Körpünün altı çürüyüb və ya körpü laxlayır: nə etməli?

Körpü boşluğun iki tərəfindəki dişlərə (dayaq dişlərinə) tac keçirilərək və aradakı boşluğu dolduran aralıq hissə ilə birləşdirilərək hazırlanır. Tacı dişə bərkidən sement qatıdır; bu qat tacla diş arasındakı kənarı bakteriyalara qarşı bağlayan nazik bir örtük kimi işləyir. İllər ərzində çeynəmə qüvvəsi, temperatur dəyişiklikləri və dişlərin fırçalanması bu sementin kənarlardan yavaş-yavaş həll olmasına səbəb ola bilər.

Sement kənardan həll olduqda mikroskopik aralıq açılır və bakteriyalar bu aralıqdan dişin içinə sızır. Nəticədə tacın altında gözlə görünməyən kariyes yaranır; diş həkimliyində bu mənzərəyə tac altı kariyes və ya təkrarlanan (residiv) kariyes deyilir. Bu kariyes kənardan baxanda hiss olunmur, çünki üstünü tac örtür; özünü əvvəlcə pis dad və ya yüngül iy, sonra diş ətində qızartı, ən sonda isə körpünün laxlaması və ya ağrı ilə büruzə verir.

Laxlayan körpüdə üç fərqli vəziyyət ola bilər və üçünün mənası ayrıdır. Birincisi, yalnız sementin həll olması: dayaq dişinin özü sağlamdır, problem yalnız yapışdırıcı qatdadır. İkincisi, dayaq dişinin kariyes və ya sınıq səbəbindən öz toxumasını itirməsi: bu halda diş artıq körpünü daşıyacaq qədər möhkəm deyil. Üçüncüsü, dayaq dişini saxlayan sümüyün diş əti xəstəliyi nəticəsində azalması: bu halda diş özü də laxlaya bilər, körpü isə bunu daha görünən edir. Üçünü ayırmaq üçün körpünün çıxarılması və rentgen lazımdır; kənardan baxmaqla bunu demək olmur.

Körpünün aralıq hissəsinin altında başqa bir mənzərə də görülür: pis iy və ya yemək ilişməsi çox vaxt kariyesdən deyil, həmin nahiyədəki diş ətinin və altındakı sümüyün illər ərzində kiçilməsindən qaynaqlanır. Aralıq hissə diş ətinə oturur, amma sümüyə yük ötürmür; sümük geri çəkildikcə aralıq hissə ilə diş əti arasında boşluq açılır və ora yemək ilişir. Bu, dayaq dişinin kariyesindən ayrı bir mexanizmdir və daha az təcilidir, amma təmizlik vərdişi dəyişməzsə, zamanla dayaq dişlərinin diş əti sağlamlığına da təsir edir.

Tac altı kariyesin ən çətin tərəfi görünməməsidir. Gözlə baxanda tac tamamilə sağlam görünə bilər; diş ətində yüngül qızartı və ya ağızda yüngül dad xaricində erkən əlamət çox vaxt yox dərəcəsindədir. Bir çox pasiyent bu əlamətlərə əhəmiyyət vermir və körpü açıq-aydın laxlayana və ya ağrı başlayana qədər gözləyir; halbuki kariyes bu müddət ərzində dişin içinə doğru irəliləməyə davam edir.

Nəticədə nə ediləcəyi dayaq dişində nə qədər sağlam toxuma qaldığından asılıdır. Kariyes yalnız tacın bilavasitə altındadırsa, təmizlənib eyni və ya yeni tacla örtülə bilər. Kanal müalicəsi olunmuş dişdə və ya kökə yaxın irəliləmiş kariyesdə iş bəzən kanal müalicəsi, bəzən də dişin çəkilməsi ilə nəticələnir. Bu fərqi yalnız müayinə və rentgen müəyyən edə bilər; erkən görülən mənzərə ilə aylarla təxirə salınmış mənzərə arasındakı fərq adətən dişin xilas edilib-edilməyəcəyini müəyyən edən fərqdir.

Diş ətinin qanaması ayrıca qiymətləndirilməli olan bir işarədir. Yalnız sementdən qaynaqlanan boşalmada ətrafdakı diş əti adətən sağlam görünür. Bunun əksinə, dayaq dişinin ətrafında qanaxma, qızartı və ya fırçalayarkən həssaslıq varsa, problem yalnız yapışdırıcıda deyil, dişi saxlayan sümüyün özündə də ola bilər. Bu fərq vacibdir, çünki yalnız yenidən yapışdırmaq altda irəliləyən diş əti xəstəliyini həll etmir; bir neçə ay ərzində həmin körpü yenə boşalır.

