خشکی دهان صبحگاهی: چرا با دهانی خشک بیدار می‌شوم؟

بزاق در طول روز پیوسته جریان دارد و هنگام غذا خوردن و صحبت کردن بیشتر می‌شود. اما در خواب تقریباً قطع می‌شود. کالین داوز، از چهره‌های برجسته پژوهش‌های بزاق، در مروری در مجله انجمن دندان‌پزشکی آمریکا می‌نویسد که در هنگام خواب جریان بزاق به سطحی ناچیز می‌رسد و اثرهای محافظتی بزاق در این مدت از دست می‌رود. به همین دلیل همه ممکن است صبح با دهانی کمی خشک‌تر بیدار شوند. مشکل وقتی است که این خشکی هر صبح آشکار و آزاردهنده شود و در طول روز هم ادامه یابد.

شایع‌ترین علت نفس کشیدن از دهان است. NHS نفس کشیدن از دهان در شب را در میان علت‌های اصلی خشکی دهان می‌شمارد و می‌نویسد که این کار وقتی بینی گرفته است یا با دهان باز خوابیده می‌شود رخ می‌دهد. هوایی که از دهان می‌گذرد بزاقی را که از قبل کم است تبخیر می‌کند. مطالعه‌ای در نیوزیلند با حسگری که در سمت کامی دندان‌های جلویی بالای ۱۰ داوطلب سالم قرار داده شد این را اندازه گرفت: pH داخل دهان در روز به‌طور میانگین ۷٫۳ و در خواب عادی ۷٫۰ بود، اما در خوابی که در آن با گیره بینی به نفس کشیدن از دهان وادار شدند به ۶٫۶ رسید و افت مدت طولانی‌تری ادامه یافت. پژوهشگران بیان می‌کنند که این ممکن است در سایش اسیدی دندان و پوسیدگی نقش داشته باشد؛ مطالعه کوچک بود و اثر روی دندان‌ها را مستقیماً اندازه نگرفت.

علت باز خوابیدن دهان بیشتر وقت‌ها بینی است. رینیت آلرژیک، سینوزیت، بزرگی گوشت بینی، انحراف تیغه بینی یا سرماخوردگی بینی را می‌گیرند و بدن به نفس کشیدن از دهان روی می‌آورد. یادآوری اینکه گرفتگی بینی‌ای که فقط در یک طرف ادامه دارد ممکن است منشأ دندانی داشته باشد هم سودمند است. اگر بینی‌تان در روز هم گرفته است، راه‌حل خشکی صبحگاهی در دهان نیست، در بینی است.

خشکی صبحگاهی نشانه کمتر شناخته‌شده آپنه خواب است. NHS آپنه خواب را قطع شدن و دوباره شروع شدن تنفس در خواب تعریف می‌کند؛ خروپف، بیدار شدن با نفس‌نفس یا حالت خفگی، بیدار شدن مکرر، خستگی بیش از حد در روز و سردرد صبحگاهی را در میان نشانه‌ها می‌شمارد. در مطالعه‌ای در اسرائیل با ۶۶۸ نفر که با شکایت خروپف به آزمون خواب ارجاع شده بودند و ۵۸۲ بزرگسال که برای معاینه عمومی سلامت آمده بودند، بیدار شدن تقریباً هر صبح با خشکی دهان در مبتلایان به آپنه خواب ۳۱٫۴ درصد، در کسانی که فقط خروپف می‌کردند ۱۶٫۴ درصد و در گروه شاهد ۳٫۲ درصد بود؛ این نسبت با شدت آپنه بیشتر شد. در مطالعه سال ۲۰۲۴ در پکن با ۱۲۹۱ بزرگسال هم خشکی دهان صبحگاهی در کسانی که خطر بالای آپنه داشتند شایع‌تر بود.

در آپنه خواب خشکی فقط یک حس نیست، قابل اندازه‌گیری است. در ۳۰ بیمار آپنه خواب در مسکو که تشخیصشان با آزمون خواب گذاشته شده بود، خشکی صبحگاهی در آپنه خفیف ۶۰ درصد، در آپنه متوسط ۷۲٫۷ درصد و در آپنه شدید ۸۸٫۹ درصد وجود داشت؛ با شدیدتر شدن آپنه مقدار بزاق کم شد و بزاق اسیدی‌تر شد. این مطالعه کوچکی است، اما جهتش با بقیه یکی است. معنای عملی‌اش: در کسی که خروپف می‌کند و هر صبح با دهان خشک بیدار می‌شود، مشکل ممکن است فقط در دهان نباشد. NHS می‌نویسد که آپنه خواب اگر درمان نشود ممکن است خطر فشار خون بالا، سکته مغزی، دیابت نوع ۲ و بیماری قلبی را بالا ببرد.

