Həmin tədqiqat iyirmi altı pasiyentdə ağızdaxili skanı klassik pəncərə texnikası ilə müqayisə edir və iki metod arasında nə həyat keyfiyyətində, nə də protezin yerində durmasında statistik əhəmiyyətli fərq tapır. Diqqəti çəkən başqa bir tapıntı protezin yerində durma göstəricisinin altı ay ərzində hər iki qrupda təxminən dörddə bir nisbətində azalmasıdır; yəni altındakı zəmin dəyişməyə davam edir.

Bu üç mənzərənin ortaq məxrəci protezin altındakı zəminin illər ərzində dəyişməsidir, amma müalicələri ayrıdır. Lifli böyümədə məsələ mexanikidir: təzyiq edən kənar. Protezaltı iltihabda məsələ mikrobioloji və gigiyenikdir: yığılan ərp və gecə çıxarılmayan protez. Sallaq tirədə isə məsələ zəminlə bağlıdır və ölçü texnikası ilə idarə edilməyə çalışılır. Birini digərinin müalicəsi ilə həll etməyə çalışmaq ən çox yol verilən səhvdir. Damağı qızarmış insana yeni protez hazırlamaq vərdişlər dəyişməyibsə, eyni mənzərəni bir neçə ay ərzində geri qaytarır; kənardakı lifli qatlanma üçün göbələk əleyhinə dərman istifadə etməyin isə heç bir faydası yoxdur.

Burada sübutların zəif qaldığı yeri də yazaq. Lifli böyümənin hansı klinik halda protezin düzəldilməsi ilə geriləyəcəyini, hansında cərrahiyyəyə gedəcəyini göstərən randomizə olunmuş tədqiqat tapmadıq; bu başlıqdakı ədəbiyyat əsasən ayrı-ayrı klinik hal təsvirlərindən ibarətdir və tək bir klinik hal ümumi qayda qurmur. Protezaltı iltihab icmalları da öz hüdudlarını yazır: nəticələr tədqiqatlar arasında uyğunsuzdur, nümunə götürmə metodları fərqlidir və daxil edilmiş araşdırmaların keyfiyyəti geniş aralığa yayılır. Yəni aşağıdakı yol xəritəsi sübutlarla dəqiqləşmiş alqoritmi deyil, klinik praktikanın ortaq xəttini göstərir.

Aşağıdakı bölgü klinikalarda izlənən ümumi xətti göstərir. Qərarı toxumanın konsistensiyası, ölçüsü və nə qədər müddətdir orada olduğu müəyyən edir; bunu yalnız müayinə edən həkim deyə bilər.

Aşağıdakı ardıcıllıq protezin altında toxuma böyüməsi ilə gələn pasiyentdə ümumiyyətlə izlənən addımları göstərir. Addımların bir hissəsi buraxıla bilər; həlledici olan toxumanın konsistensiyası və protezin vəziyyətidir.

1. 1

   Müayinə və ayrım

   Həkim əvvəlcə hansı mənzərə ilə qarşı-qarşıya olduğunu ayırır: protez kənarına oturan lifli qatlanma, damağın yayılmış qızartısı, yoxsa oynaq tirə. Toxumanın konsistensiyası, sərhədləri, nə qədər müddətdir mövcud olduğu və protezin kənarı ilə əlaqəsi bu ayrımı müəyyən edir. Şübhə doğuran tapıntı varsa, növbə birbaşa toxuma müayinəsinə keçir.

2. 2

   Qıcıqlanmanın aradan qaldırılması

   Protezin təzyiq edən kənarı qısaldılır və bir müddət yumşaq astar tətbiq oluna bilər. Bəzi həkimlər toxumanın real formasını görmək üçün protezin müəyyən müddətlərlə çıxarılmasını istəyir. Bu dövr həm müalicə, həm də yoxlamadır: təzyiq aradan qalxanda toxumanın nə qədər gerilədiyi sonrakı qərarı müəyyən edir.

3. 3

   Protezin astarlanması və ya protezin yenilənməsi

   Zəmin dəyişdiyi üçün protez oturmursa, əsas iş burada görülür. Astarlama qısa müddətdə rahatlıq verə bilər; sümük əriməsi ağır dərəcədədirsə, yeni protez gündəmə gəlir. Bu addım buraxılarsa, sonrakı hər müdaxilə keçici olur.

4. 4

   Lazım olarsa, cərrahi yolla götürülməsi

   Bərkimiş lifli toxuma cərrahi yolla çıxarılır və götürülən parça patoloji müayinəyə göndərilir. Geniş sahə çıxarılanda şırım dayazlaşa bilər; buna görə bəzi klinik hallarda eyni seansda şırımı dərinləşdirən müdaxilə aparılır və nahiyəyə toxuma əlavə edilir. Şırımın genişləndirilməsi və nahiyəyə yumşaq toxuma əlavə edilməsi bu məqsədlə aparılan müdaxilələrdir.

