Üst protezdə damaq vacibdirmi, damaqsız protez mümkündürmü?

Xalq arasında «damaq» adlandırılan şey üst çıxan protezdir. «Tam damaq» bütün dişləri çatışmayan üst çənəyə hazırlanan tam protezdir; «yarım damaq» isə ağızda qalan dişlərə klammer (qarmaq) və ya gizli kilidlə bağlanan qismən protezdir. «Tam damaq, yoxsa yarım damaq» sualı buna görə zövq seçimi deyil; ağızda söykənmək üçün sağlam diş olub-olmamasına görə müəyyən edilir. Cleveland Clinic-in təsvirinə görə tam protez diş ətinin üstünə oturur və üst çənədə damaqdan dayaq alır, qismən protez isə qalan dişlərə bərkidilən klammerlərlə əlavə tarazlıq qazanır.

Dişsiz üst çənədə protezi yerində saxlayan vint və ya klammer yoxdur. Oral Health Foundation-ın ifadəsi ilə tam protez sorma hesabına yerində durur. Kaur və həmkarlarının 2016-cı il tədqiqatında ümumiləşdirilən ədəbiyyata görə saxlama gücünə adheziya, tüpürcəyin öz daxili cazibəsi, səthi gərilmə, atmosfer təzyiqi, protezin toxumaya tam oturması, hermetik kənar və əzələ nəzarəti birlikdə töhfə verir; bunların içində ən vacib tək amil kənar qapanmasıdır. Həmin mənbənin istinad etdiyi bir tədqiqat üst tam protezdə ən yaxşı saxlama gücü üçün arxa damaq qapanmasının zəruri olduğu nəticəsinə gəlib.

Kənarın nə qədər vacib olduğunu həmin tədqiqatın öz ölçməsi göstərir: protez kənarları ağız toxumalarının hərəkətinə görə formalaşdırılaraq götürülən ölçü ilə hazırlanan bazisləri yerindən çıxarmaq üçün lazım olan qüvvə formalaşdırma aparılmayanlara nisbətən orta hesabla 59,4% yüksək idi. Damaq bu hermetikliyin arxa sərhədini və protezin oturduğu geniş səthi təmin edir. Damağın ortası açıldıqda protez nal formasına düşür, daha dar sahəyə oturur və hermetik kənarın tirənin damaq tərəfi boyunca yenidən qurulması lazım olur.

Klassik tam protezdə damağı kiçiltməyin saxlama gücünə əslində nə qədər təsir etdiyi barədə müqayisəli sübutlar məhdud və ziddiyyətlidir. 2025-ci il icmalı (Jandaghian və Zeighami) damaq örtüyünün götürülməsinin, çənənin arxa qabarları yaxşı örtüldükdə, klassik protezdə də saxlama gücünə az təsir etdiyini yazır; lakin bu cümləyə mənbə kimi implantlı protezlərdə aparılmış laboratoriya tədqiqatını göstərir və mövzu ilə bağlı xatırlatdığı digər tədqiqatlar da implantla dəstəklənən protezlərə aiddir. El-Amier və həmkarları isə damağın götürülməsinin üst protezin saxlama gücünə mənfi təsir etdiyini və buna görə implant əlavə edildiyini yazır. Digər tərəfdən, BMC Oral Health-də dərc olunmuş 2021-ci il sistematik icmalı üst çənədəki sümük əridikcə klassik protez istifadə edənlərin saxlama gücü və tarazlıq itkisi yaşadığını xatırladır. Ərimiş çənədə protezin yerində durmasını daha da azaldacaq dizayn dəyişikliyi buna görə diqqətlə qiymətləndirilir.

Damağı örtməyin bir bədəli olduğu da aydındır. Jandaghian icmalı klassik protezdə damaq örtüyünün dad hissinin azalması və tüpürcək axınının pozulması kimi mənfi təsirlərlə əlaqələndirildiyini yazır. BMC icmalına görə pasiyentlər damaqsız protezi rahatlıq, dad, danışıq, öyümə refleksinə nəzarət, tüpürcək axını və təmizlik üçün seçir. Öyümə məsələsini «Protez taxanda ürəkbulanma» səhifəsində ayrıca izah etdik.

Damağı açmağın ən çox öyrənilmiş yolu implant dəstəkli çıxan protezdir. BMC icmalının araşdırdığı 15 tədqiqatın 11-ində protez nal formasında, yəni damaqsız dizayn edilmişdi; dörd implanta bağlanan balka üzərindəki protez altı implantlı olandan pasiyent məmnunluğu, implantların və protezin sağqalması və protez problemləri baxımından geri qalmadı. Randomizə olunmuş tədqiqatlarda sistematik xəta riskinin yüksək olduğunu da qeyd etmək lazımdır. Jandaghian icmalı implantların sayı və yerinin mübahisəli olduğunu, amma tədqiqatların çoxunun üst çənədə ən azı dörd implantda birləşdiyini qeyd edir.

İmplantların yeri də vacibdir. Beynəlxalq implant jurnalında dərc olunmuş 2016-cı il sistematik icmalı (Sadowsky və Zitzmann) dörd-altı implanta söykənən və ön və arxa implantlar arasında geniş məsafə olan damaqsız dizaynların bəzi tədqiqatlarda uğurla tətbiq edildiyini bildirir; müəlliflər daha böyük və daha uzunmüddətli randomizə olunmuş tədqiqatlara ehtiyac olduğunu da yazır. Laboratoriyada aparılan 2018-ci il tədqiqatında da ön və arxa implantlar arasındakı məsafə artdıqca damaqsız protezin saxlama gücü yüksəldi. Damağın tamamilə açıq qaldığı həll isə implant üstü sabit dişlərdir; bu, klinikamızın iş sahəsidir.

