لبم ناگهان ورم کرد: چرا پیش می‌آید و چه زمانی باید با ۱۱۲ تماس گرفت؟

لب از پوستی نازک و مخاط دهان تشکیل شده که زیر آن‌ها بافت همبند سستی با رگ‌های فراوان قرار دارد. این بافت سست مایعی را که از رگ‌ها نشت می‌کند به‌آسانی در خود جمع می‌کند؛ دلیل اینکه لب می‌تواند در چند دقیقه یا چند ساعت دو برابر شود همین است. NHS آنژیوادم را تورم ناگهانی بخشی از بدن تعریف می‌کند و صورت، به‌ویژه لب‌ها، زبان و پلک‌ها را از جاهایی می‌داند که بیشتر درگیر می‌شوند. MSD Manuals اضافه می‌کند که تورم ممکن است در دو طرف یکسان نباشد و کمی دردناک باشد؛ یعنی ورم کردن فقط یک لب، یا حتی فقط نیمی از لب، با این حالت جور درمی‌آید.

نخستین و کارآمدترین سرنخ برای تشخیص این است که آیا روی پوست کهیر (لکه‌های خارش‌دار، برجسته، قرمز یا با مرکز رنگ‌پریده) هست یا نه. NHS می‌نویسد در تورم ناشی از واکنش آلرژیک معمولاً بثورات خارش‌دار و برجسته هم همراه است. MSD می‌گوید آنژیوادم ارثی و اکتسابی به نوع آلرژیک شبیه‌اند اما در آن‌ها کهیر پیدا نمی‌شود و مهارکننده‌های ACE هم ممکن است آنژیوادم بدون کهیر ایجاد کنند. اولین بررسی‌ای که در خانه می‌توانید انجام دهید همین است: به تنه، بازوها و گردنتان نگاه کنید. اگر برجستگی‌های خارش‌دار هست، آلرژی محتمل‌تر است؛ اگر اصلاً نیست، دارو یا علتی ارثی محتمل‌تر است.

این تفکیک فقط برای تشخیص نیست، برای درمان هم تعیین‌کننده است. MSD می‌نویسد در آنژیوادم خفیف همراه با کهیر، آنتی‌هیستامین‌ها خارش را تا حدی برطرف می‌کنند و تورم را کم می‌کنند، اما در آنژیوادم بدون کهیر، مثلاً نوع ناشی از مهارکنندهٔ ACE یا علت ارثی، آنتی‌هیستامین، کورتون و آدرنالین ممکن است اثری نداشته باشند. به همین دلیل خوردن داروی آلرژی در خانه و منتظر فروکش کردن تورم ماندن، در تورم بدون کهیر برنامهٔ مطمئنی نیست.

مهارکننده‌های ACE داروهایی هستند که در درمان فشار خون بالا و نارسایی قلبی به کار می‌روند و نام مادهٔ مؤثرشان بیشتر وقت‌ها به «پریل» ختم می‌شود: مانند انالاپریل، رامیپریل، لیزینوپریل و پریندوپریل. MSD می‌نویسد تورم ناشی از این داروها بیشتر صورت و راه هوایی فوقانی را درگیر می‌کند. در مطالعهٔ OCTAVE با ۲۵٬۳۰۲ بیمار، در ۰٫۶۸٪ کسانی که ۲۴ هفته انالاپریل گرفتند آنژیوادم دیده شد. آنچه این حالت را فریبنده می‌کند زمان‌بندی آن است: یک مرور گزارش موردی، تورمی را شرح می‌دهد که با دارویی که سال‌ها بی‌مشکل مصرف شده بود با تأخیر پیدا شد و توصیه می‌کند در هر تورم بی‌دلیل اطراف دهان، دارو بررسی شود. MSD می‌گوید اگر علت مهارکنندهٔ ACE باشد، پس از قطع دارو علائم معمولاً ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت فروکش می‌کند. دارو را خودسرانه قطع نکنید؛ تغییر آن با پزشکی است که آن را تجویز کرده.

آنچه میزان خطر تورم لب را تعیین می‌کند این است که تورم در لب بماند یا نه. در مطالعه‌ای در سه بیمارستان دانشگاهی در آمریکا، ۳۱۱ بیماری که با آنژیوادم ناشی از مهارکنندهٔ ACE به اورژانس آمده بودند بررسی شدند و برای همهٔ آن‌ها متخصص گوش و حلق و بینی با دوربینی باریک حنجره را معاینه کرد. در کسانی که فقط صورت، لب پایین یا لب بالا متورم بود، نیاز به مداخله در راه هوایی کم بود. اما درگیری زبان، کام نرم و حنجره این خطر را به‌طور چشمگیری بالا می‌برد؛ در تورم تارهای صوتی نسبت شانس ۳۳٫۵ بود. دشواری بلع، تغییر صدا، آبریزش دهان، تنگی نفس و احساس توده در گلو با نیاز به مداخله ارتباط داشتند؛ بیمارانی که به مداخله نیاز پیدا کردند بیشترشان در ۴ ساعت پس از شروع علائم آمده بودند.