5. 5

   Sağalma və yeni protez

   Cərrahiyyə aparılıbsa, toxuma formasını alana qədər gözlənilir və yeni protez və ya yeni astar bu dövrün sonunda hazırlanır. Daha tez hazırlanarsa, protez hələ yerinə oturmamış zəminə görə istehsal edilmiş olur. Eyni vərdişlər davam edərsə, mənzərə geri qayıdır; gecə istifadəsinin dayandırılması və gündəlik təmizlik bu nöqtədə müalicənin bir hissəsidir.

6. 6

   Protezlə davam edilsin, yoxsa sabit dişlər müzakirə olunsun

   Sümük əriməsi ağır dərəcədədirsə, hər yenilənən protez bir neçə il sonra eyni nöqtəyə gəlir. Bu ayrımı çənənizdəki sümük müəyyən edir və görüntü olmadan demək mümkün deyil. Əlinizdə panoram rentgen və ya tomoqrafiya varsa, formadan göndərin; müalicəni aparacaq həkim görüntünü oxuyur və protezlə davam etməyin, yoxsa implant üzərində sabit dişlərin gündəmdə olduğunu 24 saat ərzində yazırıq. Bu, ilkin qiymətləndirmədir; qəti qərar müayinə və tomoqrafiyadan sonra verilir.

Aşağıdakılar bir-birinin alternativi olmaqdan çox, fərqli mənzərələrə və fərqli mərhələlərə uyğun gələn variantlardır.

Bu mənzərədə əsas risk müdaxilənin özündən deyil, yanlış ardıcıllıqdan və gecikmədən yaranır. Aşağıdakılar həm ədəbiyyatın, həm də gündəlik praktikanın işarə etdiyi başlıqlardır.

Aşağıdakı ardıcıllıq protezin altındakı lifli toxumanın çıxarıldığı müdaxilədən sonrakı ümumi gedişi göstərir. Götürülən sahənin ölçüsünə və toxuma əlavə edilib-edilmədiyinə görə bir neçə gün dəyişə bilər.

1. İlk üç gün

   Nahiyədə həssaslıq və yüngül şişkinlik olur. Yumşaq və ilıq qida, nahiyəni yükləməmək və həkiminizin verdiyi dərmanların müntəzəm qəbulu bu dövrün əsasıdır. Dərmanların istifadəsi və qarşılıqlı təsirləri üçün dərmanın təlimatına baxın, əczaçınıza və ya həkiminizə müraciət edin.

2. Birinci və ikinci həftə

   Yaranın kənarları bağlanır və tikiş varsa, bu dövrdə çıxarılır. Protezin nə vaxt və necə taxılacağına həkiminiz qərar verir; bəzi klinik hallarda müvəqqəti astarla taxılır, bəzilərində bir müddət ümumiyyətlə taxılmır. Patoloji müayinənin nəticəsi adətən bu dövrdə çıxır.

3. Üçüncü və dördüncü həftə

   Toxuma formasını almağa başlayır. Yeni protez və ya yeni astar üçün ölçü götürmə vaxtı bu dövrdə müəyyən edilir. Tez götürülən ölçü hələ yerinə oturmamış zəmini qeydə alır və protez qısa müddətdə uyğunsuz hala gəlir.

4. Sonrakı aylar

   Altındakı sümük əriməyə davam etdiyi üçün protez zamanla yenidən boşalır. Sallaq tirəsi olan pasiyentlərdə aparılmış randomizə olunmuş tədqiqatda protezin yerində durma göstəricisi altı ay ərzində təxminən dörddə bir nisbətində azalır. Kontrol müayinələrinin tezliyi klinikanın təqib planına görə müəyyən edilir.

Bu, tək bir müdaxilə deyil, bir neçə addımın birləşməsindən ibarət prosesdir və hansı addımların lazım olacağı müayinədən əvvəl bəlli olmur. Burada rəqəm tapmayacaqsınız; təklifi oxuyarkən baxmalı olduğunuz başlıqlar bunlardır:

Hansı addımların həqiqətən lazım olduğu

Kənarın düzəldilməsi, astarlama, yeni protez və cərrahiyyə ayrı maddələrdir. Sizə təqdim olunan təklifdə bunlardan hansılarının yazıldığını və hansının niyə lazım olduğunu bir-bir soruşun.

Götürülən sahənin ölçüsü və toxuma əlavə ediləcəyi

Kiçik qatlanmanın çıxarılması ilə geniş sahənin çıxarılıb şırımın dərinləşdirilməsi eyni iş deyil. Yumşaq toxuma əlavə ediləcəksə, bu da ayrıca addımdır.

Patoloji müayinənin daxil olub-olmadığı

Çıxarılan toxumanın müayinəyə göndərilməsi standart praktikadır. Bu müayinənin ödənişə daxil olub-olmadığını əvvəlcədən öyrənin.

Sonra protezin yenilənib-yenilənməyəcəyi

Cərrahiyyədən sonra əksər klinik hallarda yeni astar və ya yeni protez lazım olur. Ümumi məbləği müəyyən edən maddə çox vaxt cərrahiyyə deyil, bu son addımdır.