Dad itkisi: yeməyin dadını hiss etmirəm, səbəbi nədir?

Yediyimiz şeyin ləzzəti iki hissin birləşməsidir. Dildəki dad qönçələri yalnız əsas dadları qəbul edir: şirin, duzlu, turş, acı və umami (ət suyu, pendir kimi qidalardakı doyurucu dad). Çeynəyərkən qidanın qoxusu ağzın arxasından buruna qalxır və beyin ikisini birləşdirib çiyələk, qəhvə və ya nanə dediyimiz ləzzəti yaradır. MSD Manuals moruq kimi mürəkkəb ləzzətlərin tanınması üçün həm dad, həm də qoxu hissinin lazım olduğunu yazır.

Buna görə dad itkisi şikayətinin ən çox rast gəlinən əsl səbəbi burundadır. ABŞ Milli Karlıq və Ünsiyyət Pozuntuları İnstitutu (NIDCD) dad pozğunluğu olduğunu düşünən insanların çoxunun əslində qoxu problemi yaşadığını qeyd edir. NHS qoxu itkisinin tez-tez rast gəlinən səbəbləri arasında soyuqdəymə, qrip və COVID-19 kimi xəstəlikləri, sinusiti (sinus infeksiyası), saman qızdırması (polinoz) kimi allergiyaları və burundakı polipləri sayır; bəzi dərmanları və nadir hallarda Parkinson xəstəliyi və ya epilepsiya kimi daha ciddi vəziyyətləri də əlavə edir.

İkisini evdə ayırmağın sadə yolu var. Burun dəliklərinizi barmaqlarınızla bərk tutun, ağzınıza aydın aromalı konfet və ya bir dilim meyvə alın və çeynəyin. Burun tutulu olduqda yalnız şirin və ya turş hiss alırsınız, hansı meyvə olduğunu deyə bilmirsiniz; bu normaldır. Çeynəməyə davam edərkən burnunuzu buraxın. Aroma birdən gəlirsə, həm diliniz, həm də burnunuz işləyir deməkdir. Burnu buraxdıqda heç nə dəyişmirsə, amma şirinliyi və turşluğu hələ də hiss edirsinizsə, problem böyük ehtimalla qoxu tərəfindədir; şirini, duzlunu və turşu da ayırd edə bilmirsinizsə, əsl dad itkisi düşünülür. Bu yoxlama diaqnoz qoymur, sizi düzgün həkimə yönləndirir: qoxu problemində qulaq-burun-boğaz (QBB) həkiminə, dad problemində isə əvvəlcə diş həkiminə və ya ailə həkiminə.

Əsl dad itkisində ilk baxılacaq yer tüpürcəkdir. Dad maddələri tüpürcəkdə həll olaraq dad qönçələrinə çatır; ağız quruduqda dad da zəifləyir. MSD Manuals dadı azaldan ağız quruluğu səbəbləri arasında Şeqren sindromunu, çox siqaret və xüsusilə tütək çəkməyi, baş və boyun nahiyəsinə tətbiq olunan radioterapiyanı və maye itkisini sayır; sink, mis və nikel çatışmazlığını da əlavə edir. Eyni mənbə dildə yanığın dad qönçələrini keçici olaraq pozduğunu, depressiyanın və qıcolma xəstəliklərinin də dada təsir edə bildiyini yazır.

Dərmanlar ikinci böyük qrupdur. MSD Manuals dadı dəyişə bilən dərmanlar arasında antibiotikləri, qıcolma əleyhinə dərmanları, antidepressantları, kimyaterapiya dərmanlarını, sidikqovucu dərmanları, revmatizm dərmanlarını və qalxanabənzər vəzi dərmanlarını sayır. NIDCD səbəb dərmandırsa, dərmanı dayandırmağın və ya dəyişməyin problemi aradan qaldıra bildiyini qeyd edir. Bu qərarı siz verməyin: dərmanı yazan həkimə dad dəyişikliyinin dərmana başladıqdan sonra gəlib-gəlmədiyini deyin, dəyişiklik lazımdırsa, onu həkim edir. Diş həkiminin verdiyi xlorheksidinli ağız yaxalayıcısı da NHS-ə görə ağızda qısamüddətli göynəmə, qarışqalanma və ya qəribə dad yarada bilir; istifadəyə davam etdikcə yüngülləşir.