Aşağıdakı ayırım protezin nəyə söykənəcəyinə görə aparılır. İkinci siyahıda özünüzü görməyiniz damaqsız həllin heç mümkün olmadığı demək deyil; bugünkü dayağınızla damağın açılmasının riskli olduğu deməkdir.

Aşağıdakı ardıcıllıq əvvəlcə mövcud protezin problemini ayırmağı, sonra damağı açıq saxlayacaq dayağın həqiqətən qurula bilib-bilməyəcəyini görməyi məqsəd qoyur.

1. 1

   Ağızdakı vəziyyətin xəritəsi

   Qalan dişlər, sümük tirəsinin hündürlüyü, tüpürcəyin miqdarı və mövcud protezin kənarları qiymətləndirilir. Tam, yoxsa qismən sualının cavabı bu addımda məlum olur.

2. 2

   Mövcud protezin probleminin ayrılması

   Ürəkbulanma və ya boşalma bəzən damaqdan deyil, uzun qalmış arxa kənardan və ya oturmayan bazisdən qaynaqlanır. Bu halda tənzimləmə və ya astarlama kifayət edə bilər.

3. 3

   Tomoqrafiya

   İmplant düşünülürsə, sümüyün həcmi, sinusların yeri və implantların yerləşə biləcəyi nahiyələr üçölçülü təsvirlə müəyyən edilir. Ön və arxa implantlar arasındakı məsafə damaqsız dizaynın saxlama gücünə təsir edir.

4. 4

   Dizaynın seçilməsi

   Qismən protez, implant dəstəkli çıxan protez və ya implant üstü sabit diş arasında seçim sümüyə, implantların sayına, təmizlik vərdişinə və gözləntinizə görə edilir.

5. 5

   Çıxan protezdə fiksator sisteminin seçilməsi

   Protez balkaya (bar) və ya hər implanta ayrıca fiksatorlara bağlana bilər. Sadowsky və Zitzmann icmalına görə ayrı fiksatorlar daha tez-tez baxım tələb edir, balkanın altında isə diş əti iltihabı daha tez-tez görülür.

6. 6

   Sabit diş seçilibsə, üç gün

   Bizim protokolumuzda 1-ci gün tomoqrafiya və planın yenidən qiymətləndirilməsi, implantlar, rəqəmsal ölçü və bir neçə saat ərzində ilk sınaq dişləri; 2-ci gün sınaqlar, dişləmə, görünüş, danışıq və dişlərin yekun rəngi; 3-cü gün daimi dişlər bərkidilir. 3-cü günün sonunda qayıda bilərsiniz; sonrakı kontrol müayinələri klinikanın təqib planına görə aparılır.

Aşağıdakı seçimlər damağın nə qədərini örtdüklərinə görə sıralanıb. Həkiminizə bu sualları vermək müqayisəni asanlaşdırır: Mənim çənəmdə damaq açılsa, protez yerində durarmı? Damaqsız çıxan protez üçün neçə implant və hansı nahiyələr planlaşdırılır? Balka, yoxsa ayrı fiksator, niyə? Sabit diş üçün uyğunammı?

Damaqsız həll rahatlıq gətirir, amma hər yolun özünəməxsus bədəli var. Qərar verməzdən əvvəl bunları həkiminizlə müzakirə edin.

Uyğunlaşma prosesi seçilən həllə görə dəyişir. Aşağıdakı gediş damağı açıq saxlayan implant dəstəkli seçimlər üçün ümumi çərçivə cızır.

1. İlk günlər

   Dil damaqda yeni sahə tapır və danışıq əksər insanlarda qısa müddətdə uyğunlaşır. Damaq açıq olduğu üçün isti içkilərin temperaturunu yenidən damağınızla hiss edirsiniz; ilk günlərdə bunu nəzərə alın.

2. Sabit dişdə üçüncü gündən sonra

   Daimi dişlər taxılmış halda qayıdırsınız. Hansı qidalara nə vaxt keçəcəyinizi və kontrol müayinələrinin vaxtını klinikanın təqib planı müəyyən edir.

3. Çıxan protezdə ilk həftələr

   Protezi taxıb çıxarmağı və fiksatorların ətrafını təmizləməyi öyrənirsiniz. Protez gecə çıxarılır və təmizlənir.

4. Uzun müddət

   İmplantların ətrafı və fiksatorlar müntəzəm yoxlanılır. Çıxan protezdə fiksatorların müəyyən intervallarla dəyişdirilməsi adi haldır.

Bu səhifədə rəqəm vermirik; damağı örtən protezlə damağı açıq saxlayan implantlı həllin həcmi bir-birindən çox fərqlidir. Həcmi müəyyən edən əsas maddələr bunlardır:

Seçilən dayaq

Dişlərə bərkidilən qismən protez, implant dəstəkli çıxan protez və implant üstü sabit diş ayrı prosedurlar və ayrı proseslərdir.

İmplantların sayı və yerləri

Damaqsız çıxan protezdə əksər hallarda ən azı dörd implant planlaşdırılır; sabit dişdə say sümüyün vəziyyətinə görə müəyyən edilir.

Fiksator sistemi

Balka və ya ayrı fiksatorlar fərqli laboratoriya işi və fərqli baxım təqvimi tələb edir.

Ağzın hazırlanması

Çəkilməli dişlər, diş əti müalicəsi və ya mövcud protezin keçid dövründə istifadəsi plana əlavə edilir.

Görüntüləmə və kontrol müayinələri

İmplant planı üçün tomoqrafiya lazımdır; çıxan protezdə fiksatorların baxımı uzunmüddətli hesabın bir hissəsidir.