این نتیجه تورم لب را بی‌اهمیت نمی‌کند. NHS تورم ناگهانی لب‌ها، دهان، گلو یا زبان را مستقیماً در فهرست موارد تماس با ۹۹۹ آورده است، چون در آغاز هیچ‌کس نمی‌داند تورمی که از لب شروع شده به زبان و گلو پیش می‌رود یا نه. معنای این مطالعه در خانه چیز دیگری است: اگر در حالی که لبتان ورم کرده متوجه شدید زبانتان کلفت شده، صدایتان گرفته یا نمی‌توانید آب دهانتان را قورت بدهید، این نشانهٔ ورود به خطرناک‌ترین بخش ماجراست و هر دقیقه اهمیت دارد.

آنژیوادم ارثی نادر است اما مستقیماً با دندان‌پزشکی گره خورده است. MSD می‌نویسد این بیماری از کمبود یا کارکرد نادرست یک پروتئین ایمنی به نام مهارکنندهٔ C1 ناشی می‌شود و کهیر ایجاد نمی‌کند؛ و می‌گوید در تورم‌های بدون کهیر مکرر یا وقتی سابقهٔ تورم مشابه در خانواده هست، پزشکان آزمایش‌هایی در این جهت درخواست می‌کنند. در مطالعه‌ای از سامانهٔ ثبت آنژیوادم ارثی رومانی، ۴۷٫۶٪ بیماران پیش از تشخیص، پس از درمان‌های دندان‌پزشکی تورمی داشتند که این بیماری را مطرح می‌کرد و پیش از تشخیص به ۸۶٫۲٪ این بیماران کورتون و آنتی‌هیستامین داده شده بود. اگر لب یا صورتتان پس از درمان دندان بارها ورم می‌کند، این احتمال را از پزشکتان بپرسید.

علت‌های غیر از آنژیوادم هر کدام نشانهٔ خاص خود را دارند. موکوسل تاولی بی‌درد، گرد و اغلب شفاف یا مایل به آبی است که وقتی مجرای یکی از غدد بزاقی کوچک سطح داخلی لب آسیب می‌بیند پیدا می‌شود؛ Cleveland Clinic می‌نویسد بیشتر روی سطح داخلی لب پایین بیرون می‌زند و اغلب به گاز گرفتن لب مربوط است. موکوسل کل لب را متورم نمی‌کند، بلکه فقط یک نقطه را برجسته می‌کند. نیش زنبور عسل یا زنبور معمولی در جای ورود نیش ردی کوچک و تورمی دردناک بر جا می‌گذارد. تورم پس از ضربه علت مشخصی دارد و معمولاً با کبودی همراه است. آبسه‌ای که از دندان منشأ می‌گیرد هم می‌تواند صورت را متورم کند؛ این تورم دردناک و گرم است و معمولاً پیش از آن دندان‌درد وجود داشته است.

حالت‌های فهرست اول اورژانسی نیستند اما ارزیابی پزشک را لازم دارند. اگر حتی یکی از نشانه‌های فهرست دوم وجود دارد، صبر نکنید و خودتان رانندگی نکنید و به بیمارستان نروید.

ترتیب از خطر شروع می‌شود: اول اطمینان حاصل می‌شود که راه هوایی در امان است، سپس علت جست‌وجو می‌شود. گام‌های زیر هم کارهایی را که خودتان در خانه انجام می‌دهید در بر می‌گیرد و هم مسیری را که پزشک دنبال می‌کند.

1. 1

   اول به نشانه‌های اورژانسی نگاه کنید

   آیا زبان کلفت می‌شود، صدا می‌گیرد، می‌توانید قورت بدهید، نفستان راحت است، سرتان گیج می‌رود؟ اگر یکی از این‌ها هست یا لب ناگهان ورم کرده، با ۱۱۲ تماس بگیرید. NHS می‌گوید با خودروی خودتان به اورژانس نروید. گام‌های NHS در آنافیلاکسی: استفاده از قلم تزریق خودکار آدرنالین اگر دارید، خبر کردن آمبولانس، دراز کشیدن (در تنگی نفس با شانه‌های بالا یا با نشستن آهسته) و بلند نشدن و راه نرفتن حتی اگر حالتان خوب است.

2. 2

   ساعت را ثبت کنید و عکس بگیرید

   چون تورم گذراست، پزشک اغلب آن را نمی‌بیند. ساعت شروع تورم، بزرگ‌ترین حالت آن و ساعت فروکش کردنش را با گوشی‌تان عکس بگیرید. اگر کهیر هست، از آن هم عکس بگیرید؛ وجود یا نبود کهیر از همان ابتدا علت‌هایی را که پزشک در نظر می‌گیرد از هم جدا می‌کند.