Sinirlər üçüncü qrupdur. Dilin ön üçdə iki hissəsinin dadı üz sinirindən ayrılan nazik bir şaxə (korda timpani, təbil simi) ilə ötürülür; bu şaxə kəllə əsasının bir qədər aşağısında dil siniri (lingual sinir) ilə birləşir; dil siniri isə ağızda alt çənənin daxili səthində, ağıl dişinin lap yanından keçir. MSD Manuals üz sinirinin iflici olan Bell iflicinin dilin bir tərəfinin ön üçdə iki hissəsində dadı pozduğunu yazır. NHS də Bell iflicinin əlamətləri arasında üzün bir tərəfində zəiflik, göz qapağının düşməsi, ağızdan tüpürcək axması və ağız quruluğu ilə yanaşı dad itkisini sayır. Birtərəfli dad itkisinin bu qədər vacib olmasının səbəbi budur: o, eyni tərəfdəki üz sinirindən xəbər verə bilər.

Ağıl dişinin çəkilməsi və dad mövzusu maraq doğurur. NIDCD üçüncü azı dişinin (ağıl dişi) çəkilməsini dad pozğunluğu səbəbləri arasında sayır. Amma ölçülmüş məlumatlar problemin nadir olduğunu göstərir. Barselonada alt ağıl dişi çəkilən 16 pasiyentin dili çəkilmədən əvvəl, bir həftə və bir ay sonra ölçülüb: toxunma hissində bir həftədə yüngül azalma aşkarlanıb və bir aya tamamilə düzəlib, dad funksiyasında isə heç bir dəyişiklik tapılmayıb. 27 tədqiqatı nəzərdən keçirən icmalda dil sinirinin qalıcı zədələnməsi tezliyi istifadə olunan cərrahi texnikadan asılı olaraq orta hesabla 0,07% ilə 0,28% arasında qalıb; keçici zədələnmə daha tez-tez olub. Çəkilmədən sonra dilinizin bir yarısında keyimə və dad itkisi birlikdə başlayıbsa, bunu dişi çəkən həkimə həmin həftə bildirin.

Protez taxanlar üçün ayrıca vəziyyət var: damaq. Üst tam protez damağın hamısını çəhrayı akrillə örtür, damaqda da dad reseptorları var. Braziliyada 170 üst protez istifadəçisi ilə aparılan tədqiqatda dad testi protez ağızda olarkən və çıxarılmış halda təkrarlanıb; protez taxılı olarkən dad qavrayışı əhəmiyyətli dərəcədə azalıb və ən çox acı dadın tanınması çətinləşib, ondan sonra duzlu, şirin və turş gəlib. Amsterdamda iki implantla bərkidilən üst protezləri əvvəlcə damaqlı, sonra damağı açıq şəkildə istifadə edən 21 pasiyentdə damaq açıldıqda dad məmnuniyyəti nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəlib. Yeni üst protezdən sonra yeməklərin dadı dəyişibsə, səbəb böyük ehtimalla bu örtükdür.

Birinci siyahıdakı mənzərələr əksər hallarda səbəb aradan qalxdıqda düzəlir. İkinci siyahıdan tək bir maddə belə sizə uyğun gəlirsə, izləməyi dayandırın.

Ardıcıllıq təhlükədən başlayır: əvvəlcə insult və üz siniri istisna edilir, sonra qoxu ilə dad ayrılır, ən sonda ağız və dişlər araşdırılır.

1. 1

   Əvvəlcə üz və nitq yoxlaması

   Güzgüyə baxıb gülümsəyin, iki qolunuzu önə qaldırıb bir neçə saniyə saxlayın, sadə bir cümlə deyin. Ağız və ya göz bir tərəfə sallanırsa, qol düşürsə və ya nitq pozulubsa, qiymətləndirmə təcili yardım şöbəsində aparılır; 112-yə zəng edin.

2. 2

   Qoxu, yoxsa dad: ayrım aparılır

   Burun tutulu və açıq olarkən qida ilə yoxlamanı evdə aparmaq olar. Həkimdə isə şirin, turş, duzlu və acı məhlullardan istifadə olunur; MSD Manuals dadın şəkər, limon suyu, duz və acı maddələrlə yoxlanıla bildiyini yazır.