داروها ممکن است خشکی صبحگاهی را آشکارا بیشتر کنند، به‌ویژه داروهایی که شب مصرف می‌شوند. NHS داروها را در میان علت‌های اصلی خشکی دهان می‌شمارد و توصیه می‌کند به بروشور دارو نگاه کنید؛ اما تأکید هم می‌کند که داروی نسخه‌ای را بدون مشورت با پزشک قطع نکنید. کم آب نوشیدن، تعریق زیاد یا کم‌آبی هنگام بیماری، اضطراب، سیگار، الکل و کافئینی که شب مصرف می‌شود هم عامل‌هایی‌اند که خشکی را بیشتر می‌کنند. خشکی‌ای که در طول روز هم ادامه دارد، همراه با خشکی چشم است یا با تکرر ادرار می‌آید، وضعیتی مانند دیابت یا سندرم شوگرن را به ذهن می‌آورد؛ NHS در این حالت مراجعه به پزشک خانواده را توصیه می‌کند.

خشکی شبانه برای سلامت دهان هزینه دارد. داوز می‌نویسد که بزاق در برابر پوسیدگی، سایش اسیدی (اروزیون)، عفونت قارچی و زخم‌های ناشی از تحریک داخل دهان محافظت می‌کند، قند و اسید را از دهان پاک می‌کند و مواد معدنی‌ای را که مینای دندان را ترمیم می‌کنند حمل می‌کند. این محافظت در خواب از قبل کم می‌شود؛ وقتی دهان باز بماند، ضعیف‌تر هم می‌شود. نتیجه عملی داوز روشن است: مهم‌ترین مسواک زدن روز همان است که درست پیش از خواب انجام می‌شود. نوشیدن چیزی شیرین یا اسیدی پس از خواب ساعت‌های بی‌دفاع را به پرخطرترین زمان برای پوسیدگی تبدیل می‌کند.

برای کسانی که دندان مصنوعی یا ایمپلنت دارند، شب اهمیت ویژه‌ای دارد. NHS در خشکی دهان توصیه می‌کند با دندان مصنوعی نخوابید و برای پیشگیری از قارچ دهان، دندان مصنوعی را شب‌ها بیرون بیاورید. در مرور نظام‌مندی که نه مطالعه را بررسی کرد، شش مطالعه نشان دادند که خشکی دهان بر صحبت کردن، جویدن و نگه‌داشته شدن دندان مصنوعی متحرک اثر منفی دارد. افزون بر این، وقتی بزاق کم شود، قارچ و قرمزی زیر دندان مصنوعی (استوماتیت دندان مصنوعی) آسان‌تر پیدا می‌شود. مطالعه‌هایی که اثر خشکی شبانه را بر دندان‌های روی ایمپلنت مستقیماً بررسی کنند کم‌اند؛ اما چون سلامت بافت اطراف ایمپلنت به کنترل پلاک بستگی دارد، تمیز کردن اطراف ایمپلنت باید جزء جدانشدنی برنامه شبانه باشد.

فهرست اول وضعیتی را شرح می‌دهد که علت‌های قابل اصلاح در خانه را به ذهن می‌آورد و فهرست دوم وضعیتی را که مراجعه به پزشک را لازم می‌کند. تشخیص قطعی را معاینه و در صورت نیاز آزمون خواب می‌گذارد.

ترتیب زیر از مشاهده‌ای که در خانه می‌توانید انجام دهید به سوی ارزیابی پزشک پیش می‌رود.

1. 1

   یک هفته یادداشت بنویسید

   هر صبح شدت خشکی را از ۰ تا ۱۰ نمره دهید. کنارش ویژگی‌های آن شب را بنویسید: بینی گرفته بود، الکل یا قهوه مصرف کردید، با دندان مصنوعی خوابیدید، شب کدام داروها را خوردید، شب چند بار بیدار شدید.