Dayaq dişinin qəfil sınmasında tez-tez rast gəlinən təhrikedici amil bərk və ya yapışqan bir şeyi dişləməkdir: buz çeynəmək, bərk qabıqlı qidalar və ya qablaşdırmanı açmaq üçün dişdən istifadə etmək. Tacın altındakı diş yonulma zamanı öz toxumasının bir hissəsini itirdiyi üçün təbii dişə nisbətən sınmağa daha meyillidir. Körpünüz uzun müddətdir problemsiz istifadə olunsa belə, bu cür vərdişlərdən çəkinmək dayaq dişinin ömrünü uzadan sadə və effektiv tədbirdir.

Aşağıdakı fərq körpü çıxarılıb rentgen çəkildikdən sonra aydınlaşır. Özünüzü ikinci siyahıda görməyiniz körpünün mütləq itiriləcəyi demək deyil; amma gözləməyin bədəlini artırır.

Ardıcıllıq vacibdir: əvvəlcə problemin mənbəyi müəyyən edilir, sonra müalicə müzakirə olunur.

1. 1

   Anamnezin toplanması

   Laxlamanın və ya iyin nə vaxt başladığı, ağrının olub-olmadığı və körpünün nə vaxt hazırlandığı soruşulur.

2. 2

   Körpünün çıxarılması

   Tacın altı yalnız körpü çıxarıldıqda görünə bilir. Bu addım olmadan kariyesin ölçüsü və dayaq dişinin vəziyyəti aydın başa düşülmür.

3. 3

   Rentgen

   Periapikal rentgen kariyesin nə qədər dərinə endiyini və kök ucundakı sümüyün vəziyyətini göstərir.

4. 4

   Diş əti və sümük dəstəyinin ölçülməsi

   Dayaq dişinin ətrafındakı sümük miqdarı kiçik bir alətlə ölçülür; bu, dişin özünün nə qədər möhkəm olduğunu göstərir.

5. 5

   Canlılıq testi

   Dişin içindəki sinirin canlı olub-olmadığına baxılır; bu, kanal müalicəsinin lazım olub-olmadığını müəyyən edir.

6. 6

   Qərarın yazılı verilməsi

   Körpünün yenilənəcəyi, yoxsa dişin çəkiləcəyi və hansı seçimlərin mövcud olduğu yazılı şəkildə bildirilir.

Dayaq dişinin itirilməsi körpünün sonudur, amma müalicənin sonu deyil. Aşağıdakılar həmin mərhələdə müzakirə olunan seçimlərdir.

Bunları qorxutmaq üçün deyil, hansı həkimə getməyinizdən asılı olmayaraq düzgün sualı verə biləsiniz deyə yazırıq.

Proses hansı həllin seçildiyindən asılı olaraq dəyişir.

1. Körpü yenidən yapışdırılıbsa

   Elə həmin gün adi istifadəyə qayıdılır; ilk günlərdə yüngül həssaslıq normaldır.

2. Tac və ya körpü yenilənibsə

   Laboratoriya mərhələsində müvəqqəti körpüdən istifadə olunur; bu, bir neçə həftə çəkə bilər.

3. Dayaq dişi çəkilibsə

   Nahiyənin sağalması həftələr çəkir; boşluğun nə ilə bağlanacağına bu müddətdə qərar verilir.

4. Uzunmüddətli təqib

   İllik kontrol müayinəsində tac kənarları rentgenlə izlənilir; bu, eyni problemin təkrarını erkən aşkarlamağın yeganə yoludur.

Bu səhifədə rəqəm verilmir; eyni şikayət çox fərqli prosedurlara uyğun gələ bilər. Müəyyənedici maddələr bunlardır:

Problemin harada olduğu

Yalnız sementin həll olması ilə tac altı kariyes və ya sümük itkisi bir-birindən tamamilə fərqli həcmdə prosedurlardır.

Dayaq dişinin xilas edilə bilib-bilməyəcəyi

Bu, müayinə və rentgendən sonra aydınlaşır; ondan əvvəl verilən rəqəm təxmin olar.

Kanal müalicəsinin lazım olub-olmadığı

Kariyes sinirə çatıbsa, müalicəyə bu addım əlavə olunur.

Boşluq böyüyərsə seçilən həll

Körpünün yenilənməsi, implant və ya çıxan protez fərqli həcmdə seçimlərdir.