3. 3

   Dilin iki tərəfi ayrı-ayrılıqda yoxlanılır

   Dad maddəsi dilin sağ və sol ön hissəsinə ayrı-ayrılıqda sürtülür. Yalnız bir tərəfdə azalma həmin tərəfdəki üz sinirini və ya dil sinirini düşündürür. NIDCD qulaq-burun-boğaz həkiminin hiss edilə bilən ən aşağı qatılığı ölçərək itkinin dərəcəsini müəyyən edə bildiyini qeyd edir.

4. 4

   Dərman və prosedur tarixçəsi soruşulur

   Son aylarda başlanılan dərmanlar, istifadə edilən ağız yaxalayıcıları, ağıl dişinin çəkilməsi, implant və ya orta qulaq əməliyyatı, baş və boyuna radioterapiya, baş travması bir-bir müzakirə olunur. NIDCD qulaq və burun əməliyyatlarını və ağıl dişinin çəkilməsini dad pozğunluğu səbəbləri arasında sayır.

5. 5

   Ağız və dişlər araşdırılır

   Tüpürcəyin miqdarı, dilin səthindəki ərp və ya göbələk infeksiyası, diş əti iltihabı, kariyes və protezin damağı nə qədər örtdüyü qiymətləndirilir. NIDCD pis ağız gigiyenasını və diş problemlərini də dad pozğunluğu səbəbləri arasında sayır.

6. 6

   Lazım olduqda qan analizi və yönləndirmə

   Qidalanma pozğunluğu, böyrək xəstəliyi və ya şəkərli diabet düşünülürsə, ailə həkimi analiz tələb edir. Qoxu problemində qulaq-burun-boğaz, sinir zədələnməsində nevrologiya işə qoşulur.

Dad itkisinin vahid müalicəsi yoxdur; görülən iş itkinin haradan gəldiyinə görə dəyişir.

Aşağıdakılar bu şikayətdə tez-tez rast gəlinən yanlış addımlardır. Hansı həkimə getməyinizdən asılı olmayaraq düzgün suallar verə bilməyiniz üçün yazırıq.

Müddət səbəbə görə dəyişir. Aşağıdakı gediş ümumi çərçivədir; sizi müayinə edən həkimin planı üstündür.

1. İnfeksiyadan sonrakı həftələr

   Soyuqdəymə və ya qriplə bağlı qoxu və ləzzət itkisi əksər hallarda burun açıldıqca düzəlir. NHS bir neçə həftə və ya ay ərzində düzələ bildiyini yazır.

2. Bir neçə həftə keçibsə

   NHS qoxu hissi bir neçə həftəyə normala qayıtmırsa, ailə həkiminə görünməyi tövsiyə edir. Bu, evdə gözləməyi dayandırmaq həddidir.

3. Ağıl dişinin çəkilməsindən sonrakı ilk ay

   Barselona tədqiqatında dildə yüngül toxunma hissi itkisi bir həftədə aşkarlanıb və bir aya tamamilə düzəlib. Bir aydan uzun sürən keyimə və ya dad itkisi proseduru aparan həkimə yenidən göstərilməlidir.

4. Bell iflicində aylar

   NHS əlamətlərin 6 ay ərzində düzəlməli olduğunu, bəzi şəxslərdə daha uzun sürə bildiyini yazır.

Burada vahid rəqəm vermirik, çünki dad itkisinin arxasında öz-özünə keçən soyuqdəymə də ola bilər, dərman dəyişikliyi tələb edən yan təsir də, protezin yenilənməsi də. Diş tərəfində həcmi müəyyən edən maddələr:

İtkinin mənbəyi

Qoxu, dərman, sinir və ya ağız mənşəli dad itkisi tamamilə fərqli yollardır və fərqli həkimlərin sahəsidir.

Ağızda müalicə ehtiyacı

Diş əti iltihabı, kariyes və ya göbələk infeksiyası varsa, onların müalicəsi ayrıca maddələr kimi plana daxil olur.

Protezin növü

Damağı örtən protezin düzəldilməsi ilə damağı açıq saxlayan implant dəstəkli həll eyni həcmdə deyil.

Test və görüntüləmə

Dad testləri, qan analizi və lazım olduqda sinir qiymətləndirməsi ayrıca müraciətlər tələb edə bilər.