2. 2

   از کسی که کنارتان می‌خوابد بپرسید

   آیا با دهان باز می‌خوابید، خروپف می‌کنید، نفستان قطع می‌شود؟ NHS می‌نویسد که پی بردن به آپنه خواب ممکن است دشوار باشد و اینکه کسی شما را هنگام خواب زیر نظر بگیرد ممکن است کمک کند. ضبط صدای چنددقیقه‌ای با تلفن هم ممکن است ایده‌ای بدهد.

3. 3

   بینی‌تان را در روز بررسی کنید

   آیا می‌توانید دهانتان را ببندید و یک دقیقه فقط از بینی راحت نفس بکشید؟ یک سوراخ بینی را ببندید و با دیگری امتحان کنید، سپس برعکس. اگر یک طرف پیوسته گرفته است، این را یادداشت کنید.

4. 4

   فهرست داروهایتان را مرور کنید

   ببینید در بروشور همه داروهایی که مصرف می‌کنید خشکی دهان نوشته شده یا نه. فهرست را نزد پزشکتان ببرید؛ ممکن است تغییر زمان مصرف یا انتخاب داروی دیگری ممکن باشد.

5. 5

   پزشک خانواده یا متخصص گوش و حلق و بینی

   اگر خروپف و قطع تنفس هست، پزشک خانواده می‌تواند شما را به آزمون خواب ارجاع دهد؛ اینکه آزمون در خانه انجام شود یا در آزمایشگاه خواب را پزشکی که شما را ارجاع می‌دهد تعیین می‌کند. اگر گرفتگی بینی در صدر است، متخصص گوش و حلق و بینی ارزیابی می‌کند.

6. 6

   معاینه دندان‌پزشک

   دندان‌پزشک اثر خشکی را بر دندان‌ها، لثه و دندان مصنوعی ارزیابی می‌کند: پوسیدگی تازه، سایش گردن دندان، قارچ، قرمزی زیر دندان مصنوعی. فرآورده‌های فلورایددار و فاصله معاینه‌ها بر این پایه تنظیم می‌شوند.

برای خشکی صبحگاهی راه‌حل واحدی نیست؛ کاری که انجام می‌شود بسته به علت فرق می‌کند و بیشتر وقت‌ها چند اقدام با هم انجام می‌شوند.

موارد زیر تصمیم‌های نادرستی هستند که در این شکایت زیاد دیده می‌شوند، همراه با پیامدهایشان.

اینکه در چه مدتی بهتر شود به علت بستگی دارد. ترتیب زیر چارچوبی کلی است.

1. وقتی بینی باز شود

   در گرفتگی موقت، با باز شدن بینی خشکی صبحگاهی هم بیشتر وقت‌ها برطرف می‌شود.

2. چند هفته با اقدام‌های خانگی

   NHS توصیه می‌کند اگر با وجود اقدام‌های خانگی و داروخانه‌ای پس از چند هفته دهان هنوز خشک است، به پزشک خانواده مراجعه کنید.

3. در درمان آپنه خواب

   NHS می‌نویسد که CPAP ممکن است در آغاز عجیب به نظر برسد اما وقتی هر شب استفاده شود بهترین نتیجه را می‌دهد. اگر خشکی ادامه یابد، تنظیمات دستگاه بازبینی می‌شود.

4. در درازمدت

   تا وقتی خشکی ادامه دارد، خطر پوسیدگی و قارچ هم ادامه دارد. برنامه‌ریزی معاینه‌های دندان‌پزشکی با فاصله کمتر امکان می‌دهد این دوره را با اطمینان بگذرانید.

رقم واحدی نمی‌دهیم، چون خشکی صبحگاهی از علت‌های گوناگونی، از یک عادت ساده تا آپنه خواب، پیدا می‌شود. مواردی که تعیین‌کننده‌اند:

بررسی علت

اینکه معاینه گوش و حلق و بینی، آزمون خواب یا آزمایش خون لازم باشد یا نه.

درمان آپنه خواب

گزینه‌هایی مانند دستگاه CPAP یا وسیله داخل دهانی دامنه متفاوتی دارند.

پیامدها در دهان

درمان پوسیدگی، قارچ یا مشکلات دندان مصنوعی که خشکی ایجاد کرده است.