3. 3

   ۲۴ ساعت گذشته را بنویسید

   چه خوردید، داروی تازه یا مسکنی مصرف کردید، حشره‌ای نیش زد، نزد دندان‌پزشک درمانی انجام دادید، لبتان را گاز گرفتید؟ MSD آسپرین و دیگر مسکن‌های ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID)، مهارکننده‌های ACE، برخی مواد افیونی، نیش حشرات، تخم‌مرغ، ماهی، صدف و میگو، مغزها و میوه‌ها را از محرک‌های شایع برمی‌شمارد.

4. 4

   جعبهٔ داروهایتان را نزد پزشک ببرید

   جعبه یا عکس هر دارویی را که مصرف می‌کنید ببرید. اگر نام داروی فشار خونتان به «پریل» ختم می‌شود، این را جداگانه بگویید؛ حتی اگر سال‌هاست آن را مصرف می‌کنید. تصمیم و تغییر با پزشکی است که دارو را تجویز کرده.

5. 5

   اگر تکرار می‌شود، آزمایش‌های درست را بخواهید

   اگر تورم بیش از یک بار پیش آمده و کهیر ندارد یا در خانواده سابقهٔ تورم مشابه هست، از پزشک خانواده یا متخصص آلرژی و ایمونولوژی بپرسید که آیا برای آنژیوادم ارثی و اکتسابی آزمایش خون درخواست می‌کند. MSD می‌نویسد پزشکان در این حالت این آزمایش‌ها را انجام می‌دهند.

6. 6

   اگر روی لب تاول یا سفتی مانده، به دندان‌پزشک نشان دهید

   تاولی که طی چند روز فروکش نمی‌کند و در یک نقطه ثابت است ممکن است موکوسل باشد. اما تورمی که چند هفته ادامه دارد، سفت می‌شود یا زخم ایجاد می‌کند، باید توسط دندان‌پزشک یا جراح دهان، فک و صورت دیده شود؛ در صورت لزوم با برداشتن نمونه (بیوپسی) بررسی می‌شود.

تورم لب درمان واحدی ندارد؛ کاری که انجام می‌شود به علت تورم و اینکه راه هوایی را تهدید می‌کند یا نه بستگی دارد.

موارد زیر تصمیم‌هایی هستند که باعث بدتر شدن آنژیوادم یا پیدا نشدن علت آن تا سال‌ها می‌شوند.

مدت آن بسته به علت فرق می‌کند. روند زیر مربوط به سیر معمول آنژیوادم است؛ برنامهٔ پزشک معالج شما در اولویت است.

1. ساعت‌های اول

   تورم آلرژیک کمی پس از رویارویی با محرک شروع می‌شود؛ NHS می‌نویسد علائم آنافیلاکسی معمولاً ظرف چند دقیقه شروع می‌شوند. در مطالعهٔ مهارکننده‌های ACE، بیمارانی که به مداخله در راه هوایی نیاز پیدا کردند بیشترشان در ۴ ساعت پس از شروع علائم به اورژانس آمده بودند؛ یعنی تورمی که سریع پیش می‌رود خطرناک‌تر است.

2. پس از درمان آنافیلاکسی

   NHS می‌نویسد معمولاً ۲ تا ۱۲ ساعت در بیمارستان می‌مانند و گاهی ماندن طولانی‌تر لازم می‌شود. به همین دلیل پس از برطرف شدن علائم هم تحت نظر ماندن ادامه دارد.

3. اگر منشأ دارویی دارد

   MSD می‌نویسد پس از قطع مهارکنندهٔ ACE، علائم معمولاً ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت فروکش می‌کند. اگر همان دارو ادامه یابد، انتظار می‌رود تورم تکرار شود.

4. موکوسل و ضربه

   بیشتر موکوسل‌ها خودبه‌خود می‌ترکند و فروکش می‌کنند؛ اگر عود کنند باید برداشته شوند. تورم ناشی از گاز گرفتن و ضربه معمولاً طی چند روز فروکش می‌کند.

اینجا عددی نمی‌دهیم، چون پشت تورم لب ممکن است هم موکوسلی باشد که خودبه‌خود خوب می‌شود و هم آنافیلاکسی‌ای که نیاز به تحت نظر ماندن در بیمارستان دارد. مواردی که دامنه را تعیین می‌کنند:

درگیر بودن یا نبودن راه هوایی

تورمی که به لب محدود است و تورمی که زبان و گلو را درگیر می‌کند، سطح مراقبت کاملاً متفاوتی لازم دارند.

تکرار تورم

تورمی که یک بار و با علت مشخص پیش آمده اغلب آزمایشی لازم ندارد؛ تورم تکرارشوندهٔ بدون کهیر آزمایش خون و پیگیری نزد متخصص لازم دارد.

نوع علت

آلرژی، دارو، بیماری ارثی و تاولی روی لب یعنی حیطهٔ متخصصان مختلف و درمان‌های مختلف.